La Kapitulo de la Esperanta Civito, kunsidinta hieraŭ en Ĉaŭdefono (duono en fizika alesto, la ceteraj telematike) raportis al la Konsulino pri la plenumo de la lastaj Parlamentaj decidoj: en la fokuso la atribuo de taskoj, la aktiveco de la ĵus kreitaj komisionoj, la subsidueco de la kongresa buroo, la financaj novaĵoj.
La Konsulino anoncis kontrakton kun c-ino Piccinini pri ISEBA kaj kulturaj projektoj, kaj la Kapitulo rekomendis al ŝi difini kontrakton ankaŭ kun sen. Fernández pri la arkivaj taskoj ne inkluzivitaj en la delegoj kiujn li redonis meze de decembro. Inter tiuj taskoj ne plu estus la jura responso pri la domajno esperantio.net, kiun la esplorkomisiono pri adresaroj sugestas atribui al rezidanto en Svislando.
Tiu esplorkomisiono, raportis la vickonsulo pri informado, praktike finis sian laboron: restas la perfektigo de la informlistoj, tamen farenda de la establoj kiuj administras ilin, kaj la esploro kun fakulo pri la sekreta retbaloto. Plenumita estas la apliko de la rezolucio Martinelli pri HeKo, kun pozitiva efiko al la komentaj debatoj, nun en la Telegram-kanalo. Bone komenciĝis ankaŭ la laborkomisiono pri la eventuala reformo de la Senata reglamento.
Laŭ la vickonsulo pri klerigado la apliko de la nova reglamento por la direktivo Mühlemann movis sian unuan paŝon: la organiza komisiono estas formita (Giordano, Martinelli, Silfer) kaj baldaŭ eĉ la testa. La vickonsulo pri internaj aferoj raportis pri la reto de korespondantoj kun akreditivo ĉe la legacioj kaj pri la propono de kunlaboro fare de Andaluzia Esperanto-Unuiĝo okaze de la venonta NAKSE: la Konsulino atentigis la paktintan establon pri la strategiaj kondiĉoj por akcepti la kunlaboron de establo ekster la Pakto, des pli se temas pri eksigita establo.
La vickonsulo pri financoj informis pri la decidoj, ĵuŝa kaj baldaŭa, pri la speso fare de la fondusa konsilio, kaj pri la modifoj necesaj, sed ne urĝaj, en Lex Argentaria, pro la ĉeso de la statuso de fondumo, ratifita ĉi-semajne de la svisa aŭtoritato.
La Kapitulo kunsidas laŭ monata kadenco, prefere en la tria semajno, venontan fojon februare en Malago.
Ĉu artefarita intelekto kondukos la energisektoron en situacion de trokreskado ? La svarmoj da mikroprocesoroj kiuj funkciigas konversaciajn robotojn efektive konsumas enormajn kvantojn da elektro. En Usono, investantoj sin ĵetas sur ĉion kapablan generi energion. Microsoft eĉ pripensas remalfermi la atomkernan centralon de Three Mile Island, kvardek ses jarojn post ĝia akcidento…
Gruoj, nekultivataj terenoj, datumcentroj, pliaj datumcentroj konstruataj, ĉie. “Rigardu tiun, ĝi estas vere grandega”. Elde sia aŭto, per kiu ni trairis la kantonojn de Loudoun kaj Fairfax, en Virginio, proksime de la federacia ĉefurbo, Vaŝingtono, s-ino Ann Bennett, aktivulo de la ekologia asocio Sierra Club, kritikis tiun nemoveblaĵan frenezon. “Jen ĝi estas, la ‘nubo'. Vi jam tion vidas. Ĝi estas nepriskribebla”.
datumcentroj en Virginio foto de Theodore Christopher, CC0, laŭ Wikimedia Commons
Ŝi pravas. La pejzaĝo estas koŝmara. Laŭlonge de rektaj ŝoseoj, malantaŭ ĵus instalitaj elektraj kurentkonduktiloj, viciĝas gigantaj konstruaĵoj grizaj, kremkoloraj aŭ bluetaj, sen fenestroj. Poste aperas egaj elektraj transformiloj kaj zonoj kie oni faras konstrulaborojn, unu post alia. Kvankam estas Junio, temperaturoj facile superas 35° C. Meze de la centro de Koridoro de Datumcentroj (Data Center Alley), loĝantoj de riĉaj municipoj de Virginio tutrapide cirkulas per grandaj, aerklimatizitaj aŭtoj al siaj oficejoj en Vaŝingtono aŭ proksima internacia flughaveno.
Proksimeco al la usona ĉefurbo, malmultekostaj terenoj, impostaj stimuloj, abundo da elektro kaj aliro al submaraj interretaj kabloj ligantaj Nordamerikon kun Eŭropo faris el Virginio la ĉefan altirpoluson de la mondo por datumcentroj. Ĝi koncentras centojn da tiaj konstruaĵoj, kun akumulita potenco de 6,2 gigavatoj (GW) en la unua duonjaro de 2025 (1) ; kompare, la regno havas kapablon de elektroproduktado de 29 GW, el kiuj preskaŭ duono estas produktita de elektraj gascentraloj.
“Tio, kion ni volas estas ke AI [artefarita inteligento] restu en ĉi tiu regno”, deklaris Donald Trump en Januaro 2025 anoncante la projekton Stargate —investon taksitan je 500 miliardoj da dolaroj por datumcentroj—. Por atingi tion, plu diris la usona prezidanto, necesos “produkti multan elektron. Kaj ni faciligos al ili la aferojn por efektivigi tiun produktadon, per iliaj propraj centraloj se ili tion deziras”, li plu diris, aludante la ciferecajn industriojn. La hidrokarbonproduktantoj, kiuj ege subtenis la prezidantan kampanjon de Trump, feliĉas : jen la ideala pravigo por rapide kaj amase reaktivigi ilian produktadon kaj samtempe venki la renovigeblajn energiojn.
La sektoro de la civila atomkerna energio en Usono, kiu amasigas problemojn ekde la nuklea akcidento de Three Mile Island en 1979 kaj de koruptskandaloj kaj ruiniĝo de la reaktorfabrikanto Westinghouse, estis malpli malavara kun la loĝanto de Blanka Domo. Tamen, pelita de la entuziasmo de magnatoj de la teknologia sektoro, ĝi ankaŭ tiras profiton el la entuziasmo por AI “kvankam atomkerna energio estas danĝera, neasekurebla, nekonkurenca kaj vundebla laŭ landa sekureco”, kiel rememorigas al ni telefone Ralph Nader iama ekologia kandidato por la prezidanteco de Usono kaj firma oponanto de atomkerna energio de antaŭ jardekoj.
Apogo de la federacia registaro
Kritikitaj pro sia senbrida energia apetito, la datumcentroj uzis 1,5% de la tutmonda elektrokonsumo en 2024 ; Internacia Energia Agentejo (IEA) rimarkas ke, kvankam ilia konsumo signife kreskos en la venontaj kvin jaroj, ĝi daŭre estos pli malalta ol tiu de la industrio, elektraj veturiloj aŭ klimatizado (2). Resume, la senbrida konsumo de datumcentroj precipe estas problemo laŭ loka skalo : estas kombinado de ilia ekspansio kaj geografia koncentriĝo, kiu estigas malfacilaĵojn. Usono koncentras 45% de la tutmonda konsumo, antaŭ Ĉinujo (25%) kaj Eŭropo (15%). En Virginio, la efiko estas eĉ pli elstara. La energia mendado tie restis tutmonde stabila inter komence de la 2000-a kaj 2020-a jardekoj, sed de tiam ĝi signife pliiĝis pro datumcentroj.
“Ni spertas la efikojn de kurado. Ĉio iras tro rapide”, diras Ann Bennett. Inter 2022 kaj 2024, investoj en datumcentroj signifis 84% de la totala kapitalo investita en Virginio (3). Laŭ tutlanda skalo, la elspezoj de datumcentroj kaj teknologiaj aktivaĵoj supozeble kreskigis usonan malnetan enlandan produkton (MEP) je 0,5 procento dum la dua trimonato de 2025 (4). “Tio, kio nuntempe okazas, havas ĉiujn karakterizaĵojn de veziko —analizas Brent Goldfarb, esploristo kaj kunaŭtoro de libro pri tiu temo—. Sed la situacio tiel restos dum la investantoj daŭre pensos, ke ili povas eltiri profitojn per tiu teknologio” (5).
Veziko stimulata de la puŝo de la federacia ŝtato : la grandkvanta konstruado de datumcentroj donas tujan avantaĝon, ĝi ebliuas subteni ekonomion balastitan de la fino de parto de la subvencioj al infrastrukturoj de la tempo de Biden, ŝanĝemaj doganoj kaj altaj interezkvotoj, sen forgesi la reduktojn de personaro de la federacia oficiularo kaj eksterordinare longedaŭran fermon de la federacia registaro (shutdown) en Oktobro 2025.
Sed ankaŭ temas pri strategia afero. “El armea vidpunkto, teknologiaj gigantoj kaj ties datumcentroj donas helpon al registaroj amasigante kaj prilaborante per artefarita intelekto grandegajn kvantojn da informoj estigitaj de kameraoj aŭ sensiloj deplojitaj en militzono, kiel okazis en Israelo kaj ties ofensivo en Palestino —rimarkas Vili Lehdonvirta, esploristo pri politiko kaj ekonomio de la ciferecaj platformoj en la universitato Aalto de Finnlando—. Kaj ekster la armea medio, Edward Snowden montris al ni, ke teknologiaj kompanioj povas konsenti doni aliron al siaj datumoj al la usona registaro, tial ilia graveco por la spionservoj”. Kaj kio pri la ĉina konkurenco, kiu tiom gravas por la grandaj ciferecaj kompanioj ? “Ĝi permesas al ili akiri tiel financan kiel reguligan subtenon de la usona ŝtato, sen kiu ilia akcikurzo ne povas resti en la nunaj niveloj”, li plu diras.
La datumcentroj, kies potencon oni jam mezuras per gigavatoj —potenco de nuklea rektoro—, tamen tendencas transdoni al la energisektoro la necertecojn kiuj ĉirkaŭas la estontecon de artefarita intelekto. Laboratorioj kaj esplorinstitutoj analizas la nunan konsumon de datumcentroj kaj provas fari prognozojn (6). Lawrence Berkeley National Laboratory, ekzemple, taksas ke konsumo de datumcentroj altiĝos al inter 325 kaj 580 teravathoroj (TWh) en 2028 (7), diferenco de 255 TWh, egalvalora al la jara konsumo de Hispanujo. “La necerteco pri energiaj prognozoj de la datumcentroj estas grandega —analizas konsultisto pri energiaj aferoj Michael Leifman, aŭtoro de serio da artikoloj pri tiu temo (8)—. Unue, la prognozoj estas esence necertaj. Procesoroj evoluas, sekve ili povos konsumi malpli da energio. Eblas, ke malvarmigiloj ankaŭ povos plibonigi energian efikecon. Krome, neprecizeco regas kiam oni provas difini tion, kio estas datumcentro kaj tio, kio estas nombrebla aŭ ne. Laste, nekonataĵo el la nekonataĵo : ni ne scias, kia estos la mendado”.
Ankaŭ aliaj faktoroj povas interveni : zorgataj de la sekvoj de datumcentroj en ilia medio, la civitanoj —kiel tiuj ligitaj al la ekologia asocio Sierra Club— mobiliziĝas kaj eĉ povas bloki projektojn. En Virginio, najbara asocio denuncis ĉe la justico la iniciatintojn de la Prince William Digital Gateway, estonta 87-hektara teknologia zono kiu inkluzivas plurajn dekduojn da datumcentroj, tiel ili provizore malhelpis vorkokomencon. Diversaj obstakloj ankaŭ povas malrapidigi la projektoprogreson, kiel ekzemple interrompoj en la provizoĉenoj (transporto, procesoroj, raraj metaloj...) aŭ, simple, manko de konektkapablo al la elektra reto, kiel okazas nuntempe.
“La transportada reto estas nesufiĉa en Usono kaj plibonigi ĝin necesigos tempon”, konfirmas Michael Leifman. En Julio 2024, Dominion, ĉefa elektroproduktanto, retadministranto kaj distribuisto de Virginio, sendis leteron al siaj klientoj informante ilin ke altkapablaj konektoj prenos dek du ĝis tridek ses monatojn pli longe ol komence planite, tio estas, de kvar ĝis sep jaroj (9). La problemo efikas sur la tutan Usonon. Proparolanto de la teknologia sektoro konfirmas, ke tiuj prokrastoj ofte okazas kaj aludas “kombinadon de manko de produktadkapablo kaj nesufiĉon de la retokapablo”. Dominion rifuzis fari komentojn ĉi-rilate.
Por maksimumigi siajn konekteblecojn, iniciatintoj de datumcentroj prezentas provizpetojn al pluraj energiprovizantoj por sama projekto. Tiu kutimo estigas “falsan” mendadon kiu saturas atendolistojn, malrapidigas procedurojn, kontribuas al la efiko “veziko” kaj malfaciligas la planlaboron de elektroproduktantoj kaj retreguligistoj. “Okaze de dubo, ĉiuj partoprenantoj emas trotaksi la mendadon. Neniu volas esti konsiderita kiel respondeculo de malabundo da elektro”, klarigas Leifman.
La anoncitaj nombroj superas imagpovon. La reguligisto de la reto, kiu provizas Virginion kaj parton de la nordorienta Usono, PJM Interconnection, kalkulas pliiĝon de konsumo de preskaŭ 500 TWh en la venontaj dek jaroj (10), tio estas pli ol la jara elektra mendado de Germanujo. Sekve, ĝi revizias siajn planojn por alfronti tiun situacion. Malgraŭ centoj da renovigeblaj centraloj, kiuj estas blokataj en ĝia atendolisto, PJM elektis prokrasti la fermon de karbocentralo en Marilando. Decido farita “ĝis oni kompletigos la bezonajn plibonigojn de la transportada reto por provizi elektron devenantan de aliaj fontoj”. PJM ankaŭ rapidigis projektojn de grandigo kaj konstruado de gascentraloj —ĝis totalo de 7,8 GW—, akumulatoroj (2,3 GW) kaj atomkerna energio (1,4 GW) ; el ili, “90% devas esti konektitaj antaŭ 2030”. “Oni bezonas fidindan produktadon por garantii provizon al datumcentroj”, al ni klarigas proparolanto de PJM telefone. “Pro aparte rapida mendadokresko dum la venontaj kvin jaroj, tergaso estos la ĉefa fonto de kroma provizo” en Usono, IEA prognozas.
La problemo estas ke, jam konstruitaj, tiuj centraloj elsendantaj CO2-on funkcios dum jardekoj, malhelpante la disvolviĝon de renovigeblaj energioj, kiuj hodiaŭ estas tamen la plej malmultekostaj por elektroproduktado “sen subvencioj” (11). Novaj gascentraloj eĉ povos esti finfine nebezonaj. “La monaj kostoj de spekula trokonstruado estas konsiderindaj. Ĉiu gigavato de nebezona kapablo kostas inter 1 kaj 2 miliardojn da dolaroj pro konstruadkostoj”, Leifman rimarkigas. Dum la pliiĝo de la mendado asociita kun datumcentroj jam altigas elektroprezojn en Usono, la elspezo povas eĉ pli altiĝi pro nebezonaj infrastrukturoj. “Kaj finfine, ni estas tiuj, kiuj pagas”, diras Bennett, aktivulo de Sierra Club en Virginio.
En tiu blinda kurado al la energio, la mastroj de la cifereca mondo inkliniĝas al atomkerna energio. “Se mi devas elekti la plej bonan temon, pri kiu mi laboras, estas malfacile superi la regadon de la atompotenco por nutri nian mondon”, entuziasmas William (Bill) Gates (12). La kunfondinto kaj eksprezidanto kaj iama mastro de Microsoft fondis kaj kunfinancis TerraPower-on, entreprenon kiu fabrikas “malgrandan modulan reaktoron” (small modular reactor, SMR). Ilia projekto atendas permeson de la institucio kiu kontrolas la atomkernan centralaron, Nuklea Reguliga Komisiono (Nuclear Regulatory Commission, NRC), por konstrui unuan modelon en Vajomingo. Samuel Altman, kunfondinto kaj mastro de OpenAI, entrepreno kiu ellaboris ChatGPT-on, estas ne malpli entuziasma : ĝis printempo 2025 li regis novan kompanion kiu ankaŭ aspiris konstrui SMR-on. Nomita Oklo Inc., ĝi estis financita per kapitalo devenanta de la teknologia sektoro. La projektoj de malgrandaj atomkernaj centraloj —kiujn oni anoncas ĉie en Usono— havas la avantaĝon povi rekte provizi datumcentrojn, limigante eligon de forcejefikaj gasoj kaj liberigante sin de la elektra reto.
Duboj pri malgrandaj modulaj reaktoroj
Funkcianta ekde la 1950-a jardeko en nukleaj submarŝipoj aŭ rusaj glacirompiloj, tiu teknologio ankaŭ estis poste provita en aliaj situacioj, precipe en foraj aŭ kamparaj zonoj (13). Tamen, teknikaj malfacilaĵoj kaj kosto de la produktita elektro malhelpis ajnan gravan evoluon, tiel ke SMR-oj —kiuj ankaŭ interesas Ĉinujon kaj Rusujon— ĝis nun neniam estis ekonomie realigeblaj. “La demando estas scii ĉu SMR povas esti konstruita per unuope signife pli malalta investkosto kaj, sekve, produkti elektron [...] je pli malalta kosto”, rimarkis la aŭtoroj de raporto de la Masaĉuseca Instituto de Teknologio (MIT) en 2018 pri la estonteco de la atomkerna energio (14).
“Historie, oni konstruis pli malgrandajn reaktorojn, sed ĉiuj komencis fari ilin ĉiam pli grandajn, ankaŭ en Francujo, simple por atingi ŝparaĵojn per granda produktado”, rememoras M.V. Ramana, fakulo pri atomkerna energio en la Universitato de Brita Kolumbio en Kanado. La ĵusa malsukceso de NuScale Power Corporation ŝajne konfirmas lian opinion : post akirado de la aprobo de NRC por ĝia dezajno de malpezakva reaktoro, la projekto en Utaho fine fiaskis. La buĝeto altiĝis de 5 miliardoj ĝis pli ol 9 miliardoj da dolaroj, kaj tiel malinstigis investantojn kaj kaŭzis la projektoforlason en 2023 (15). La nuklea sektoro komprenas tiun malsukceson kiel komencan malavantaĝon tipan de provprojektoj kaj promesas ke la prezoj malpliiĝos per fabrikado de kompletaj reaktorparkoj. Tamen, “la produktadĉenoj verŝajne estos malrapidaj”, nuancas la aŭtoroj de World Nuclear Industry Status Report 2025, kaj “verŝajne ne estos atingitaj signifaj ŝparaĵoj, ĉar ili plejparte dependas de la nombro de produktitaj unuoj” (16).
Atendante trovi la magian formulon, la cifereca industrio vetas pri tio jam ekzistanta, kio ebligas al ili redukti kostojn kaj limdatojn. En 2024, Amazon subskribis kontrakton de rekta elektroaĉeto kun la societo reganta la centralon Susquehanna en Pensilvanio. Alia ebla solvo estas reaktivigi fermitajn centralojn. La anonco pri remalfermo de Three Mile Island, ankaŭ situanta en Pensilvanio, akaparis la atenton. Situanta du horojn kaj duonon per aŭto norde de la ĉefurbo, Vaŝingtono, kaj tri horojn sudokcidente de Novjorko, la centralo iĝis bedaŭrinde fama en 1979, kiam, nur kelkajn monatojn post ĝia ekfunkciiĝo, unu el ĝiaj du reaktoroj suferis partan disfandiĝon de la kerno. Post la akcidento, la kreado de veziko el hidrogeno en la enfermitejo de la reaktoro kaj konjektoj pri ebla eksplodo panikis Usonon kaj kaŭzis kaosajn evakuojn, kiuj ŝokis la landon kaj ĉesigis la disvolviĝon de usona civila atomkerna energio ĝuste en tempo relative favora por ĉi tiu energio, pro la naftoŝoko.
Sed la historio forgesiĝas. La alia reaktoro, TMI-1 aŭ unuo unu, reaktivigita en 1985 kaj poste fermita en 2019 pro ĝia senprofiteco en subŝtato kie superregas la gaso, nun estas en procezo de reaktivigo pro iniciato de Microsoft : la kompanio subskribis kontrakton por al si certigi, ekde 2027 kaj dum dudek jaroj, ĝian elektran produktadon. La unuaj inspektoj kaj laboroj jam komenciĝis. En Middletown, kie troviĝas la centralo, tiu ekfunkciiĝo denove teruradis plurajn dekojn da iamaj aktivuloj. “Kreiĝis falsa urĝecosento por labori plej rapide kiel eble”, bedaŭras Eric Epstein, kiun ni renkontis ĉe pikniktablo situanta tre proksime al la centralo, kun la ankoraŭ nefunkciantaj malvarmigaj turoj malantaŭ li. Epstein estas unu el la ŝlosilaj figuroj de la plej granda kaj malnova loka kontraŭnuklea asocio, Three Mile Island Alert. Li apelaciis al NRC kontraŭ la decido renomi la centralon kiel “Crane Clean Energy Center”-on, omaĝe al Chris Crane, pioniro de la usona nuklea industrio. Temas laŭ lia opinio pri “malbona reviziismo”.
“Kiam la akcidento okazis mi aĝis ĉirkaŭ tridek jarojn kaj havis kvar infanojn ; poste mi havis alian plian”, rakontas s-ino Joyce Corradi, kiun ni rekontis en la domo de alia historia aktivulo, s-ino Patricia Longenecker, konstruaĵo situanta kelkcent metrojn for de la centralo. Nenio antaŭdestinis tiujn virinojn, devenantajn de religiaj kaj konservativaj medioj, lukti dum siaj tutaj vivoj kontraŭ la nuklea industrio. “Mia ĉefa zorgo ĉiam estis la sano de mia familio. Mi ne vidas tiun aferon kiel ion por aŭ kontraŭ, nek demokrata nek respublikana. Mi vidas ĝin kiel sanproblemon, ion kio estis, kaj daŭre estas, preskaŭ tute ignorita”, plu diras la kunfondinto en 1979 de la grupo Engaĝintaj Virinoj kaj Patrinoj (Concerned Women and Mothers).
Tiuj konsideroj ne malhelpis s-on Joshua Shapiro, demokratan guberniestron de Pensilvanio kaj aspiranton por prezidanteco, aktive subteni la reaktiviĝon de la centralo. En Usono, ĉiu subŝtato havas sian propran energipolitikon, kiu koincidas —aŭ ne— kun tiu de Vaŝingtono. Tiel, post la katastrofo de Three Mile Island, pluraj el ili elektis starigi moratoriojn pri disvolviĝo de novaj atomkernaj instalaĵoj, kelkaj el kiuj daŭre validas hodiaŭ. La forlaso, en la 1980-a jardeko, de la ĵus konstruita centralo de Shoreham, en Long Island, subŝtato de Novjorko, ankaŭ havis la subtenon de la tiama guberniestro. Rifuzo kiu ankaŭ estis impulsita de la loka mobilizado kaj de unu el la kantonoj de tiu insulo, ligita al la kontinento tra la urbo de Novjorko, kiu oponis la evakuadplanon okaze de akcidento.
“Kaj en Middletown, Pensilvanio, ĉu ili reekfunkciigos tiun malnovan, difektiĝeman atomkernan centralon de Three Mile Island ? Kial ? Ĉu por sendi elektron al Virginio kaj funkciigi datumcentrojn de Microsoft ?”, Corradi plu diras. Ŝi rememoras, ke la loĝantoj de la areo jam kunvivas kun radioaktivaj rubaĵoj—kiun, en Usono, oni enmagazenigas apud la centraloj— kaj ke nun ili denove kunvivos kun la timo de likoj aŭ nova akcidento. “La virinoj estas en la luktocentro en Three Mile Island. Sed la decidantoj estas la ‘technobros' (17), blankuloj obsedataj de mono kaj fascinitaj de teknologio”, asertas produktoro s-ino Heidi Hutner, reĝisoro de dokumenta filmo pri la virinoj de Three Mile Island (Radioactive : The Women of Three Mile Island, 2022).
Komence de la 2010-a jardeko, tridek jarojn post la akcidento, kvar novaj reaktoroj devis signi la renaskiĝon de la usona civila atomkerna energio kaj kompletigi la ekzistantan parkon—kiu enhavas ĉirkaŭ kvindekon da centraloj kaj centon da reaktoroj—. Tamen, gravaj prokrastoj kaj aldonaj kostoj pereigis la kompanion Westinghouse, kiu sin deklaris bankrota en 2017 kaj ekde tiam dufoje ŝanĝis proprietulojn. La du pliaj reaktoroj planitaj en suda Karolino ne pluvivis : forlasitaj dum la konstruado, ili kunportis miliardojn da dolaroj en skandalo nomita “Nukegate”. Koncerne la du reaktorojn de la centralo de Vogtle en Georgio, ili estis liveritaj en 2023 kaj 2024 kun prokrasto de sep jaroj kaj pli ol duobligita kosto, kiu superis la kvanton de 30 miliardojn da dolaroj.
"Se okazus alian akciento..."
“Tiu sektoro ne povas postvivi novajn konstruojn sen subvencioj aŭ publikaj garantioj. Kaj ĝuste tion esperas la rolantoj de la teknologia sektoro. Tiu estas la sola kialo pro kiu ili parolas pri restimulado de la atomkerna energio”, rimarkas Ralph Nader. La nova Administracio Trump komprenis la mesaĝon. Chris Wright, ministro pri Energio, kiu antaŭ sia nomumo estis ĉefoficisto de Liberty Energy —granda usona entrepreno de hidraŭlika fendado por produktado de petrolo kaj gaso— kaj estis parto de la administra konsilantaro de la nuklea ekfirmao Oklo Inc., certigis ke Three Mile Island profitos de prunto garantiita de la federacia registaro de 1 miliardo da dolaroj. Laŭ la usona gazetaro, la totala kosto de tiu projekto altiĝos al 1,6 miliardoj da dolaroj. “La plej grava subvencio, kiun la nuklea industrio profitas, daŭre estas la Price-Anderson Act, kiu sendevigas nukleajn kompaniojn de laŭleĝa respondeco por la plimulto de kostoj kaŭzitaj de akcidento. Se Three Mile Island suferas alian akcidenton, divenu kiu pagos. Ja ni mem”, legeblas en broŝuro de la asocio Three Mile Island Alert publikigita pro la anonco de la reaktivigo de la centralo.
La 23-an de Majo, Trump ankaŭ subskribis serion da prezidentaj dekretoj celantaj “komenci novan nuklean epokon”. Per ili, li aparte urĝas la aŭtoritaton taskitan kontroli la sektoron, NRC-on, ke ĝi plirapidigu siajn procedurojn pri permesoj. “Ni kondukas la mondon al estonteco nutrata de usona atomkerna energio. Ĉi tiuj agoj estas esencaj por nia energia sendependeco kaj por konservi la superregan pozicion de Usono en artefarita inteligento”, tiam ĝojiĝis Michael Kratsios. La direktoro de la Oficejo pri Scienco kaj Teknologio de Blanka Domo komencis sian karieron kiel partnero en Thiel Capital, investfondusa societo fondita de Peter Thiel, prezidanto de Palantir, kompanio specialigita pri analizo de grandaj kvantoj de datumoj por ĉefe armea uzo.
La prezidentaj dekretoj estas alvoko por produkti pliajn 300 GW-ojn da elektro de nuklea origino inter nun kaj 2050, kaj unu el ili konsideras en unua fazo “ekkonstrui” dek reaktorojn inter nun kaj 2030. “Fakte, konstrui atomkernajn centralojn en Usono precipe ebligas denove partopreni en la internacia konkuro por vendo de komercaj centraloj”, rimarkas Tim Judson, direktoro de Nuclear Information and Resource Service (NIRS). Ĉinujo kaj Rusujo estas la ĉefaj konkurantoj. La reaktoroj de Westinghouse jam estis elektitaj por estontaj projektoj en Ukrainujo kaj Pollando. Dum la vizito, pasintan Novembron, de saud-arabia kronprinco Mohammed bin Salman, la ministejo pri Energio feliĉis pro interkonsento pri civila kunlaboro, kiu inkluzivis “firman engaĝiĝon favore al nedisvastigo”. Senkaŝa rivalo de Irano, Rijado delonge petis de Vaŝingtono aliron al la civila nuklea sektoro, aliro, kiun ĝis nun oni rifuzis al ĝi (18).
Por kompreni tiun renovigitan nuklean ambicion de Usono, oni ne povas preteratenti interligojn kun la sektoro de defendo. “Alia argumento prezentita por pravigi la disvolviĝon de civila atomkerna energio estas, ke ĝi subvencias trejnadon de bredejo de teknikistoj kaj inĝenieroj, kiuj povas esti rekrutotaj de militistaj nukleaj programoj”, rimarkas Ramana.
La granda kuro al la artefarita intelekto kuntrenas novan disvolviĝon de la nuklea sektoro, kiu daŭre devos ektrakti aferojn ligitajn al fuelprovizo, disvastigo, rubadministrado aŭ socia akcepto de la instalaĵoj. La riĉaj loĝkvartaloj de Vaŝingtono, jam malmulte inklinaj toleri la proksimecon de datumcentroj, povus eĉ pli koleriĝi kontraŭ la ĉeesto de nukleaj reaktoroj, kiom ajn malgrandaj ili estu, kaj la rubo, kiun ili generas. Ankaŭ mankas scii, kiu surprenos la kostojn de tiu teknologiema entuziasmo kaj koste de kiuj aliaj investoj oni faros tiujn decidojn.
(2) “Energy and AI”, Internacia Energia Agentejo, Aprilo 2025, www.iea.org
(3) “Data Centers in Virginia 2024 – Report to the Governor and the General Assembly of Virginia”, Joint Legislative Audit and Review Commission, 9-an de Decembro 2024, https://jlarc.virginia.gov
(4) Paul Gruenwald kaj Satyam Panday, “Data centers investments are increasingly moving the macro needle”, 4-an de Novembro 2025, www.spglobal.com
(5) Brent Goldfarb kaj David A. Kirsch, Bubbles and Crasches. The Boom and Bust of Technological Innovation, Stanford University Press, Redwood City, 2019.
(12) Bill Gates, “The future of energy is subatomic”, 2-an de Oktobro 2025, www.gatesnotes.com
(13) MV Ramana, “The forgotten history of small nuclear reactors”, 27-an de Aprilo 2015, https://spectrum.ieee.org
(14) “The future of nuclear energy in a carbon-constrained world”, MIT, 2018, https://energy.mit.edu
(15) David Schlissel, “Eye-popping new cost estimates released for NuScale small modular reactor”, Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA), 11-an de Januaro 2023, https://ieefa.org
(17) (JG) Laŭ la vortaro Cambridge : iu, ĝenerale viro, kiu laboras en industrio de cifereca teknologio, ĉefe en Usono, kaj foje estas konsiderita kiel manka je bonaj sociaj lertaĵoj kaj tro fidplena pri siaj propraj kapabloj
Ĉiu persono kiu jam aŭskultis sian propran voĉon en registraĵo, konas tiun problemon: Oni aŭdas la propran voĉon kaj iel ĝi sonas ... ne tute ĝusta. Preskaŭ jam fremda. "Ĉu mi vere sonas tiel?!", oni sin eble demandas. La respondo cetere estas Jes - sed kial entute?
Pro mia laboro mi konfrontiĝas regule kun tiu problemo. Mi ja nur volis verki transskribaĵon por intervjuo, sed la sono de mia propra voĉo iel ĝenas mian koncepton. Do mi demandis min: "Ĉu nur mi sentas tion tiel?".
Post kiam mi estis parolinta kun geamikoj pri tio, mi konsciiĝis ke mi ne estas unika kazo. Tute male: Ili ĉiuj rakontis al mi pri tio kiel malagrablan impreson ili havis aŭdi sin mem en voĉmesaĝoj. Unu demando per tio estis klarigita, sed tiu ekkono nur malfermis novan demandon.
Kial tio entute estas tiel? Tiu problemo ekzistas cetere jam tiel longe kiel eblas registri voĉojn. Kiam Thomas Alva Edison en la jaro 1877 prezentis sian fonografon kaj registris tiucele sian propran voĉon, li verŝajne estis sentinta simile.
Ĉar ĉu tio plaĉas al ni aŭ ne: Tio kion ni aŭdas, tio estas nia vera voĉo. Tiel nin aŭdas ĉiuj homoj ĉirkaŭ ni, nur ni mem ne aŭdas nin tiel. Ni do estas la unikaj kiuj ne konas nian "veran voĉon" - escepte de tio ke ni uzas do teknikajn rimedojn. La kaŭzo por tio estas ke ni perceptas la voĉojn de aliaj homoj per alia vojo ol nian propran voĉon.
La voĉojn de niaj samtempuloj ni aŭdas ekskluzive tra la ekstera aŭdkanalo, nian propran krome tra interna kaj meza orelo. Respondeca por tio estas la tiel nomata osta sono. Kiam ni voĉeligas ion, tiam ekestas sonondoj. Tiuj eliras el nia buŝo en la aeron, sed ili ankaŭ trapenetras nian korpon. Sur la vojo de la laringo tra la krania osto direkte al la oreltamburo ĉe tio modifiĝas la sonfrekvenco. Tial nia propra voĉo sonas por ni plej ofte pli malalta ol ĝi vere estas. La malbona vekiĝo atendas nin nur kiam ni aŭdas sonregistraĵon de nia voĉo. Tiel nia voĉo sonas iom pli alta ol ni kutime sentas tion. Tio kaŭzas fortan malordon en nia cerbo.
Vi povas alkutimiĝi al via propra voĉo, se vi aŭskultas ĝin sufiĉe ofte.
La helpo de volontuloj estas nemalhavebla por la glata funkciado de la Universala Kongreso de Esperanto (UK) kaj por la agado de Universala Esperanto-Asocio. Se vi pretas kunlabori kiel volontulo por la 111a UK, kiu okazos en Graco (Graz), Aŭstrio (de la 1a ĝis la 8a de aŭgusto 2026), anoncu vin pere de tiu formularo.
Subvencioj por partopreni la UK-on eblas danke al la Fondaĵo “Partoprenu UK-on” de UEA. Pere de ĝi UEA povas subteni la aliĝkotizojn de kelkaj kongresanoj, en kelkaj kazoj ankaŭ la manĝ- kaj loĝad-kostojn en la plej malaltaj kategorioj kaj en esceptaj okazoj la vojaĝkostojn. Homoj el iu ajn lando, kiuj deziras volontuli kaj bezonas tian helpon, povas kandidatiĝi por subvencio.
La kondiĉoj por kandidatiĝi al la subteno “Partoprenu UK-on” estas:
esti preta ricevi kaj realigi kongresrilatajn taskojn antaŭ, dum kaj post la UK;
esti individua membro aŭ akcepti esti individua membro de UEA;
plenigi ĉi tiun formularon ĝis la limdato, la 15a de februaro 2026.
En pasintaj UK-oj volontuloj helpis pri fotado, filmado, helpoj en prelegejoj (teknika kaj kunordiga) kaj en la Libroservo de UEA, sed la taskoj povas esti tre variaj. En la formularo vi havas la eblon prezenti por kiu(j) tasko(j) vi pli emas helpi.
UEA antaŭdankas al kandidatoj pro la interesiĝo kaj varme invitas donacemulojn kontribui al Fondaĵo Partoprenu UK-on, kiu helpas diversigi kaj demokratiigi nian plej gravan kongreson: https://uea.org/alighoj/donacoj/partoprenu_uk.
La 2a aliĝperiodo de la UK daŭros ĝis la 31a de marto 2026. Se vi ankoraŭ ne aliĝis, ne maltrafu la okazon aliĝi, daŭre kun rabato: uk.esperanto.net (eblas donaci dum la aliĝo).
UEA, nome de la monda esperantistaro, kore dankas la sindonemon de volontuloj kaj la solidaron kaj malavaron de la donacantoj al la Fondaĵo Partoprenu UK-on.
La 57a jarkolekto de Literatura Foiro malfermiĝas per la numero 339, ĉe kiu gastas kontribuoj laŭ temaj fadenoj: intimaj memoroj, teatraj historioj, lingva filozofio kaj kulturaj esploradoj.
Uverturas Jado per “Vojaĝo tra la silento”, kvazaŭa medito pri la pasanta tempo. Mikaelo Bronŝtejn en “Avo je mil kaj unu lunoj”, el sia aŭtobiografio Do amu min (2025), rakontas pri nepino Anastasia, naskita en 2015 en Sankt-Peterburgo, dum Nina Danylyuk en “Pripense ĉe la verkaro de Eroŝenko” esploras la blindan ukrainan verkiston kaj ties heredaĵon.
Jara serio pri teatro komenciĝas kun Giorgio Silfer en “Jarcenton post La Verda Kato”, kiu detale panoramas pri la parizaj kabaretoj de Raymond Schwartz kaj lia edzino Marga Rineto. Juan García del Río en “De la eterna faduo al Madredeus” ilustras la valoron kaj evoluon de portugala muzika ĝenro.
Poezion ni legos el la inko de Benoît Philippe, kiu adapte esperantigis “Kanto de rusa amiko” de Günter Grass. Gabriele Esposito Guido en “Kiel rigardi en esperanto?” analizas lingvon kiel ilon por rekonsideri la povorilatojn kaj sociajn biasojn. Alessio Giordano en “Al vi mi deziras forgeson en arto” respektive “Sen konkludo” eseas pri la figuro de Eleonora Duse kaj ŝia rilato kun Gabriele D’Annunzio, kaj vidpunkte pri la rolo de junuloj en la socireteja mondo.
Premiera traduko de Stéphane Brault el “Ĉambro nur por si” de Virginia Woolf transportas nin en la Brition de la unuaj jardekoj de la dudeka jarcento, sed pli forajn itinerojn proponas Yin Jiaxin per la originala rakonto “Bleko de makula cervo” kaj Giacomo Comincini en “Motus interruptus”, pri elementoj el la historio de Japanio.
Al alia kontinento portas nin Rafael dos Santos per artikolo pri la historio de la brazila kino, dum Renée Triolle kinkritike prezentas ateston de militĵurnalistino mortigita en Palestino. Recenzoj ĉeestas per kontribuo de Carlo Minnaja pri Floroj en mizero (2025) de N. Lahanitriaina, kaj de Manuela Ronco pri Tri knaboj, Krepuskulino kaj Terurul (2020) de E. Vychodilová.
Novjara bonvenigo de Lorena Bellotti, Perla Martinelli kaj Alessio Giordano malfermas la novan jarkolekton per la lastaj novaĵoj: LF havas novan kunĉefredaktoron, la ĉi-jara temo estos la esperanta teatro, intensiĝas la aktiveco ĉe Instagramo (@literaturafoiro) kaj baldaŭ disponeblos por la abonantoj libera aliro al la malnovaj jarkolektoj de LF en pdf-formato.
Literatura Foiro estas esenca spaco por tiuj, kiuj volas kompreni la riĉecon kaj kompleksecon de la nuntempa esperanta kulturo, kaj per sia plurvoĉeco, profunda analizo kaj kvalito, la revuo invitas la leganton ne nur konsumi kulturon, sed partopreni en ĝia kreado kaj diskuto, kio igas LF fidinda forumo por libera penso, arta esploro kaj stila diverseco en nia komunumo.
Abonu tra nia retejo kaj disfloru la esperanta kulturo.
Baldaŭ 70-jaraĝa, jam de tri jaroj emerito, la rumandevena Ionel Oneț ekde la ĵusa Novjartago ne plu okupiĝas pri la libroservo de la Universala; li mem ne scias, kiu anstataŭos lin, kaj ĉu entute la libroservo plu ekzistos en Roterdamo. La UEA-libroservo estas unu el la plej vastaj en Eŭropo, kune kun tiuj de Flandra Esperanto-Ligo kaj Kultura Centro Esperantista. Ĉi-lasta parte situas en kulturservo.esperantio.net — la katalogado daŭras. Okaze de la likvido de la Centra Oficejo oni legis ke ĝi transiros al E@I en Bratislavo, sed ĝis nun nenio okazis. Pro la foriro de Oneț kaj la ĵusa forpaso de Rob Moerbeek ŝajnas ke neniu oficisto de la antaŭa jarcento aperos plu en Nieuwe Binnenweg.
Tiun ĉi legaĵon produktis Jarka Malá kaj Jindřich Košťálek el Ĉeĥio
"Do, oni mortigis nian Ferdinandon," diris la ordigistino
al sinjoro Ŝvejk, kiu, forlasinte antaû jaroj la soldatservon
post kiam soldatkuracista komisiono definitive deklaris
lin idioto, vivtenis sin per vendado de hundoj, abomenaj,
aĉrasaj monstroj, kies genealogiojn li falsis.
Krom tiu ĉi okupo turmentis lin reŭmatismo kaj li ĝuste
ŝmiris al si la genuojn per opodeldoko.
"Kiun Ferdinandon, sinjorino Müller?" demandis Ŝvejk, ne
ĉesante masaĝi la genuojn, ”mi konas du Ferdinandojn. Unu,
tiu servas ĉe drogisto Pruŝa kaj foje pro eraro li eltrinkis al li
tie botelon da harkreskigaĵo, kaj mi konas ankoraû Ferdinandon
Kokoŝka, tiun, kiu kolektas hundajn merdetojn. Pri ambaû ne estas domaĝe."
"Sed, via moŝto, sinjoron arkidukon Ferdinando, tiun el
Konopiŝte, tiun grasan kaj pian."
"Jesuo Maria!" ekkriis Ŝvejk, "tio estas ja bela novaĵo! Kaj
kie tio al li, sinjoro arkiduko, okazis?"
"Oni pafis lin en Sarajevo, via moŝto, sciu, per revolvero.
Li veturis tie kun tiu sia arkidukino en aŭtomobilo."
"Nu vidu, sinjorino Müller, en aŭtomobilo. Nu jes, tia
grandsinjoro povas tion al si permesi kaj eĉ ne ekpensas, kiel
malfeliĉe povas tia aŭtomobila veturo finiĝi. Kaj plie en Sarajevo,
ĝi estas en Bosnio, sinjorino Müller. Tion ŝajne faris turkoj.
Estis eraro, ke ni forprenis de ili Bosnion kaj Hercegovinon.
Jen vidu, sinjorino Müller. Sinjoro arkiduko estas jam
do en la sino de Dio. Ĉu li suferis longe?"
"Sinjoro arkiduko estis tuj morta, via moŝto. Vi ja scias, per
revolvero ne eblas ludi. Antaŭ nelonge sinjoro ĉe ni en Nusle
ankaŭ ludis per revolvero kaj mortpafis la tutan sian familion
eĉ la domzorgiston, tiu iris rigardi, kiu pafas tie en la tria etaĝo."
"Iu revolvero ne ekpafos, sinjorino Müller, eĉ se oni provus
tion ĝisfreneze. Ekzistas multe da tiaj sistemoj. Sed por mortigi
sinjoron arkidukon oni certe aĉetis ion pli kvalitan kaj mi
volus ankaŭ veti, sinjorino Müller, ke la homo, kiu tion al li
faris, bele sin tiucele vestis. Sciu, pafi sinjoron arkidukon, tio
estas ege malfacila laboro. Ne tia, kiel se ŝtelĉasisto pafas forstiston.
En tiu ĉi okazo temas pri tio, kiel al li proksimiĝi, al tia grandsinjoro
ne eblas iri en iaj ĉifonoj. Tia homo devas iri en cilindra ĉapelo
por ke policisto ne kaptu lin jam antaŭ la faro."
"Laŭdire estis tio pli da homoj, via moŝto."
"Tio estas memkomprenebla, sinjorino Müller," diris Ŝvejk,
finante masaĝon de la genuoj, "se vi intencus mortigi sinjoron
arkidukon aŭ sinjoron imperiestron, kun iu vi certe konsiliĝus.
Ju pli da kapoj, des pli da ideoj. Unu konsilas tion, la alia
ion alian kaj poste la verko sukcesos, kiel tio tekstas en nia
himno. La ĉefa afero estas elgvati la momenton, kiam tia
grandsinjoro preterveturas. Kiel, se vi memoras tiun sinjoron
Luccheni, kiu trapikis nian mortintinon Elizabeta per fajlilo.
Li promenis kun ŝi. Kredu do al iu ajn; de tiu tempo neniu
imperiestrino promenas. Kaj tio atendas ankoraŭ multajn
personojn. Kaj vi vidos, sinjorino Müller, ke oni elgvatos ankaŭ
la caran paron, kaj povas okazi, Dio ne permesu, eĉ sinjoron
imperiestron, se oni jam komencis tion per lia onklo. Li,
la maljuna sinjoro, havas multe da malamikoj. Ankoraŭ pli ol
tiu Ferdinando. Antaŭ nelonge certa sinjoro diris en gastejo,
ke venos la tempo, kiam imperiestroj estingiĝos unu post la
alia kaj ke eĉ ŝtata prokurorofico ilin ne helpos. Poste li ne havis
monon por pagi kaj la gastejestro devis igi lin aresti. Kaj tiu
sinjoro donis al li unu kaj al policisto du vangobatojn. Poste
oni forveturigis lin en korbĉaro, por ke li trankviliĝu. Jes, sinjorino
Müller, nun okazas ja aferoj. Tio estas denove perdo por Aûstrio."
La 48a Esperantologia Konferenco sub aŭspicio de la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) okazos la 6an de aŭgusto 2026 kadre de la 111a Universala Kongreso de Esperanto en Graco (Aŭstrio).
La programo enhavos plurajn dudekminutajn prelegojn kun tempo por demandoj kaj diskuto. Fine de la tago ni okazigos rondan tablon pri la nunaj esploraj linioj kaj defioj de esperantologio rilate al la traktitaj temoj.
Ni bonvenigas proponojn de prelegoj pri Esperanto-rilataj esplorobjektoj en fakoj kiel lingvistiko, historio, sociologio, ekonomiko, juro, antropologio kaj literaturaj studoj; ankaŭ bonvenas interfakaj proponoj.
Gastante en la lando de unu el la plej ampleksaj bibliotekaj kolektoj de interlingvistiko en la Aŭstria Nacia Biblioteko en Vieno – kun la Esperanto-Muzeo – ni deziras inter aliaj temoj aparte fokusi al la laboro de bibliotekoj kaj arkivoj por la scienca studo de Esperanto kaj planlingvoj. Ni jam invitis fakajn prelegantojn pri tiuj temoj kaj bonvenigas pliajn proponojn.
Inter la ricevitaj proponoj ni elektos tiujn, kiujn ni invitos prelegi en la Konferenco. Surbaze de la prezentoj ni instigos kelkajn el la prelegintoj verki siajn tekstojn por publikigo kaj submeti ilin por juĝlego kaj redakto cele al publikigo en la revuo “Esperantologio / Esperanto Studies”.
Ni invitas ĉiujn fakulojn – precipe junajn kaj unuafojajn partoprenantojn – sendi proponojn pri prelegoj. Proponojn, enhavantajn inter 150 kaj 200 vortojn, bonvolu sendi al la retadreso ek48@interlingvistiko.net. La limdato por proponoj
estas la 30a de aprilo 2026.
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/graco-9/
Antibiotikoj: la mirinda kuracilo
Imagu vivi en la jaro 1800: simpla infekto ĉe fingro povus mortigi vin. Eĉ malgranda vundo povus esti mortiga. La kuracistoj ofte estas senpovaj. Oni uzas rimedojn kiel hirudojn, sorĉojn, herbojn, aŭ oni fortranĉas brakon pro simpla infekto.
La malkovro de bakterioj okazis nur en la malfrua 19-a jarcento. Louis Pasteur kaj Robert Koch pruvis, ke iuj malsanoj estas kaŭzitaj de nevideblaj estaĵoj: bakterioj. Antaŭ tiuj pruvoj, oni kredis, ke infektoj disvastiĝas pro “malbona aero”.
La unua antibiotiko ne estis penicilino… sed arseniko! En 1909, Paul Ehrlich malkovris arsenikan kunmetaĵon por kuraci gravan seksan malsanon. Ĝi estis venena, sed pli bona ol nenio. Tiam ĝi ŝajnis brila rimedo, ĉar ĝi kapablis trafi nur la malsanon kaj ne la malsanulon.
La malkovro de penicilino de Alexander Fleming
La skota kuracisto Alexander Fleming hazarde malkovris penicilinon en 1928, kiam li forgesis labor-telereton kun bakterioj sur tablo en sia laboratorio. Formiĝis sur la telereto verda ŝimo, kaj li rimarkis, ke bakterioj en kontakto kun tiu ŝimo mortis. Tiu verda ŝimo estis Penicillium notatum. Tiu malkovro estis la bazo por la unua efika kuracilo kontraŭ bakterioj: ĝi ŝanĝis la kuracadon de infektoj kaj savis milionojn da vivoj, precipe en la batalkampoj de la Dua Mond-milito.
Vincenzo Tiberio, la forgesita antaŭulo
Jam 33 jarojn antaŭ Fleming, la itala kuracisto Vincenzo Tiberio faris similan malkovron, kiu tamen restis nekonata. Li naskiĝis en malgranda vilaĝo en 1869, kaj fariĝis kuracisto de la itala mar-armeo. Li iam rimarkis, ke la ŝimoj troveblaj en akvo-putoj povas kuraci intestajn infektojn, kaj en 1895 li verkis sciencan artikolon por prezenti tiun malkovron. Bedaŭrinde lia laboro ne ricevis atenton, ĉefe pro la lingva baro. Aperinte nur en la itala, la artikolo neniam atingis la internacian sciencan komunumon. Tiu mirinda malkovro estus povinta ŝanĝi la historion de medicino, sed restis kaŝita en la paĝoj de itala armea revuo.
Kiel funkcias antibiotikoj?
Bakterioj estas apenaŭ videblaj vivantaj estaĵoj. Ili manĝas, kreskas, multobliĝas. Antibiotikoj mortigas ilin aŭ malhelpas ilian multobliĝadon en diversaj manieroj:
Antibiotikoj kiel beta-laktamoj blokas la konstruadon de la ĉela muro de bakterioj.
Tetraciklinaj antibiotikoj blokas la produktadon de proteinoj de bakterioj.
Antibiotikoj kiel kinolonoj kaj sulfamidoj malhelpas la produktadon de RNA.
Polimiksinoj (alia kategorio de antibiotikoj) kaŭzas misfunkciadon de la ĉela membrano.
Sed atentu: antibiotikoj utilas kontraŭ bakterioj, sed ili tute ne efikas kontraŭ virusoj, ĉar virusoj havas malsaman strukturon ol bakterioj. Multaj oftaj malsanoj, eĉ ordinara malvarmumo, estas kaŭzataj de virusoj. Antibiotikoj ne helpas kontraŭ ili.
Antibiotika rezisto
Antibiotikoj estas vere efikaj, tamen ili ne nepre sukcesas mortigi ĉiujn bakteriojn. Kelkaj postvivas kaj lernas kiel rezisti kontraŭ atakoj. Tiuj postvivantoj kapablas transdoni sian reziston al aliaj bakterioj. Tial la koncerna antibiotiko ne plu funkcias kontraŭ tiuspeca bakterio. Pli ol 1,2 milionoj da homoj mortas ĉiujare pro rezistaj infektoj.
Estonteco de antibiotikoj
Novaj antibiotikoj povos veni el novaj fontoj: sciencistoj serĉas en la profundo de la maro, en la Arkta tero... Eĉ en la veneno de iuj bestoj ili povus malkovri novan antibiotikon.
Oni esploras ankaŭ la virusojn nomatajn bakteriofagoj: virusoj kiuj atakas bakteriojn, kiel etaj spertaj mortigistoj.
Estas tre grave, ke ni ne uzu antibiotikojn sennecese, kaj ĉiam finu la kuracadon. Nur per limigo de la kvanto de antibiotikoj ellasataj en la akvon, aeron kaj teron oni povas esperi, ke ne tro da bakterioj fariĝos rezistaj al antibiotikoj.
Luigi Fraccaroli
Debora Rossetti
Abonantoj jam povas elŝuti la februaran numeron de la revuo "Esperanto". La papera versio baldaŭ estos dissendita: https://uea.org/revuoj La enhavlisto de la februara numero:
27 | Zamenhof-Tago
30 | IJK venos en Katalunion
31 | Oficiala informilo
32 | Esperanto en universitatoj | Faka agado: Te-Muzeo en Esperanto kaj Esperanto-Klubo en TUST, EK!
33 | Nova ekspozicio de “Muzeo de Shenĝiao”
33 | Esperanto en lernejoj: Nicocot: Esperanto-Fajreroj en Modiin
34 | Demandoj al estraranoj: So Jinsu, Vicprezidanto de UEA
36 | Historio de Esperanto en Aŭstrio
37 | Letero de leganto | Kondolence: Memoro pri Robert Moerbeek
38 | Informado: Kiam du junuloj komencas efikan kunlaboron
39 | Landa agado: Junaj Esperanto lernantoj gvidas pac-marŝon
40 | Recenzo: Serĉante vojon al lingva justeco
41 | Eksteraj rilatoj: Juna esperantistino reprezentis Esperanton en la Konsilio de Eŭropo
42 | Virtuala Kongreso | Letero de leganto: Mia komenco en la mondo de internaciaj eventoj
43 | Eventoj: Sukcesa la 15-a Ĉina Kongreso de Esperanto
44 | Edukado en Afriko: Scio Sen Bariloj
44 | Universala Kongreso: La 112-a UK en Melburno (Narrm)
45 | Laste Aperis.
46 | Movado: Vivo dediĉita al la spirito de Zamenhof
46 | UEA: Novaĵoj pri IKU
47 | Forpasoj
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo
Poŝtelefonoj ne plu estas akcesoraĵoj en la vivo de homoj. Ili okupas centran lokon en la ĉiutaga vivo. En Brazilo, en la jaro 2024, 167 milionoj da enloĝantoj pli ol 10-jaraĝaj havas personan aparaton - tio estas 9 el 10 personoj. Kaj plej grave: pli kaj pli da homoj pasigas multajn horojn kun la okuloj fiksitaj al ĝia ekrano. Ŝajne, tia superŝarĝo superas la kapablon de la homa korpo elteni la penadon, kaj pluraj sanproblemoj nuntempe maltrankviligas medicinistojn: kolaj doloroj, laciĝo de la manoj, lumba doloro, kaj mensaj misfunkcioj. Ĉe infanoj kaj adoleskantoj, la situacio estas aparte danĝera. La afero alprenas aspekton de problemo de publika sano.
Unu el la plej maltrankviligaj informoj pri la danĝero de troa uzado de telefonoj venis antaŭ nelonge el Hindujo, kie fakuloj plenumis esploron pri la influo je la sanstato de la okuloj. Ili asertas, ke nelongaj filmetoj, kiuj lastatempe fariĝis tre popularaj en sociaj retoj, estas pli damaĝaj al la okuloj ol legado de elektronikaj libroj kaj ordinaraj filmoj. Nelongaj filmetoj pli forte ŝarĝas la okulojn, kaŭzas variadon en la diametro de la pupilo kaj malpliigon en la ofteco de palpebrumado. Tio ĉi signifas klarajn elmontrojn de okullaciĝo. Dum la studaĵo, oni akompanis junajn homojn dum unu horo da kontinua uzado de poŝtelefonoj. La sciencistoj kreis sistemon per mikrokamerao, por mezuri la kvanton da palpebrumoj, la tempon inter la palpebrumoj kaj la diametron de la pupilo, sen ia malkomforto por la uzado de la koncerna telefono.
Laŭlonge de la esploro, oni rimarkis malpliigon de la kvanto da palpebrumoj dum ĉiaj uzoj de la aparato. Tamen, la variado de la diametro de la pupilo estis multe pli intensa okaze de spektado de mallongaj filmoj, kompare kun legado kaj spektado de longaj videoj.
Okullaciĝo, teknike nomata en medicino “astenopio”, estas aro da simptomoj, kiuj aperas, kiam la okuloj estas submetataj al kontinua penado, aparte por rigardado de proksimaj objektoj. La nuntempe modaj mallongaj filmetoj en interreto konsistas el rapidaj kaj konstantaj ŝanĝoj en la lumo, kontrasto kaj figuroj. Ĉi tio postulas daŭran adaptiĝon de la vidsistemo, kio kaŭzas rapidan variadon en la diametro de la pupilo. Sekve, okullaciĝon.
La konsekvencoj de okullaciĝo povas estis efemeraj, sed foje ankaŭ longdaŭraj. Se okazas intensa doloro en la okuloj, troa sentemo kontraŭ lumo, misvidado aŭ kapdoloro, tiam konvenas konsulti okulkuraciston.
Certe li rekomendos moderecon en la rigardado de ekranoj.
Dum pli ol 23 jaroj Ionel Oneț estis la vizaĝo kaj ĉefa prizorganto de la plej granda librovendejo en Esperantujo. Neniu scias, kio okazos nun, post lia fina emeritiĝo – aŭ almenaŭ neniu rakontis tion al li. ”Ĉar mi ja ŝatis mian laboron, tiam mi konsentis plu resti ĝis oni trovos iun racian solvon por la libroservo. Nun, post plenaj tri jaroj mi ne plu povis elteni”, li diras en intervjuo de Libera Folio.
Ionel Oneț en la libroservo ĉe Nieuwe Binnenweg en 2025. Foto: Paweł Fischer-Kotowski
Libera Folio: Ĉu efektive vi nun finis labori ĉe la Libroservo de UEA? Kiu nun prizorgos ĝin?
Ionel Oneț: – Jes ja. Post pli ol 23 jaroj kaj duono mi ne plu prenis kun mi la ŝlosilon de la Centra Oficejo, en kiu mi provis ”servi al la movado”, aparte al ĝia kultura flanko. Estas malfacile respondi al la dua demando. Ŝajnas ke du servoj kunfandiĝos en unu: librotenado kaj librovendado. Mi povas nur esperi ke ne rezultos plena librofuŝado.
Granda parto de via vivo estas ligita kun Esperanto, kaj grandan parton de via vivo vi loĝas ekster via naskiĝlando Rumanio. Kiel okazis ke vi lernis Esperanton? Kiel vi forlasis Rumanion? Kaj ĉu tiuj du aferoj estas iel interligitaj?
– Ĉi-printempe (2026) mi festos 45 jarojn de Esperanta vivo. Ĝi etendiĝis tra tri landoj, sur du kontinentoj: Rumanio, Usono, Nederlando.
– Kvankam mi estis antaŭe aŭdinta pri Esperanto plurfoje, mi eklernis la lingvon en printempo 1981, post anonceto en gazeto. Tiu anonceto ŝajnis esti tro laŭda pri la lingvo kaj, skeptika kia mi estas, mi volis konvinkiĝi ke ne temas pri trompo. Dum la jaroj kiuj sekvis, mi konstatis ke tre aŭ tro ofte parolantoj kaj subtenantoj de Esperanto emas troigi kiam ili parolas pri sia ŝatata lingvo. Mi preferus ne tiel entuziasman laŭdadon sed pli realisman prezenton de faktoj.
– Esti esperantisto, aŭ kiu ajn ekvivalento de tiu vorto, en Rumanio en la jaroj 1980-aj kaj ne esti ankaŭ ano de la fifama sekreta polico, Securitate, estis pli danĝere ol esti amiko aŭ simpatianto de la etnaj minoritatoj en la tiama Rumanio aŭ, Dio gardu!, aparteni mem al unu el tiuj minoritatoj.
– Jes, ricevi eldonaĵojn el eksterlando – ho ve, eĉ el Hungario! – igis onin suspekta. Tio ne estis la libereco, kiun oni propagandis en la tiea “paradizo”. Do, spertinte kaj spertante la surlokan realecon, mi decidis mem vidi kiel oni vivas en la putra, malmorala, kapitalisma mondo. Post longaj malfacilaĵoj, kiuj daŭris pli ol kvar jarojn, mi sukcesis. Kaj tio, danke al helpo de esperantistoj, aparte de la rumanidevena usona esperantistino Gigi Harabagiu. Mi ja povas aserti ke Esperanto savis al mi la vivon. Kredu min, post kiam oficiro de Securitate ”amike” atentigas onin ke ”ne forgesu ke akcidentoj ja okazas”, por iuj homoj eliri vivaj el tiu paradizo estas najbare al miraklo.
En 1990 vi fondis la eldonejon Bero, ĉe kiu aperis pluraj signifaj verkoj originalaj kaj tradukitaj. Kial vi trovis grava la eldonadon de Esperantaj libroj, kaj kiajn spertojn la eldona laboro donis al vi pri la esperantistaj verkistoj, legantoj kaj libromerkato?
– Mi ofte donas ekzemplon de tio, kion Esperanto povas proponi al siaj parolantoj. Mi vivis 32 jarojn en mia naskiĝlando kaj mi ne memoras esti leginta iun ajn gravan libron el la bulgara literaturo. Mirige, se enkalkuli ke Rumanio havas kun Bulgario komunan landlimon pli ol 600 kilometrojn longan kaj ke la du landoj apartenis al la sama politika bloko. Eĉ pli: la ĉefa religio de la du landoj estas la sama.
– En la mezo de la 1990-aj jaroj, okaze de vizito ĉe la Centra Oficejo de UEA, mi aĉetis brokantan ekzempleron de la romano Sub la jugo de la bulgara aŭtoro Ivan Vazov. Kvankam kun iom da lingvaj malglataĵoj (tipaj ĉe slavaj esperantistoj), la romano ja estas ĝuinda. Do, mi devis transloĝiĝi duonon de la mondo por konatiĝi kun kulturo geografie, kaj ne nur, najbara al la mialanda. Post jaroj, tute hazarde, en brokantejo en Kalifornio, mi trovis malnovan anglan version de la romano. Mi neniam sukcesis finlegi ĝin. Ĉu mia angla ne estis sufiĉe bona por tio? Povas esti, sed ne certe. Kio certas, estas ke per Esperanto mi lernis multon pri la kulturoj de aliaj popoloj, inkluzive de malpli konataj, kiuj tro ofte kaj tro longe restas – bedaŭrinde – rande de la monda kulturo.
– Inter tiuj ”malpli konataj” kulturoj estas ankaŭ la rumana kulturo. Mi provis, laŭ miaj kapabloj, diskonigi erojn de tiu kulturo ene de la esperantlingva komunumo. Tiam, komence de la jaroj 1990-aj mi konstante trovis fermitajn pordojn (kaj ekster kaj en la komunumo). Mi decidis, do, agadi sendepende kaj fondis la eldonejon Bero.
La vendado dum la Universalaj Kongresoj ĉiam estis grava parto de la enspezoj de la libroservo. Jen en Lisbono en 2018. Foto: Kalle Kniivilä
– Miaj spertoj pri eldonado en Esperanto estas iom miksitaj. Sen la celo kritiki, mi menciu du ĝenajn aspektojn. Tro ofte aŭtoroj aŭ tradukintoj rapidas proponi tekstojn, kiujn ili konsideras definitivaj sed kiuj, ve!, ne estas taŭgaj eĉ por kluba bulteno. La dua estas la rapidemo per kiu oni akceptas eldonprojektojn, kiuj poste treniĝadas dum longaj jaroj, ĉar oni ne sufiĉe konsideris ĉiujn aspektojn de la projekto. Momenta entuziasmo, sen stabila bazo, ne estas konstruiva!
– Malgraŭ la diversaj, foje ne nepre pozitivaj aspektoj de la libroeldonado en Esperanto, laŭ mi ĝi havas sian valoron. Espereble ĝi havas ankaŭ estontecon.
Kiel okazis, ke vi eklaboris ĉe la Libroservo de UEA, kaj kiaj estis viaj unuaj spertoj tie? Kiel funkciis tiam la Centra Oficejo kaj kian rolon havis tie via fako?
– Kronologie, la unua ”kulpulo” pro mia dungiĝo ĉe la libroservo de UEA estas István Ertl, la tiama redaktoro de la revuo Esperanto de UEA. En la 86-a Universala Kongreso (Zagrebo 2001), ni kune trinkis bieron en la kongreseja drinkejo. Tiam li sugestis – mi preskaŭ laŭvorte memoras la dialogon – ”venontjare Simo [Milojević] pensiiĝos kaj oni jam ĉi-jare komencos serĉi posteulon. Post kiam aperos la anonco pri serĉado de kandidatoj, tuj sendu vian kandidatiĝon. Vi estas tute taŭga kandidato: vi jam okupiĝas pri vendado de esperantaĵoj, fondis Esperantan eldonejon, tradukas, verkas…”
– Mi kandidatiĝis, kaj en novembro de la sama jaro mi vojaĝis al Roterdamo por partopreni en tiuaŭtuna Malferma Tago. Mi profitis la okazon kaj ankaŭ intervjuiĝis por la posteno. La cetero estas ja konata… pli-malpli. En la sekva printempo, Trevor Steele, la tiama Ĝenerala Direktoro, subskribis mian unuan laborkontrakton ĉe UEA. Tri postaj Ĝeneralaj Direktoroj sekvis lian ekzemplon. Al ĉiuj ili mi dankas pro ilia fido en mi.
– Kiam por la unua fojo mi vizitis la Centran Oficejon de UEA meze de la jaroj 1990-aj, mi alvenis tien tuj antaŭ la matena kafopaŭzo. Mi estis sufiĉe malfrua por ne plu trovi sidlokon en la kafoĉambro por la kafotrinkado. Sekve, mi ricevis seĝon kaj sidis en la koridoro ĉe la pordo de la kafoĉambro. Impresis min tiu heterogena grupo de homoj, kiu babilis, ŝercis, traktis seriozajn temojn en enviinde flua Esperanto – mi devas esti sincera kaj konfesi, ke mi enviis ilin. Ĉiu el ili havis iun taskon, kiun oni taksis grava, ĉar… ĝi estis grava. La libroservo estis same grava kiel la aliaj.
– Kiam mi ekdeĵoris en la CO de UEA, mi daŭrigis, laŭ miaj kapabloj, la laboron de miaj antaŭuloj. Se enkalkuli ke kvar ĝeneralaj direktoroj dum preskaŭ kvarono de jarcento plilongigis mian laborkontrakton, ŝajne mi ne faris tute malbonan laboron. Laŭ la tempo la etoso en la CO ŝanĝiĝis, kaj tio estis preskaŭ plene sendependa de la deĵorantoj, kun la notinda escepto de la lastaj du ĝeneralaj direktoroj [Veronika Poór kaj Martin Schäffer]. Estas bedaŭre, ĉar UEA perdis valorajn homojn, ne nur dungitojn sed eĉ membrojn.
Kiaj estis dum via kariero ĉe UEA la tipaj klientoj de la libroservo, tipaj mendoj?
– Nu, komplikaj demandoj. Ĉu estas tipa kliento loĝanto en itala vilaĝo, kiu jare faras (telefone!) kelkdek mendetojn (preskaŭ ĉiusemajne), aŭ kliento en japana metropolo, kiu post ĉiu apero de la rubriko ”Laste aperis” sendas sian ampleksan mendon rete? Aŭ orienteŭropano, kiu mendas hodiaŭ librojn, kiujn li ŝatus preni kaj pagi morgaŭ inter du trajnvojaĝoj?
– La Esperanta klientaro estas specimeno de la klientaro ĝenerale. La sola diferenco estas ke la Esperantaj klientoj mendas, preskaŭ ekskluzive, esperantaĵojn. Sed, kiam temas pri postuloj, kondiĉoj, plendoj, (mal)kontentoj, ili estas ĝuste kiel la aliaj. En antaŭaj jaroj mendoj venis ankaŭ fakse kaj, pli abunde ol nun, letere.
Livero de libroj ekveturonta al la UK en Lillo en 2015. En la fono videblas la oficistoj Pasquale Zapelli, Ionel Oneț kaj Tobiasz Kaźmierski. Foto: Francisco L. Veuthey
Ĉu gravas laŭ vi, ke en Esperanto aperu kvalita literaturo kaj ke esperantistoj ĝin legu? Kial?
– Nu, ni pensu ĝenerale pri tio, kiel ni povas uzi lingvon, kiun ni mem elektis lerni. Vojaĝi, legi, sociumi, aŭskulti registraĵojn (muzikajn, teatrajn, literaturajn), ĉeesti spektaklojn – jen nur kelkaj. Ne ĉiuj ni povas facile vojaĝi. La kialoj estas pluraj, kaj ili ne estas, nepre, la temo de tiu ĉi dialogo. Sen vojaĝado estas malfacile, se entute eblas, ĉeesti spektaklojn en Esperanto, eĉ en grandaj urboj.
– Eblas relative pli facile kaj malpli koste uzi kaj ĝui la lingvon hejme, sen la devo esti dum horegoj antaŭ komputila ekrano. Unu el tiuj ebloj estas aŭskulti registraĵojn, inkluzive de sonlibroj. Nia problemo rilate al tio estas ke ni ne havas profesiulojn, kiuj registru voĉlibron tiel ke ĝi estu ĝuebla. Se la sama kaj sola voĉo, de neprofesia leganto, aŭdiĝas de la komenco ĝis la fino de sonlibro, duan fojon oni ne elspezos monon por tia ”distro”. Kial elspezi monon por buĉi siajn nervojn kaj orelojn? La kvalito ja gravas!
– Se la kvalito gravas por sonlibroj, ĝi gravu ankaŭ por la fizikaj. Temas ne nur pri la fizika kvalito de libro, sed ankaŭ pri la enhava. Mi celas, precipe, la lingvan, stilan kvaliton. Legado havas en si – ĉu mi tro naivas? – ankaŭ edukan aspekton. Oni legas ankaŭ por lerni. Eĉ kiam oni legas beletron. Eĉ kiam oni legas poezion.
– El ĉiu libro oni povas lerni ion, eĉ se temas pri tio kiel ne agi. Kaj, ne malgrave, ĉar ni ne povas regule ekzerci nin en la parola lingvo, almenaŭ en la skriba ni faru tion per kvalitaj eldonaĵoj. Kial elspezi monon kaj energion por libro kiu, fine, montriĝas neplaĉa kaj neutila? Ni postulu de la Esperanta eldonagado kvaliton kompareblan kun tiu de la naciaj eldonindustrioj. Ni neniam sukcesos konkurenci kun la nacilingvaj eldonejoj – malantaŭ ni ne estas registaroj, movadoj, asocioj foje naciismaj – kiuj subtenu nin finance. Kaj pli bone tiel. Pri la kvalito de niaj eldonaĵoj zorgu ni mem, kaj ne iu sejmo, soveto, komisiono, komitato de politikistoj, kies prioritatoj ne nepre kongruas kun tiuj de la Esperanta mondeto. Certe troviĝas inter ni homoj, kiuj kapablas produkti altkvalitajn eldonaĵojn.
Kiujn relative lastatempajn librojn – do, en Esperantujo, librojn de la lasta jardeko… – vi volus aparte rekomendi al legantoj? Kiujn legaĵojn en Esperanto vi mem lastatempe ĝuis?
– Kvankam ĉia ĝeneraligo kunportas certajn riskojn, mi kuraĝas mencii du grupojn de libroj. La unua, kiun mi konsideras fieraĵo de nia eldonagado, estas la Serio Oriento-Okcidento aŭspiciata de UEA. La dua ne estas vere serio sed iom hazarda aro de naciaj antologioj. Ambaŭ grupoj estas bonegaj enkondukoj al reprezentaj verkoj de naciaj literaturoj.
– Kun granda bedaŭro mi rimarkis ke lastatempe la intereso eldoni naciajn antologiojn en Esperanto draste falis (aŭ eble komplete malaperis?). Aldone, la titoloj en la Serio Oriento-Okcidento (kaj ne nur ili) publikigitaj en Ĉinio estas tre malfacile, se entute, akireblaj. Bedaŭre! Aparte menciinda eldonaĵo estas, laŭ mi, la antologio de Esperanta literaturo tradukita en la anglan, Star in a Night Sky, kiun kompilis la bedaŭrata Paul Gubbins.
En la libroservo de la Universala Kongreso en Florenco 2006 estis vendata lernolibro de la Itala por esperantistoj. Foto: Kalle Kniivilä
– Kiam temas pri literaturo, fari rekomendojn estas riska paŝo. Tio, kio plaĉas al mi, povas ne plaĉi al aliaj. Antaŭ 1-2 jaroj, konato kvazaŭ plende demandis retorike ”kial oni donacis poemaron al mi, kiu ne legas poezion?” Nu, mi ŝatas poezion, ne estas devige ke ankaŭ aliaj ŝatu. Nu, espereble oni ne plendos al UEA (tro malfrue!) pri miaj sugestoj. Mi ne volas riski esti anatemita dum la cetero de mia longega semajnfino. Mi do kuraĝu.
– Mi sugestus legi kion ajn de William Auld, Marjorie Boulton, Clelia Conterno Guglielminetti (ia ABC de nia originala literaturo), sen tamen forgesi la finon de la alfabeto, kun ties Waringhien kaj Zamenhof. Du lastatempaj libroj, nefikciaj, kaptis mian atenton: Memoru ĉi praulojn de Humphrey Tonkin kaj Plia dozo da prozo de Sten Johansson, la unuaj en serio – espereble daŭrigota – de priliteraturaj eseoj. Kaj oni nepre atentu la imponan (ankaŭ tipografie) duvoluman poemaron de Marjorie Boulton Unu animo homa.
– Mi mem ĝuis lastatempe sciencfikcian romanon, kiun mi konas, en rumana traduko, ekde mia adolesko, Solaris, de la polo Stanisław Lem. Eble la plej skua libro, kiun mi legis antaŭ nelonge en Esperanto, estas Zulejka malfermas la okulojn de la tatarino Guzel Jaĥina.
”Memoru ĉi praulojn” de Humphrey Tonkin estas unu el la libroj, kiujn rekomendas Ionel Oneț.
– Havante jam du librojn pri unu el la ĉefaj trajtoj de la homaro, precipe de ĝiaj politikaj kondukantoj – Laŭdo de l’ stulteco, de la roterdamano Erasmo de Roterdamo, kaj La stultaj infanoj, de la hispanino Ana María Matute – ni bonvenigu la lastatempan La homa stulteco de la hungaro István Ráth-Végh.
– Oni ankaŭ ne ignoru la ĉefverkojn de nia originala literaturo, ekzemple Poemo de Utnoa de Abel Montagut kaj la imponan poemaron de Edwin de Kock Testamente. Kaj mi ne povas fini sen mencii plian ”randan”, geografie, kulturon – tiun de Islando. Baldur Ragnarsson dankinde regalis nin per altkvalitaj specimenoj el ĝi. Oni ne neglektu tion.
Kiel ŝanĝiĝis la funkciado de la libroservo de UEA de kiam vi komencis tie labori, ĝis nun? Kiuj estis la plej signifaj turnopunktoj en la evoluo?
– La unua grava sed negativa ŝanĝo estis la foriro el Nederlando de Simo Milojević, de kiu mi havis tiom por lerni. Preskaŭ samtempe okazis ankaŭ iu tre pozitiva ŝanĝo, en 2004 se mi bone memoras, nome la lanĉo de la nuna reta katalogo. Ĝi ne estas perfekta (kio estas perfekta?), sed ĝi funkcias tre bone. Eble eĉ pli bone ol kelkaj aliaj fakoj de UEA, almenaŭ pli bone ol la komunikado sine de la organizaĵo.
– La enkonduko de eŭro estis, probable, la unua pozitiva faktoro, kiu ne dependis de UEA, sed de kiu UEA profitas. Aldone, la ampleksiĝo de EU estis pozitiva politika-ekonomia movo. Klientoj en 13 landoj havas pli facilan aliron al la libroservo de UEA, eĉ se ili devas pagi aldonvaloran imposton. Ankaŭ la pagoj kaj vojaĝoj el kaj al eksterlando faciliĝis por la loĝantoj de tiuj landoj. Mi povas nur esperi ke la kresko de EU daŭros kaj ke fine ĉiuj EU-landoj adoptos eŭron. Aliflanke la decido de Britio forlasi la Eŭropan Union ne restis sen negativaj efikoj ankaŭ por UEA.
– Militoj – ĉu la homaro neniam lernos seniĝi je ili? – influas la funkciadon de ĉio, eĉ de la – por aliaj neglektinda – komerco de esperantaĵoj. La nuna milito en Ukrainio estas bona ekzemplo. Ĉu ni rajtas esperi ke la nuna reganto, aŭ reĝanto, en la Blanka Domo ne lanĉos pli da militoj?
Dum jardekoj la libroservo de UEA estis tiu unu loko, kie eblis havigi preskaŭ ajnan entute haveblan verkon en Esperanto. La revuo Esperanto recenzis aŭ almenaŭ menciis en ”Laste aperis” ĉiujn signifajn librojn. Iuj asertus, ke en la reta epoko tiaj funkcioj ne plu necesas, ĉar ĉiujn informojn eblas mem trovi en la reto, la librojn eblas mendi el retaj vendejoj, rekte de la eldonistoj, aŭ eĉ elŝuti en elektronika formo. Kion vi opinias?
– Mi ofte aŭdis en la komenca periodo de mia vivo kiel libroservisto ĉe UEA, ke la libroservo de UEA havas la moralan devon oferti kiel eble plej multe, se eble ĉiom, de tio kion oni eldonas en Esperanto (ne nur librojn).
La mondo ŝanĝiĝis, ni ŝanĝiĝis, la prioritatoj ŝanĝiĝis. Tiuj ŝanĝoj havis influon ankaŭ sur la merkaton de esperantaĵoj.
– Ekde somero 2002 ĝis nun, mi prizorgis la rubrikon ”Laste aperis” en la revuo Esperanto de UEA. En tiu rubriko menciiĝas la lastatempe aperintaj novaĵoj aĉeteblaj ĉe la libroservo de UEA. Ĝi estis kvazaŭ raporto de tio kion la libroservo de UEA sukcesis lastatempe akiri el tio kio eldoniĝis. Pro diversaj kialoj tiu rubriko ŝrumpis en la lastaj jaroj. La preskaŭa malapero de recenzoj en la revuo Esperanto havas kialojn ekster la libroservo de UEA.
– Ĉio kion vi mencias havas influon sur la vendojn. Kiom grandan? Malfacile respondi. Mi konstatis, laŭ la jaroj, ke tuj post apero de numero de Esperanto kun la rubriko ”Laste aperis” aŭ kun recenzoj, okazis subita kresko, eĉ se nur pormomenta, de la vendoj.
Lastfoje la jaraj vendoj de la libroservo superis 100 000 eŭrojn antaŭ dek jaroj. En 2024 la sumo de la vendoj estis iom pli ol 33 000 eŭroj. Kial la vendoj tiom malkreskis? Ĉu rolas, ke jam de deko da jaroj UEA mem nenion eldonas?
– La falo de niaj vendoj estas influita de diversaj faktoroj, ne nepre ligitaj al UEA aŭ la Esperanta mondo.
Laŭ mi, oni povas dividi tiujn faktorojn en du kategoriojn: tiujn, kiuj dependas de ni kaj niaj organizaĵoj, kaj tiujn kiuj estas ekster nia influpovo.
– Ŝajnas ke oni emas legi malpli, aŭ almenaŭ aĉeti malpli da legmaterialo, ne nur en Esperanto. Oni havas aliajn eblojn uzi sian liberan tempon. Pli kaj pli da homoj uzas la interreton. Instrumaterialoj, foje pli allogaj kaj utilaj ol la tradiciaj libroj, kaj vortaroj, ne malpli bonaj ol la paperaj, disponeblas, ofte tute senpage, en la reto. Do, kial elspezi dum oni povas akiri ion senpage?
–Malgraŭ la propagando pri nia bonfarto, granda parto de la homaro devas zorgi pli ol antaŭe pri la disponeblaj financaj rimedoj – la prezoj praktike por ĉio kreskas pli rapide ol la enspezoj, precipe ĉe tiuj maljunaj generacioj por kiuj legado ankoraŭ valoras ion. Lastatempe la kostoj de libroproduktado kreskis. Por nia malgranda merkato, tiu bato estas eĉ pli sentebla – niaj eldonkvantoj estas malgrandaj, kio faras la kostojn por unuopa ekzemplero pli grandaj kompare kun la ekstera mondo.
– Certe, la fakto ke la eldonagado de UEA ĉesis, havas iun influon, sed mi ne povus diri, ĉu tio estas la ĉefa faktoro en la falo de la vendoj. Certe la kvanton de la vendoj influas ankaŭ la manko de certaj gravaj titoloj, elĉerpitaj kaj ne reeldonitaj. La fakto ke kelkaj el ili aperis en miloj da ekzempleroj, kiuj ja vendiĝis, devus pensigi.
– En la kazo de UEA la aferoj ekŝanĝiĝis radikale, kiam la organizaĵo ekiris sian novan vojon. Tio komenciĝis en 2013, kvankam la faloj de la vendoj komenciĝis pli frue. Kelkaj klientoj, malkontentaj pri la nova vojo, simple ĉesis mendi ĉe la libroservo de UEA kaj trovis aliajn fontojn por riĉigi sian bibliotekon. Eĉ estis eldonistoj – mi preferas ”eldonantoj” se ne temas pri veraj profesiuloj – kiuj grumblis kaj preferas disvendi siajn eldonaĵojn tra aliaj kanaloj.
– La fakto ke el la revuo Esperanto de UEA malaperis preskaŭ komplete la rubriko ”Recenzoj” tute ne helpas. Male. En la komencaj jaroj de mia deĵorado ĉe UEA, la redaktoro de Esperanto aldonis la ĵus publikigitajn recenzojn al la reta katalogo de UEA. Tiu utila tradicio malaperis laŭ la jaroj, kaj tio probable ne estis pura hazardo. Foje, mi eĉ havis la senton ke oni konscie subfosas la libroservon de UEA, kvazaŭ ĝi estus nur balasto. Mi esperas erari. Ni vidu post monatoj kaj jaroj.
– Ekster nia povo estas la politikaj decidoj, kiuj influas nin ĉiujn, ne nur la Esperantan mondon. Briteliro serioze influas la prezon de publikaĵoj, ĉu eldonitaj ĉu nur presitaj en Britio. Ankaŭ inverse Briteliro influas niajn vendojn: bonprezaj kurieroj kiuj liveras nur en EU ne plu liveras al Britio. Tio signifas pli altajn sendokostojn. Akcizoj por pakaĵoj ricevitaj el ekster EU influas la kostojn ne nur de britaj eldonaĵoj, sed ankaŭ de varoj el aliaj landoj, kaj ekde la komenco de tiu ĉi jaro ankaŭ por pakaĵoj kun deklarita valoro sub 150 eŭroj necesos pagi tiun akcizon.
La laborantoj de la Centra Oficejo je la emeritiĝo de Osmo Buller en 2016: Pasquale Zapelli, Michal Matúŝov, Tobiasz Kaźmierski, Veronika Poór, Jerémie Bert, Osmo Buller, Ralph Schmeits, Ionel Oneț, Paweł Fischer-Kotowski, Clay Magalhães, Stanka Starčević kaj Atie van Zeist. Foto: Francisco L. Veuthey.
– La lastatempa decido de la reĝimo Trump pagigi akcizon por eksterlandaj varoj kaj kompliki la importproceduron influas ankaŭ niajn vendojn. Unu el la plej grandaj batoj laŭ la tempo venis kaj daŭre venadas de kurieraj kaj poŝtaj servoj. En preskaŭ ĉiuj landoj malaperis la favoraj tarifoj por presaĵoj. Krome, la poŝtaj servoj en multaj landoj privatiĝis, kio signifas ke ilia ĉefa celo estas gajni.
Antaŭ kvar jaroj la komitato de UEA decidis vendi la domon en Roterdamo, kie interalie situas la libroservo de la asocio. Kiajn paŝojn entreprenis laŭ via scio la estraro de la asocio por ke la laboro de la libroservo povu daŭri post la efektivigo de tiu decido? Ĉu vi kiel la respondeculo pri la libroservo estis iel konsultita pri la estonteco de la libroservo?
– Ne, neniu demandis min pri la malmunto de la Centra Oficejo kaj de tie situantaj servoj, inkluzive de la libroservo. La ŝanĝoj rilataj al UEA kaj ĝia Centra Oficejo okazis sendepende de, kaj mi kuraĝus diri eĉ kontraŭ, la dungitoj, se escepti la lastajn du ĝeneralajn direktorojn. Neniu petis de mi sugeston, proponon, ideon pri la estonteco de la libroservo de UEA. Eble pli bone, ĉar pri la rezultoj oni ne povos kulpigi min.
En tiu sama jaro kiam estis farita la decido pri la vendo de la domo, 2022, vi devintus emeritiĝi. Tio tamen okazas nur nun. Ĉu tio estis pro via propra iniciato, aŭ ĉu vi konsentis resti pro peto de UEA, ĉar oni ne trovis por vi posteulon?
– Ĉar mi ja ŝatis mian laboron, tiam mi konsentis plu resti ĝis oni trovos iun racian solvon por la libroservo. Nun, post plenaj tri jaroj mi ne plu povis elteni. Jam en oktobro mi anoncis ke mi ĉesos labori kiam mia tiama laborkontrakto, por 2025, finiĝos. Kiam, en novembro, mi eksciis (el ekstera fonto!) ke oni planas malferman tagon en la Centra Oficejo kaj oni devas nur fari decidon pri la dato, mi konvinkiĝis ke mi ne plu estas bezonata, do mi definitivigis la planojn ĉesi labori fine de 2025. Tamen, lastmomente mi decidis labori kelkajn tagojn en la nova jaro, por helpi pri la jarŝanĝaj taskoj. Tio finiĝis kaj nun mi havas – kiel kolego diris – longegan semajnfinon.
Kaj tamen, ĉu vi ion scias pri tio, kio okazos kun la libroservo nun, kiam vi ne plu laboros tie?
– Post la pensiiĝo de Osmo Buller, mi kaj kelkaj miaj kolegoj, refoje escepte de la lastaj du ĝeneralaj direktoroj, konstatis ke kiam temas pri UEA, la informoj, kiujn ni eksciis el eksteraj fontoj – ”skandalgazetoj” el la nordo kaj el la sudo – estas pli fidindaj ol la informoj rekte ricevitaj tra la oficialaj kanaloj. Kial ”pli fidindaj”? Simple ĉar ili ekzistis. Tiaj informoj rekte senditaj al la dungitoj mankis preskaŭ plene. Do, eble mi devos atendi ĝis informoj pri la libroservo de UEA aperos en iu ekstera periodaĵo.
– En la ĵus antaŭa respondo mi aludis al iu ”racia solvo” por la libroservo. Se entute oni trovis ion tian, mi vere ne scias. Mi atendas la momenton kiam mi legos ie pri ĝi.
Kion vi mem intencas fari nun post via finfina emeritiĝo?
– La unuaj paŝoj estos alkutimiĝi al la pli abunda libertempo kaj plani kiel saĝe uzi ĝin. Poste, eventuale serĉi loĝlokon ie pli sude, kie la gas- kaj elektro-fakturoj estas malpli ruinigaj. Ne, ne pensu pri suda Rumanio aŭ suda Usono (la du landoj kies civitano mi estas). Mi ne klarigu, kial mi ne sentus min komforte en ili – atentu la amaskomunikilajn novaĵojn pri ili.
– Se entute plu aperos libroj en Esperanto, eble mi plu tradukos. Kaj certe, mi daŭrigos la laboron por la Granda Rumana-Esperanta Vortaro.
Ekde 19 januaro 2026 ĝis nova komuniko fonduso Pro Esperanto ne vendas la Zamenhof-medalon, nome spesojn. La decido celas preventi spekulacion, pro la baldaŭa altigo de la valoro de la Civita monero.
Lastatempe la valoro de arĝento pli ol duobliĝis: unu (franca) unco superas jam okdek dolarojn. La speso, el pura arĝento 999/1000, pezas duonan uncon, kio per si mem egalas al pli ol kvardek USD. Al tio necesas aldoni la kostojn de la desegno, pregado ktp.
La vendo iom bremsas la prezaltigon, ĉar en svisaj frankoj. Kaze de prezaltigo, plivaloriĝas la garantia depono de ĉiu paktinta establo, kiu do ne bezonos pagi suplementon.
TEJO invitas vin aliĝi al retaj trejnadoj pri multaj diversaj temoj! Ĉi-foje ni organizas trejnadon pri povo.
Homoj en pozicioj de povo tre ofte uzas, konscie aŭ nekonscie, kelkajn superregajn teknikojn ĝuste por teni sin en tiuj pozicioj. La teknikoj do estas uzataj ekzemple kontraŭ virinoj, junuloj, neblankuloj kaj aliaj grupoj. En ĉi tiu sesio vi lernos kiel rekoni la teknikojn, sed ankaŭ kiel kontraŭi kaj preventi ilin. La sesio utilos interalie por ĉiuj kiuj aktivas en iu organizo.
Dato: 25.01.2026
Horaro: 12:00–13:30 UTK
Trejnisto: Pauli
Platformo: ZOOM
Aliĝu al la Telegram-grupo de Aktivula Trejnado, kie ni sendos la ligilon al la trejnado antaŭ la komenco!
Kiel anoncite, ni sendos ĉion en la sama momento, tiam kiam ni atingos la 3 bitmonajn adresojn.
Estas multaj konkludoj pri tiu ĉi rezulto (jam la hamelena Esperanto-asocio publkigis ĝin ĉi tie) sed momente pli indas diskonigi la rezulton, mmontri ke ni plu vivas, kaj anonci ke ĉi tiu ne estas la lasta konkurso, sed unue ni devas analizi pli atente la rezulton, kaj eĉ se fine ni kontenas ĉiam indas plibonigi ĉion. Baldaŭ estos bonega novaĵo.
Kaj vi? Kion vi pensas pri la konkurso kaj pri la rezulto?
Ne pasis monato post nia jarfina analizo kaj la mondo spektas kuriozan fenomenon: de Eŭropo al Latin-Ameriko, de Irano al Israelo, de Popola Ĉinio al Rusio, kaj eĉ interne de Usono mem, prezidento Trump spertas unuaniman malkonsenton pri siaj administraj kaj politikaj decidoj, danke al kiuj li sukcesis en mirinda entrepreno — reapudigi Brition kaj Eŭropan Union.
Ĉi-lasta, des pli danke al la tragika ukrajna ĉapitro, estas trairanta jam de jardeko la subtile korodan fazon de la transiro el konfederacio al federacio, kun la kresko de suverenismoj kaj eĉ realigo de secesio, kiel la brita; bonŝance sen propra secesia milito. Sed la aneksemo pri Gronlando fare de tiom hidrargeca Usono riskas amalgamigi la fortojn en la antikva Eŭropo multe pli ol espereble.
Aliflanke historio instruas: pli facile oni kuniĝas kontraŭ ol por io. Kun raraj esceptoj: ekzemple la tradicia Esperantio, kiu ne kapablis unuiĝi kontraŭ siaj persekutantoj (dekstre kaj maldekstre) fine de la 1930aj, kaj per la ĝenerala kunveno de UEA en Berno (1947) eĉ rifuzis rezolucion pri kondamno kontraŭ la krimoj de naziismo.
Nu, kio okazos nun? ĉu milito inter la du bordoj de la Atlantiko? Prefere ne prognozi tion. Sed se io okazus, ni divenus ke ĝisosta finvenkisto incitiĝus pro la lingvo uzata inter malamikoj…
La Estraro de UEA nomumis la rektoron de la 79a sesio de la Internacia Kongresa Universitato (IKU) okazonta dum la 111a UK en Graz (Graco) la 1-8an de aŭgusto 2026 – profesoro Amri Wandel, prezidanto de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS), kiu ĝis la pasinta jaro estis dum multaj jaroj sekretario de IKU kaj estrarano de UEA pri scienca kaj faka agado.
Iom pli da tempo vi disponos por proponi prelegojn por tiu IKU, ĉar la limdato por kandidatiĝi estas prokrastita ĝis la fino de februaro. UEA invitas universitatajn profesorojn, docentojn kaj personojn kun simila kvalifiko sendi proponojn pri prelegoj antaŭ la 28a de februaro 2026 al la sekretario de IKU, José Antonio Vergara, rete iku@uea.org.
Lige kun IKU okazos studsesio de Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS) kaj Scienca Kafejo (SK). Tiu lasta programero konsistas el mallongaj (ĉ. duonhoraj) prelegoj, eventuale pli konversaciaj ol kutima universitata lekcio.
Kandidatoj por IKU-prelego povas samtempe proponi AIS-kurson, kiu konsistos el unu IKU-prelego, kune kun 1-2 kromaj prelegoj kaj eventuale ekzameno. Oni bonvolu indiki, ĉu la IKU-propono estu konsiderata nur por IKU, por IKU kaj eventuale AIS-kurso, aŭ nur por SK.
La prelegoj estu taŭgaj por klera publiko kaj pri interesaj, allogaj temoj. Ĉiu propono enhavu mallongan resumon de la prelego kaj koncizan biografieton de la preleganto, kune ne pli ol unu paĝo. Ĉiu preleganto devas esti kongresano kaj mem zorgi pri sia aliĝo. Ĉiu estas bonvena aliĝi al la 111a Universala Kongreso de Esperanto ĉe: https://uk.esperanto.net/2026/.
Akceptita prelego estos rekompencita per honorario de 260 eŭroj. Krome, kiel pasintjare, la premio Power, memore al antaŭa Konstanta Kongresa Sekretario Charles Power, rekompencos ĝis 300 € la plej bonajn longajn kaj mallongajn sciencajn prelegojn. Pliaj detaloj kaj antaŭaj prelegoj kaj resumoj troviĝas ĉe https://uea.org/teko/IKU.
La Estraro de UEA nomumis kiel rektoron de la 79-a sesio de la Internacia Kongresa Universitato (IKU) okazonta dum la 111-a UK en Graz (Graco), 1-8 aŭgusto 2026, Prof. Amri Wandel, prezidanto de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS), kiu ĝis la pasinta jaro estis dum multaj jaroj sekretario de IKU kaj estrarano de UEA pri scienca kaj faka agado.
Iom pli da tempo vi disponos por proponi prelegojn por tiu IKU , ĉar la limdato por kandidatiĝi estas prokrastita ĝis la fino de februaro. UEA invitas universitatajn profesorojn, docentojn kaj personojn kun simila kvalifiko sendi proponojn pri prelegoj antaŭ 2026-02-28 al la sekretario de IKU, José Antonio Vergara, rete (iku@uea.org).
Lige kun IKU okazos studsesio de Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS) kaj Scienca Kafejo (SK). Tiu lasta programero konsistas el mallongaj (ĉ. duonhoraj) prelegoj, eventuale pli konversaciaj ol kutima universitata lekcio.
Kandidatoj por IKU-prelego povas samtempe proponi AIS-kurson, kiu konsistos el unu IKU-prelego, kune kun 1-2 kromaj prelegoj kaj eventuale ekzameno. Oni bv. indiki, ĉu la IKU-propono estu konsiderata nur por IKU, por IKU kaj eventuale AIS-kurso, aŭ nur por SK.
La prelegoj estu taŭgaj por klera publiko kaj pri interesaj, allogaj temoj. Ĉiu propono enhavu mallongan resumon de la prelego kaj koncizan biografieton de la preleganto, kune ne pli ol unu paĝo. Ĉiu preleganto devas esti kongresano kaj mem zorgi pri sia aliĝo. Ĉiu estas bonvena aliĝi al la 111-a Universala Kongreso de Esperanto ĉe: https://uk.esperanto.net/2026/.
Akceptita prelego estos rekompencita per honorario de 260 EUR. Krome, kiel pasintjare, la premio Power, memore al antaŭa Konstanta Kongresa Sekretario Charles Power, rekompencos ĝis 300 € la plej bonajn longajn kaj mallongajn sciencajn prelegojn. Pliaj detaloj kaj antaŭaj prelegoj kaj resumoj troviĝas ĉe https://uea.org/teko/IKU.
Ĵaŭde kunsidis en la Helvetia E-Domo c-anoj Comincini, Giordano, Silfer, kun la telematika partopreno de c-ino Bellotti. La temo estis la plenumo de la reformita direktivo Mühlemann pri lingvotestado, ĵus aprobita de la Forumo en Pavio, al kiu aldoniĝis propra aplika reglamento.
Ili okupiĝis pri la unua paŝo, nome la kreo de du komisionoj, unu testa kaj la alia organiza. La dua estas pli grava, pro siaj kunordigaj povoj, dum la unua enhavas la ekzamenontojn. Por ambaŭ necesas la esperanta civitaneco kaj la C-diplomo: almenaŭ C1 por la testa, nur C2 por la organiza. Pro tiuj normoj, estas proponite ke la KCE-Komitato nomumu tri gecivitanojn ĉe la organiza komisiono: Giordano, Martinelli, Silfer, kiuj povus mem proponi pliajn du. Jam venontmonate la ordinara kunsido de la Komitato probable ratifos la proponon. Pri la testa komisiono venos kandidatigoj. Kultura Centro Esperantista nomumas la komisionanojn, sed la komisionoj poste agas aŭtonome.
La lingvotestado en la Esperanta Civito estas ezemplo de apliko de la federisma principo de subsidueco, nome de atribuo de specifaj agadsferoj al la paktintaj establoj, anstataŭ krei novajn strukturojn dependajn de la Kapitulo.
Kunsidis vendrede en la Helvetia Esperanto-Domo c-anoj Comincini kaj Silfer, por taksi la staton de la komunikado de la Esperanta Civito kaj de la unuopaj establoj.
Kun kontento oni konstatis la efektivigon de la teknikaj modifoj al HeKo kaj al ĝia Telegram-kanalo, laŭ la indikoj de la Senato. Same, artikoloj — plejparte instituciaj, historiaj aŭ ĝenerale priskribaj — en Vikipedio kreskis, cele al konsciigo pri la naturo kaj aliro de la konsorcio. Pli interese tamen estis la konstato pri la aŭtonoma evoluo de la unuopaj establoj, aparte en Instagramo. Tiel estas, interalie, en la kazo de Literatura Foiro, kiu inaŭguris lastatempe ambician planon de ĉeesto en la sociaj retoj, kaj de la Instituto Kinsecu, kiu sin preparas por la lanĉo. Tiaj iniciatoj plifortigas la raŭmisman aktivecon tie kie granda parto de nia lingva komunumo, inkluzive la plej junajn generaciojn, troveblas.
Ebleco, pri kiu la vickonsulo pri informado prezentos planon dum la venonta Kapitula kunsido, estas subsidue faciligi la kreadon de apartaj retejoj por la plej aktivaj establoj, ekzemple tiuj kiuj estas membroj de tegmentaj organizoj. Modelaj tiucele estas la retejoj de Literatura Foiro kaj Esperanta Naturamikaro, al kies mastrumantoj la kunsidantaj civitanoj eldiris laŭdajn vortojn.
En la lasta semajno de novembro, la 26-30an de novembro 2025, okazis en Kipro la internacia seminario “Junuloj por Eŭropo: Trejnigante la morgaŭajn packonstruantojn per enrigardoj en la pasintecon”, organizita de TEJO kunlabore kun la Konsilio de Eŭropo (KdE) kaj la Kipra Junulara Konsilio (CYC).
Dum kvin tagoj 20 junuloj el diversaj eŭropaj landoj traktis temojn kiel interkultura dialogo, konflikttransformado kaj packonstruado, esplorante kaj tutmondan perspektivon kaj la kompleksan historion kaj politikan realecon de la insulo.
La celoj de la seminario estis kreskigi la konscion de la partoprenantoj pri la graveco de interkultura dialogo kaj edukado pri homaj rajtoj, prezenti ĉi tiujn temojn alireble ankaŭ per neformalaj edukmetodoj, kaj faciligi interŝanĝon de spertoj kaj kapabloj inter junuloj aktivaj en la kampo. La seminario inkluzivis ankaŭ la kreadon de fina produkto: konsciiga video, evoluigita de la partoprenantoj kun la kunlaboro de kipraj junuloj. La organizantoj celis instigi la partoprenantojn fariĝi “multobligantoj”, kapablaj disvastigi tion, kion ili lernis dum la seminario, en siaj propraj komunumoj. La agadoj okazis ĉefe en Larnaka, kun du labortagoj al Nikozio por renkonti lokajn junulojn kaj aktivulojn. En la ĉefurbo, laŭ la Verda Linio kiu dividas la grekkipran kaj turkkipran flankojn, la grupo laboris en “House of Cooperation”, loko dediĉita al interkomunuma dialogo kaj kunlaboro. Ĉi tiu komunuma spaco situas en la centro de la demarkaciaj linioj de Kipro, en la norda bufrozono de Nikozio. La celo de ĉi tiu instalaĵo estas konstrui pontojn trans la dividita komunumo, kreskigi multkulturan dialogon kaj antaŭenigi interkulturan pacon kaj fidon per kulturaj, artaj kaj edukaj iniciatoj. La ĉefa laborlingvo dum la seminario estis Esperanto, krom du tagoj en Nikozio, tute en la angla, por faciligi interŝanĝon kun lokaj gastoj.
En la unuaj etapoj de la seminario la partoprenantoj profundigis sian komprenon pri konflikto, ĝiaj fazoj kaj eblaj transformoj. Ĉi tiu teoria kadro, bazita sur studoj pri paco kaj konfliktoj, analizis la kaŭzojn, dinamikon kaj eblajn solvojn de konfliktoj. Ni aparte fokusiĝis al la diferenco inter konfliktsolvado kaj konflikttransformo, kiu estas difinita per la fundamenta celo: en la unua, oni serĉas tujan solvon por fini konflikton, sed tio eble ne sufiĉas longtempe, kaj la fonto de la konflikto povus rebruli. Aliflanke, en la kazo de konflikttransformo, oni fokusiĝas al la subkuŝantaj kaŭzoj kaj celas trakti ilin, serĉante ŝanĝon, kiu povas malhelpi la estontan ripeton de la sama konflikto. Ĉi tiu praktiko postulas pli da tempo kaj implicas ŝanĝiĝantajn kulturajn normojn.
Dum la seminario, Andria Nikolaidou respondecis pri la realigado de la sesioj en Nikozio. Ŝi aktive partoprenas en dukomunumaj iniciatoj en Kipro, laborante por antaŭenigi komprenon, dialogon kaj packonstruadon inter la komunumoj de la insulo. Dum la unua tago en Nikozio, Nikolaidou gvidis simuladon, kie la partoprenantoj devis trovi komunan interkonsenton reprezentante diversajn komunumojn de imagita insulo. Ĉi tiu praktika sperto permesis al la grupo rekte travivi negocajn procezojn kaj mediaciajn dinamikojn, donante pli realisman fonon al la teoriaj temoj traktitaj en la antaŭaj tagoj. Sekvis dialogo kun kvin diskutantoj el la grekkipra kaj turkkipra komunumoj, kiuj prezentis malsamajn vidpunktojn kaj ĉiutagajn spertojn en dividita socio. Dum ĉi tiu interŝanĝo, aperis la malfacileco difini kion signifas esti kipra: ne eblas asigni ununuran identecon, kiu plene reflektas la realecon de la insulo, tamen samtempe similecoj aperis en la personaj rakontoj de la diskutantoj.
En la sekvaj tagoj la grupo preparis intervjuojn, elektante kiel ĉeftemon la lingvan pejzaĝon de Nikozio, observante ĝin kiel spegulon de la plurflanka identeco de la urbo kaj de la kunekzisto de diversaj kulturoj kaj komunumoj. La seminario finiĝis per tri realigitaj intervjuoj kaj fina babilrondo, dum kiu partoprenantoj kaj kipraj junuloj interŝanĝis ideojn kaj reflektadojn pri dialogo kaj repaciĝaj strategioj.
La seminario estis grava sperto de interkultura lernado, konfrontiĝo kaj internacia kunlaboro. Per praktikaj agadoj, rektaj atestoj kaj komuna reflektado, ni povis pli profunde kompreni la kompleksecon de konfliktoj kaj la valoron de dialogo kiel ilo por paco. Ĝi estis valora okazo por konstrui retojn, akiri novajn kapablojn kaj fortigi nian engaĝiĝon por pli inkluziva kaj kunlabora Eŭropo.
El strikte persona perspektivo, mi ankaŭ devas mencii, ke ĉi tiu estis mia unua Esperanto-seminario; mi trovis la nivelon de intereso kaj scio de miaj kolegoj pri ĉi tiu temo vere admirinda, kaj tio kuraĝigis min provi lerni kiel eble plej multe dum ĉi tiu semajno, kiu estis tre intensa sed profunde interesa. Krome, mi sentis min privilegiita povi kundividi ĉi tiun sperton. Kipro lasis min kun forta deziro pliprofundiĝi en ĝian kulturan diversecon, kun ĉiuj ĝiaj kontraŭdiroj, sed ĉefe, kun forta deziro reveni.
Impostodeklaro, preparo por ekzameno aŭ endoma laboro: Se taskoj estas malagrablaj, malfacilaj aŭ tedaj, tiam ili ofte estas prokrastataj. Tio estas homa eco. Kio ĉe tio okazas en la cerbo, tion esplorista teamo nun povas klarigi.
Certe ĉiu konas tion: Ĝuste ĉe malagrablaj aŭ komplikaj taskoj povas esti nekredeble malfacile fari la unuan paŝon. Esploristoj eltrovis kial la cerbo kelkfoje ne ŝajnas esti kapabla premi la start-butonon. Influas tion speciala cirkvito de signaloj kiu bremsas la motiviĝon en la cerbo, kiel tion raportas la esploristoj en faka ĵurnalo.
Neŭrosciencaj kaj psikologiaj studaĵoj montris laŭ tio, ke la cerbo antaŭ ĉiu ago prijuĝas kiom da peno tasko povus postuli. Se la peno ŝajnas esti tro alta, tiam malaltiĝas la motiviĝo. Malklare tamen ĝis nun estis, kiel la cerbo realigas tiun pritakson al decido por ne-ago. La vojon por tio eltrovis teamo de la universitato de Kjoto en Japanio.
Estonte mezuroj kiel profunda cerbostimulo aŭ novaj medikamentoj povus celi influi tiun bremsilon, kiam ĝi efikas tro forte, esperas la esploristoj. Sed ili akcentas ankaŭ ke la bremsilo ekzistas pro bona kaŭzo. Tro malforta bremsilo povus malhelpi haltigi sin mem en stresaj situacioj - kio povus konduki al nerva elbruliĝo. Do necesas tre zorga validigo kaj etika diskuto por determini kiel kaj kiam estu aplikataj tiaj intervenoj.
La esplorista teamo uzis tiel nomatan ĥemogenetikon kiu estas metodo por telekomandi selektitajn cerboĉelojn. Ĉe tio certaj neŭronoj ricevas tra transdono de genoj artefaritan receptoron kiu funkcias kiel ŝaltilo. Pere de medikamento kiu efikas nur pri tio, la neŭronoj povas tiel por mallonga tempo esti aktivigitaj aŭ malaktivigitaj. Per tio siavice eblas testi la influon de certaj ŝaltocirkvitoj en la cerbo.
Simioj estis trejnitaj pri tio plenumi du taskojn. Ĉe unu tasko ili ricevis por la plenumo rekompencon, ĉe la alia la rekompenco estis ligita kun malagrabla puŝo de aero en la vizaĝon. Antaŭ ĉiu provo la simioj vidis signalon kaj povis libere decidi ĉu ili volis komenci aŭ ne. Kiel atendite la simioj regule komencis, se la tasko estis nur kunligita kun la rekompenco. Se minacis ankaŭ puŝo de aero, ili retenis sin.
La ekkono el tiuj eksperimentoj estas, ke per manipulo de la encerbaj ŝaltiloj eblas influi la decidemon.
Sub la aŭspicio de la Esplora Instituto de Esperantologio, dum la venonta printempo c-ano Giacomo Comincini gvidos specialan kurson celantan profundigi la konojn pri la Civita normaro kaj ĝia teoria kaj filozofia fundamento. La iniciato okazos antaŭ la ĉi-jara parlamenta sesio kaj celos trejni la geparlamentanojn al la analizo kaj redaktado de normaj tekstoj. Cetere, ĉiuj stabanoj kaj ĝenerale civitanoj estas bonvenaj aliĝi.
La unua parto de la kurso traktos la fontojn kaj strukturon de la Civita juro: la hierarkion de la normoj, la rolon de la Pakto kaj de la Konstitucio. La vickonsulo pri informado donos historian perspektivon komparante la Civitan sistemon kun tiuj de aliaj regnoj. Sekvos modulo pri la funkciado de la institucioj — la Forumo, la Senato, la Konsulo, la Kapitulo kaj aliaj instancoj — kun klarigo de iliaj kompetencoj kaj kunordiga rolo en la konstitucia kadro.
En posta fazo estos prezentita la principo de normigo, kun atento al la diversaj tipoj de leĝoj, direktivoj, reglamentoj kaj aliaj aktoj. La kurso konkludiĝos per kunlabora kunveno, en kiu la partoprenantoj povos ellabori modelajn interpelaciojn, proponojn de rezolucioj kaj aliajn normigajn aktojn.
Oni antaŭvidas ĉirkaŭ dek lecionojn, du fojojn semajne (do dum du monatoj), ĉiam virtuale. Dum aliaj detaloj estas difinataj, bonvole komuniku la interesataj civitanoj sian intencon partopreni per retmesaĝo al institut [ĉe] esperantio [punkto] net (institut[at]esperantio[dot]net).
La 59a Kongreso de ILEI okazos de la 10a ĝis la 16a de julio 2026 en la Zaozhuang-a Universitato, en la urbo Zaozhuang, provinco Shandong de Ĉinio. La kongreso okazos kunlabore kun la universitato mem, kiu estas sidejo de la plej granda Esperanto-Muzeo de Azio kaj de la sola aktiva Esperanto-fako nun oficiale agnoskata de la Ĉinia Registaro.
La temo de la Kongreso estas “Eduki profesiajn esperantistojn kaj protekti Esperanto-kulturon”, dum la Simpozio esploros pli science la temon “Plialtigi lingvan konscion”, tre gravan en la tempo de AI (Artefarita Intelekto). La unuaj tagoj de la Kongreso havos buntan preleg-programon, inkluzive de tri seminarioj pri la kongresa temo kaj de dutaga Simpozio kun la partopreno de doktoroj kaj profesoroj el diversaj landoj.
La tri lastaj tagoj de la kongreso estos dediĉitaj al la esplorado de la kultur-riĉa provinco Shandong, hejmloko de famaj filozofoj kiel Konfuceo kaj Mozi.
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Aaron Chapman el Kanado
Se vi iam demandis vin kial modernaj telefonoj, aŭtoj kaj eĉ lavmaŝinoj dependas de tiel fragila provizoĉeno, valoras koni unu nomon: ASML. Tiu nederlanda firmao ne fabrikas poŝtelefonojn kaj ne verkas programojn. Ĝi konstruas maŝinojn, kiuj ebligas al aliaj fabriki la plej altnivelajn mikrocirkvitojn. Kaj jen la interesa parto: en unu tre grava kampo, ĝi estas preskaŭ sola.
Por kompreni la rolon de ASML, imagu integran cirkviton kiel urbon, kies stratoj estas pli maldikaj ol io ajn, kion nia okulo povas vidi. Oni devas “presi” tiujn etajn strukturojn sur silician platon, tavolon post tavolo. Tion faras litografio: lumo, maskoj kaj precizegaj optikaj sistemoj, kiuj desegnas la ŝablonojn. ASML fariĝis mondfama pro ekstrem-ultraviola litografio, ofte nomata EUV. Ĝi uzas tre etan ondolongon, kio helpas desegni pli etajn detalojn kaj tiel produkti pli potencajn, pli efikajn icojn.
Sed EUV ne estas nur sprita invento. Ĝi estas maratono de inĝenierarto: vakuĉambroj, specialaj speguloj, tre pura medio, kaj lumsistemo, kiu devas esti stabila dum senĉesa industria produktado. Tial tiaj maŝinoj estas raraj, tre multekostaj, kaj bezonas longan tempon por fabrikado kaj instalado. Kiam unu firmao tenas tiel unikan kapablon, la tuta mondo rimarkas, eĉ se malmultaj homoj iam vidis ĝian emblemon.
Kaj jen kie tekniko renkontas politikon. Ĉar la plej altnivelaj icoj gravas por ekonomio kaj ankaŭ por militaj aplikoj, registaroj traktas litografion kiel strategian aferon. Dum la lastaj jaroj, eksportaj kontroloj fariĝis ĉefa temo. Usono forte premas por limigi aliron al plej modernaj fabrikteknologioj, kaj Nederlando devas decidi kiel ekvilibrigi komercon, aliancojn kaj propran suverenecon. Rezulte, vendoj de la plej progresintaj sistemoj al Ĉinio estas tre limigitaj, kaj ankaŭ kelkaj malpli progresintaj iloj postulas permesojn.
Tio kreas streĉan situacion por ĉiuj flankoj. Por okcidentaj landoj, la celo estas malrapidigi militajn aŭ spionajn kapablojn, kiuj dependas de pintnivela elektroniko. Por Ĉinio, la limigoj instigas grandegan investadon por “atingi” la teknologion per propraj rimedoj, aŭ por ĉerpi maksimuman avantaĝon el pli malnovaj maŝinoj. Por ASML mem, estas delikata danco: ĝi devas sekvi la leĝojn, protekti sian komercon, kaj samtempe vivi kun la fakto, ke ĝi fariĝis mondpolitika simbolo.
Kiam ni aŭdas pri “icokrizo”, ofte temas pri fabrikoj en Tajvano aŭ pri postulo je novaj telefonoj. Sed malantaŭ ĉio staras ankaŭ demando pri botelkoloj kaj ŝtopiĝoj. Se la mondo dependas de kelkaj fabrikantoj, kaj tiuj fabrikantoj dependas de kelkaj tre specialigitaj maŝinoj, tiam eta ŝanĝo en reguloj, rilatoj aŭ provizo povas disvastiĝi tra la tuta ekonomio.
ASML montras al ni ion preskaŭ poezian: foje la plej granda potenco ne estas brila produkto en vendeja vitrino, sed preskaŭ nevidebla ilo en pura ĉambro. Kaj en epoko, kiam politiko ĉiam pli eniras la teknikan mondon, tiu ilo fariĝas ne nur maŝino, sed ankaŭ demando pri la estonteco.
Estas presata “Spite kaj sprite”, novelaro de Etel Zavadlav originale verkita en esperanto: ĝi arigas la relative ampleksan produktadon de ĉi tiu aŭtorino, edukita en la kroata en sia naskiĝurbo, sed kun diversfaceta vivo en pluraj eŭropaj landoj; la libron eldonas LF-koop.
Laŭ la prefaco, “En la titolo de la novelaro al spite kaj sprite ni povus aldoni splite. Laŭ sia karaktero kaj origina urbo ŝi povus esti freneza splito vaganta el Split (Spalato), civito de interesaj sed rezignaciaj gvidantoj: de Diokleciano ĝis Ivo Lapenna; loko de venkitoj, sed ne dresitoj. […] Ni bezonas tiajn artistojn kia estas Etel Zavadlav.”
La librofako de LF-koop, gvidata de Perla Martinelli, nun enpaĝigas la esearon de Giorgio Silfer “La socia historio de la esperanta popolo”, pri kiu okazos diskuto ĉi-monate dum la legorondo de Kultura Centro Esperantista en Neŭŝatelo, ĉe la multlingva biblioteko Bibliomonde. La ĵusa esearo de c-ano Silfer enhavas historian panoramon pri la evoluo de la fenomeno Esperanto, vastigante interesajn kontribuojn al nia historiografio, kiel “La raŭma vojo”, kompilitan de Alessio Giordano.
LF-koop kaj la nomoj de c-anoj Giordano kaj Silfer ligiĝas ankaŭ al la nova eldono de “Historio de la esperanta literaturo”, kunaŭtorita de Carlo Minnaja. Reviziado kaj enpaĝigado okupos ankoraŭ multajn monatojn: la libro surmerkatiĝos en 2027. Ĉe la eldonejo nur kelkaj ekzempleroj de la unua eldono (tria represo) estas ankoraŭ disponeblaj por aĉeto kaj eventuala donaco al esperantologoj formataj en malriĉa lando, tra la konsorcia magazeno de la Esperanta Civito.
Ĉu vi jam planas viajn paskajn tagojn? Ĉu vi ŝatos pasigi ilin en internacia renkontiĝo kaj ĝui Esperanto-etoson? PRINTEMPE 2026 invitas vin al Wiesbaden, ĉe la Rejno-valo, en la koro de Germanio de ĵaŭdo, la 2a, ĝis ĵaŭdo, la 9a de aprilo 2026 (Pasko estos en dimanĉo, 5a de aprilo).
PRINTEMPE estas la daŭriganto de PSI (Printempa Semajno Internacia), kiu ĉi-jare ne povos okazi. Por ke ni ĉiuj tamen povu ĝui belan paskan renkontiĝon ni interkonsente kun Germana Esperanto-Asocio kaj la ĝisnunaj PSI-organizantoj ofertas tiun ĉi renkontiĝon PRINTEMPE.
Aliĝu per la nunaj kotizoj ĝis la 26a de januaro ĉe https://esperanto.land/printempe/#alighilo
Kial veni?
Internacia etoso: Renkontu malnovajn kaj novajn amikojn el multaj landoj! Kulturo kaj amuziĝo: Prelegoj, diskutrondoj, ludoj, muziko, konversacio – kaj babilado ĝis la noktomezo! Promenoj kaj ekskursoj gvidos vin tra la urbo Wiesbaden kaj al apudaj celoj de la bela Rejn-valo. Lernado de Esperanto: Kursoj por komencantoj kaj progresantoj. Konvena loko: La renkontiĝo okazos en la junulargastejo de Wiesbaden, kun komfortaj ĉambroj. La afablaj kunlaborantoj de la domo jam gastigis plurajn belajn Esperanto-renkontiĝojn. Facila alveno: Bone ligita per trajno, buso kaj aviadilo (proksime al Frankfurto ĉe Majno).
Forpasis unu el la enkorpigintoj de la spirito de 1968 en Esperantujo, Jacques Le Puil (Ĵak Lepŭil’). Krom per siaj kanzonoj (sur kasedoj kiel Danĝera ul’), li kunkonstruis la alternativan Esperantan kulturon per sia, tre siaspeca, revuo La Kancerkliniko, sed ankaŭ per siaj tradukoj kaj eĉ per vortara laboro.
Jacques Le Puil. Foto: Eurokka.
La 5-an de januaro forpasis Ĵak Lepŭil’, kiu famiĝis precipe kiel kanzonisto kaj ĉefredaktoro de La KancerKliniko. Naskiĝinte en 1940, li esperantiĝis en 1958. Amanto de la kanzonarto precipe de la francaj kanzonistoj de la jaroj 1950aj kaj 1960aj, kiel Brassens, Brel, Vian, Maxime Leforestier kaj aliaj, li mem longe kantis en persona stilo, en la franca lingvo kaj en Esperanto, akompanante sin per gitaro. Lia repertuaro entenis humurajn kaj humorajn tekstojn ĉu tradukitajn ĉu originalajn.
Kun sia kunulino Armela Lequint li instruis en Alĝerio dum kelkaj jaroj. Dum multaj jaroj Ĵak estis kunlaboranto de la ĉiutaga franca ĵurnalo Le Quotidien de Paris. Loĝante en antaŭurbo de Parizo, li estis ekde 1976 la ĉefa gvidanto de la kabaredo La Ruza Kruĉo, kun instigo de Georges Lagrange, kiu deziris pluvivigi la Ŝvarcajn kabaredojn, el kiuj li partoprenis la lastan, La Tri Koboldoj, en la jaroj 1950aj.
Ĵak rakontis ke li esperantiĝis leginte artikolon en liberecana gazeto, Le Monde Libertaire. Li tradukis la kanzonon Le déserteur de Boris Vian kaj montris sian tradukon al Georges Lagrange. En la sekva tago Georges alportis propran tradukon, kiun Ĵak trovis multe pli bona kaj kiun li registris kun la titolo La dizertonto. Laŭ retejo kiu listigas tradukojn de tiu kanto en ĉiujn lingvojn, tiu traduko de Georges Lagrange estas la unue iam ajn aperinta antaŭ ĉiuj aliaj lingvoj.
Ĵak partoprenis en la redaktado de La Juna Penso, la organo de la junulfako de SAT. Sed tie spertinte cenzuron de artikoloj pri iuj temoj (haŝiŝo, samseksemo…) li decidis fondi novan gazeton kun Jo-Petro Danvy kaj Laŭrenco Septier, al kiuj aldoniĝis la desegnisto Serge Sire: La KancerKliniko (mallonge LKK), kiu aperadis preskaŭ regule ĉiun trian monaton ĝis 2025.
Ĵak kaj Armela ankaŭ foje partoprenis surscenigon de Teatro Esperanto de Parizo (TESPA) en 1976 en Bordozo. Temis pri Andromaka de Jean Racine, tradukita de Georges Lagrange. TESPA estis jam prezentinta kelkajn scenojn de ĝi, kaj la tradukisto penis prezenti surscenigon de pli granda parto de tiu klasika tragedio kaj pro tio sukcesis instigi Ĵakon, Armelon kaj la gefratojn Ternant elpaŝi sceneje.
Kun Armela Ĵak faris kvarmane grandajn tradukojn interalie de Vojaĝo ĝis noktofino de Louis-Ferdinand Céline. Ĵak kun Jo-Petro Danvy ankaŭ kunordigis vortaron franca-Esperantan, Le Grand Dictionaire Français-Espéranto, eldonitan de Espéranto-France en 1992. Mi aŭdis ke ili ŝerce diris pri la antaŭe aperinta vortaro de Léger [leĵe’] kaj Albault [albo’], ne trovinte ĝustan tradukon de serĉata vorto : ”Ve! tiu vortaro ne nur estas albault, sed ĝi fakte estas tre léger!” ”Léger” en la franca signifas ”malpeza”.
Kiam Gordon Allport publikigis sian plej gravan hipotezon, en Usono furoris rasa malpaco. Dum jardekoj blankuloj kaj nigruloj estis strikte separitaj en lernejo kaj laborejo, sed en la jaro 1954 la plej supera kortumo decidis ke blankaj kaj nigraj gelernantoj estonte lernu kune. En la sudaj ŝtatoj de Usono okazis furiozaj protestoj, la nacia gvardio devis interveni por malfermi la lernejojn. La psikologo Allport aliflanke estis konvinkita: Ekde kiam gelernantoj kaj gepatroj dum kelkaj jaroj havas rektan kontakton inter si, tiam la plej grandaj antaŭjuĝoj malaperas de si mem. Kaj tiel okazis - kio estas konsiderata kiel pruvo por la "kontakthipotezo" de Allport kiun li estis publikiginta en la jaro 1954 en libro.
Esploristoj estas konvinkitaj ke tiu pli ol 60 jarojn aĝa pripenso povus helpi majstri la aktualan situacion pri la rifuĝintoj en Eŭropo. "La necerteco en la kontakto kun rifuĝintoj estas granda, precipe ĉe homoj kiuj ne havas sperton kun enmigrado", diras 119 renomaj germanaj sciencistoj antaŭ nelonge en letero al la germana registaro. "Homoj timas precipe tion kio estas nekonata al ili aŭ - en la aktuala kazo - tiujn kiuj estas nekonataj", klarigas la esploristoj.
Ilia averto havas kaŭzon: Antaŭjuĝoj disvastiĝas ĝuste tie kie loĝas malmultaj eksterlandanoj. En orienta Germanio kie la kvoto de eksterlandanoj estas malpli alta ol en la okcidenta parto de Germanio, 43 procentoj de la enketitoj indikis ke la alta nombro de rifuĝintoj en Germanio timigas ilin, dum en la okcidento estas nur 36 procentoj kiuj esprimas tiun timon.
"La kontakthipotezo estas ankoraŭ tre aktuala", diras profesoro el la universtitato de Marburgo kiu iniciatis la leteron al la registaro. Allport siatempe opiniis ke nura kontakto ne sufiĉas, antaŭjuĝoj malaperas nur sub konkretaj kondiĉoj. Tiel personoj devas vere konatiĝi kun fremduloj, momenteca renkonto surstrate ne sufiĉas. Due ambaŭ devus komuniki je sama nivelo. La policano kiu disdonas nutraĵojn al rifuĝintoj laŭ tio ne reduktas antaŭjuĝojn. Trie personoj devus laŭeble alstrebi komunan celon. Kaj kvare la leĝo devus akceli la kontakton al la fremda grupo. Hodiaŭ oni scias ke tiuj kvar kondiĉoj starigas la kontakton tre efike, sed ke antaŭjuĝoj estas forigeblaj ankaŭ sub malpli bonaj kondiĉoj.
Ekzistas intervenoj kiuj ne bezonas rektan kontakton, ekzemple se iu ekscias ke iu el sia grupo estas en kontakto kun anoj de la malplimulto. Jam tio sufiĉas por redukti antaŭjuĝojn. Eĉ la imagopovo jam povas sufiĉi.
Ke rifuĝintoj en barakaroj dum longa tempo restas inter si, tion la esploristoj konsideras kritikinda vide al la kontakthipotezo. Necesas atenti ke ne ekestu gettoj, sed necesas krei situaciojn en kiuj homoj povas sperti kontakton. La rifuĝintoj devas estis disigitaj en la tuta lando. Tio validas same por grandurboj kiel por kamparaj distriktoj kaj foraj regionoj.
“Mi esperas, ke ĉiu komencanto havos oportunan lernilon”, – kun tiu intenco juna medicinisto Chen Kechi en Chongqing ellaboris la unuan en Ĉinio Esperantan vorto-memorigilon. La nomo de ĉi tiu apo (aplikaĵo) estas “Esvorto”.
Ĝiaj funkcioj inkluzivas memoradon, relernadon kaj serĉadon. Nun ĝi estas alirebla en la apo-merkato de Huawei (serĉi “Esvorto” kaj elŝuti). Se via poŝtelefono ne estas Huawei, serĉu ĝin en “Tencent App Store”. Por uzantoj de iPhone, la aplikaĵo estas en pretigado.
Bonvole elŝutu kaj disvastigu por subteni “Esvorton”.
La suno brilas. Jen frazo el lernolibro. Tamen tio estas ankaŭ fakto, dum mi skribas. La suno brilas kaj oni pensas pri ferioj. Se oni estas normala persono, oni havas intereson pri ferioj. De tempo al tempo, oni renkontas homon, kiu ŝajne fieras, ke dum pluras jaroj li ne feriis.
Kio estas ferioj? Ili estas ŝanĝo en la normala vivmaniero, kaj ju pli ili kontrastas kun la normala ĉiutaga vivmaniero, des pli sukcesaj ili estas: des pli sanigas, korpe kaj mense, ili estas.
En la moderna mondo pli da homoj emas ferii eksterlande; kaj jen temo por konsidero. Kion da homoj, kiuj vojaĝas eksterlanden, vere kapablas paroli kun la indiĝenoj de aliaj landoj? Eble, oni devus difini la vorton paroli. Miaopinie, ne sufiĉas, ke oni povas eniri butikon kaj, uzante kelkajn parkere lernitajn vortojn, aĉeti ion, aŭ mendi manĝon en restoracio. Kion el ili povas babili kun komizo en butiko pri lokaj kondiĉoj, babili kun kelnero en lia propra lingvo loka pri la loka socia vivo, pri lastatempaj teatraĵoj, pri aferoj pli gravaj ol taso da kafo?
Mi tuj pensas pri propraj spertoj en pluraj landoj, kiujn mi vizitis kiel esperantisto. Indiĝenaj gesamideanoj estis kun mi, kaj en ilia kunesto mi ĉiam preskaŭ forgesis, ke mi estas fremdulo. Ĉiam mi facile povis babiladi pri multaj aferoj, same facile kiel mi parolas pri la samaj aferoj en mia hejmlando per mia propra gepatra lingvo. Esperanto donas tiun grandan avantaĝon al ĉiu esperantisto, kiu vagas ekster laj propra lando, ĉar neniam necesas, ke li, en kiu ajn lando, estu devigata paroli nur per gestoj, aŭ fuŝe paroli parte lernitan lingvon.
En la moderna mondo, tiu, kiu iras eksterlanden sen scio de Esperanto, estas kiel homo, kiu opinias, ke li povas veturi tra regiono sen konsidero al la trafikaj gvidsignaloj.
Alia necesa aspekto de bona feriado estas troviĝi inter simpatial homoj. Jen kiel bonŝancas la esperantistoj! En ĉiuj landoj de la mondo ili trovas simpatiajn geamikojn, por kiuj vizito de eksterlandaj gesamideanoj estas ankaŭ bonvena travivaĵo.
Tiuj, kiuj ferias eksterlande sen helpo de la internacia lingvo aŭ sen altgrada scio de la lingvo de la lando, en kiu ili vojaĝas, ne povas havi plenan kontentiĝon, kiun ili devus havi pro la feriado.
Esperantistoj povas paroli konvinke pri la utilo de Esperanto, ĉefe, kiam ili revenas de siaj ferioj.
Antaŭ 135 jaroj naskiĝis Gyula “Julio” Baghy (1891-1911-1967), hungara aktoro, reĝisoro, oficisto kaj esperantisto: instruisto, verkisto, aktoro kaj movadano; kunprezidanto de Hungarlanda Esperanto-Societo (1947-50), prezidanto de Hungarlanda Esperanto-Konsilantaro (1955-60), prezidanto de Hungara Esperanto-Asocio (1960-65); membro (1929-67) kaj vicprezidanto (1938-51) de la Akademio de Esperanto; kunredaktoro de “Literatura Mondo”; aŭtoro de “Preter la vivo” (1923), “Viktimoj” (1925), “Pilgrimo” (1926), “Dancu, marionetoj!” (1927), “Migranta plumo” (1929), “Hura!” (1930), “Printempo en la aŭtuno” (1931), “La vagabondo kantas” (1933), “Sur sanga tero ”(1933), “Verdaj Donkiĥotoj” (1933), “La teatra korbo” (1934), “La verda koro” (1937), “Sonĝe sub pomarbo” (1958), “Koloroj” (1960), “Ĉielarko” (1966) k. a.; honora membro de IEL-UEA (1937).
En nia retejo estas legeblaj kelkaj verkoj de Baghy kaj unu artikolo pri li. Relegu ilin okaze de la hodiaŭa jubileo.
Legu pli pri Baghy en la enciklopedio “Nia Diligenta Kolegaro”, p. 19-20.
AlKo
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/baghy-6/
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo
Je la finaj tagoj de la jaro 2025, la medicinretejo medscape.com publikigis atentovekan artikolon, sub la titolo “Kion kuracistoj devas scii pri novaperantaj riskoj ligitaj al uzado de konversacio kun Artefarita Intelekto”. Per iom alarma tono, ĝi informis pri “risko de psikozo“, kio montras bezonon de urĝa konsidero, fare de fakaj esploristoj, kuracistoj kaj teknologiistoj, por ke oni komprenu, kiel tiuj rimedoj povas influi psikiatriajn tendencojn de uzantoj. Oni jam alnomas la fenomenon ”AI-psikozo“.
Ĉar la afero estas tute nova, oni ankoraŭ ne havas klaran diagnozon, kaj sciencaj datumoj ankoraŭ estas nesufiĉaj. Disaj ”kazoj“ montras homojn kun pensoj paranojaj, religiecaj, romantikecaj kaj trograndiozaj, krom deliraj pensoj, perdo de la senco pri realo kaj pensoj pri memmortigo.
La nova problemo estas matematike malfacila, interalie. Artefarita Intelekto estas relative nova en la mondo, sed jam envolvas nekredeble grandan kvanton da personoj. Centoj da milionoj da homoj uzas AI ĉiusemajne, kaj sendas pli ol 2 miliardojn da mesaĝoj - per nur unu el la ekzistantaj AI-periloj. Kaj plej danĝere: multaj uzantoj serĉas terapiajn dialogojn, kompanion, emociajn apogojn, kvazaŭ ili konversacius kun veraj homoj. Pli ol 20 procentoj el tiuj uzantoj estas junuloj inter la aĝoj de 18 ĝis 21 jaroj. En ĉi tiu aĝo plej ofte komenciĝas la unuaj simptomoj de psikozoj ĉe homoj kun tia tendenco. En oktobro 2025, la analiziloj de AI mem notis centojn da miloj da lingvaj esprimoj “sugestiaj” de mensaj problemoj, flanke de uzantoj de la sistemo.
Fakuloj suspektas, ke grava problemo estas la maniero, kiel konstruiĝas konversacioj per AI. La sistemo estas preparita por dorloti la uzanton, ĝi preskaŭ neniam kontraŭdiras lian opinion, ĝi ofte laŭdas aŭ eĉ flatas lin. Kaj ĝi uzas ĉiajn manierojn por plilongigi la konversacion. Tre ofte uzantoj estas kondukataj al la impreso, ke li parolas kun reala homo, kiu povas helpi per konsiloj kaj proponoj. Jen danĝero!
Do, nova, ampleksa sanproblemo en la mondo. Oni ankoraŭ ne tute komprenas ĝin, kaj pasos tempo, ĝis la scienco klarigos ĉiujn ĝiajn aspektojn. La danĝero ne sidas en AI mem, sed en la misuzado de ĝiaj dialogiloj. Estas necese atenti flanke de kuracistoj, sed ankaŭ de edukistoj kaj familianoj, por eviti damaĝon.
En 2018 UEA decidis ne plu publikigi sian Jarlibron por ŝpari monon. De tiam oni promesadas, ke anstataŭ la Jarlibro ĉiun trian jaron aperos Almanako, kiun dezirantoj povos ricevi en presita formo kontraŭ pago. En pli frua versio de la Strategia plano ĝi eĉ estis menciita kiel grava prioritato, samkiel la reteja renovigo. Ĝia apero tamen daŭre prokrastiĝas, kaj ĝi krome malaperis el la strategia plano.
En 2018 lastfoje aperis la Jarlibro de UEA.
La Jarlibro dum jardekoj estis unu el la plej gravaj servoj kaj eldonaĵoj de Universala Esperanto-Asocio. En ĝi kaj la aktivuloj de la asocio kaj novaj membroj povis trovi aktualajn kaj fidindajn informojn ne nur pri la delegitoj de UEA diversloke en la mondo kaj funkciuloj de la asocio, sed ankaŭ pri aliaj movadaj institucioj kaj servoj.
La Jarlibro krome servis ankaŭ en la ekstera informado kiel reklamilo pri la utileco de Esperanto.
La daŭra kontrolado kaj aktualigado de la koncernaj informoj estis grava tasko por la Centra Oficejo, ne nur por la sekva eldono de la Jarlibro, sed ankaŭ por la baza funkciado de la asocio.
La Centra Oficejo estis la nervocentro de la movado, tie oni ricevis preskaŭ ĉiujn eldonaĵojn aperantajn en Esperantujo, kaj tien alfluis ankaŭ la informoj bezonataj por la revuo de la asocio, kies redaktoro laboris samloke.
Intertempe la mondo ŝanĝiĝis, la Centra Oficejo iom post iom malpleniĝis, kaj en la Lisbona UK en 2018 la komitato de UEA efektive sen diskuto por la sekva jaro aprobis buĝeton, kie ne plu estis mono por la redaktado kaj presado de la Jarlibro. La estraro konsideris ĝin tro kosta kaj oni argumentis, ke la samajn informojn oni povas disponigi al la membroj rete.
Kiel eblan anstataŭaĵon de la Jarlibro oni jam dum la UK en Lisbono menciis ian almanakon, kiu aperu ĉiun trian jaron. Dum la laboro pri la nova reteja kaj administra sistemo de UEA oni argumentis, ke la nova sistemo ebligos ankaŭ aŭtomatan produktadon de la Almanako. Tamen la nova komputila sistemo neniam estis funkciigita kaj la longa atendita Almanako ĝis nun ne aperis.
En junio 2024 en la revuo Esperanto aperis unupaĝa resuma artikolo pri la tiam ellaborata Strategia plano de UEA. En ĝi oni promesis interalie modernigitan retejon, kiu aŭtomatigu administrajn kaj financajn procedurojn kaj faciligu servojn al la membroj.
Samloke eblis legi ankaŭ pri trijara almanako reta kaj presita, kiu ”kunigu ĉiujn necesajn informojn pri la Asocio, ĝiaj Landaj Asocioj kaj reprezentantoj, kunlaborantaj partneroj, agadraportoj, estontaj planoj”. Iu konkreta tempoplano por la realigo de tiu strategia prioritato ne estis menciita.
Unu jaron poste, en junio, denove aperis en la revuo Esperanto teksto pri la Strategia plano. Tie la apero de la almanako estis promesita por la dua duono de 2025.
Dum la Universala Kongreso en Brno en 2025 la nova prezidanto de UEA, Fernando Maia, raportis, ke estis trovita redaktoro por la Almanako, kaj ke oni planas ĝin lanĉi kadre de la Virtuala Kongreso pli malfrue en 2025. Tamen ankaŭ dum la Virtuala Kongreso ne aperis Almanako.
Libera Folio tial la 5-an de januaro turnis sin al Miguel Rocha Bento, kiu laŭ Fernando Maia ricevis la taskon redakti la Almanakon, por demandi kiel la laboro progresas. Ni skribis al la retadreso indikita en la retejo de UEA, sed bedaŭrinde neniu respondo venis.
Similan demandon farisen la retlisto UEA-membroj la antaŭa ĝenerala direktoro de UEA, Osmo Buller. Li krome atentigis, ke en la fina versio de la Strategia plano jam nenio aperas pri la Almanako.
”Ĉar hazardeco karakterizas la gvidadon de UEA, ne eblas scii, ĉu temas pri intenco aŭ forgeso. Verŝajne entute ne okazis serioza planado pri la almanako ĝis nun”, li skribis.
Diference de Libera Folio, Osmo Buller fakte ricevis respondon – de la ĝenerala sekretario de UEA, Aleks Kadar:
”Mi konfirmas, ke la Estraro plu laboros pri la Almanako. Estas nia deziro finrealigi ĝin en 2026. Doni precizan limdaton eble ne estas saĝa ideo.”
Evidentas ke la aperigo de la longe priparolata Almanako ne estas inter la plej pintaj prioritatoj de la nova estraro.
Eblus kompreneble argumenti, ke presita Almanako ne estas bezonata, se la samaj informoj estas facile kaj fidinde haveblaj en moderna kaj daŭre aktualigata retejo. Tamen la trijara presita Almanako ja estis kaj estas ripete promesata ekde 2018, do principe jam du devus esti aperintaj kaj la tria nun preparata.
Krome ŝajnas, ke neniu en UEA plu havas la superrigardon pri la informfluoj en Esperantujo kaj sekve ne eblas certi, ke la rete haveblaj informoj efektive estas fidindaj kaj aktualaj. Ĝuste pri tio siatempe respondecis la redaktoro de la Jarlibro.
La Formiketoj, kvinopa organiza teamo de la kvara NaturAmika KulturSemajno en Esperanto (Malago, 9-13 oktobro 2026), difinis antaŭhieraŭ la ekskursan programon, pli densan ol kutime okazis en Katalunio, kie Esperanta Naturamikaro forte reduktas la investojn, favore al aliaj regionoj en Hispanio.
Pli da ekskursoj (kun nepre taŭgaj ŝuoj, ĉar Andaluzio estas ankaŭ montara) ne estas la sola novaĵo; se temas pri prelegoj, NAKSE turnas la stirilon al pli strategia temaro. Dum la inaŭgura mateno, post la saluto de la Konsulino de la Esperanta Civito, sen. Lorena Bellotti, eblos aŭskulti paroladon de c-ano Giorgio Silfer pri “Kvar animoj en unu korpo: interna ideo, monda lingva problemo, pacemo sen militrifuzo, kaj precipe alternativa turismo en Esperantio?”, kie la lasta punkto estos la plej traktata, kongrue al la ideologia kulturo de Naturfreunde Internationale.
Interalie, unuafoje NAKSE invitos ankaŭ reprezentantojn de aliaj NFI-federacioj, kvankam en la naturamika Esperanto-Domo jam okazis seminario kun partoprenantoj el la esperanta/hispana, franca, itala kaj svisa branĉoj.
Estas ĉiam strange por mi esti nur unu tago inter la fino de la pasinta jaro kaj la komenco de la nova jaro. Dum la unu tago, kutime, okazas tiom da aferoj, ondiĝas tiom da emocioj. Do, ĉiujare en tiu momento, mi krias "ĉu jam estas la 4a tago de la nova jaro!", kaj mia koro grumblas, ke tute ne sufiĉas unu tago por adiaŭi kaj bonvenigi la du jarojn.
Plie, la pasinta jaro 2025 estis plenplena je emocioj en mia vivo : grandioza surprizo, terure trista, profunda meditado, senlima dankemo, eterna adiaŭo, abunda rikolto, amplena harmonio, renovigo kaj tiel plu. Tiuj emocioj inudiĝis kelkajn monatojn en mia koro, mi do tede atendadis mian koron kvietiĝi sen tro da agadoj kaj kun prudentaj okuloj.
Dumtempe, Dalmini komencis renovigi nian kamparan dometon. Ĉar nia translokiĝo al kampara regiono antaŭ 15 jaroj estis ne por plenumi komfortan vivstilon, ni do plenkore ĝuis loĝi en la modesta dometo ĉirkaŭita de plena naturo, plie, senpage luite. Nun ja estas tempo minimume renovigi ĝin, kiu fariĝis ne juna kiel la loĝantoj mem.
Por renovigi ion, oni devas atente rigardi ĉion gardatan kaj pripensi, kion forĵeti, kion ree gardi. Tiam oni povus rimarki, tiom da rubaĵoj vole nevole ni posedas. Bonŝance, kelkfoje, hazarde troviĝas neatenditaj trezoroj!
Prave, ekde la jaro 2011, danke al Mon Grand Mont (kiu forflugis ĉielen, 2025), miaj flugiloj kun Esperanto tiel rapide grandiĝis, kaj finfine en la jaro 2017, okaze de la Universala Kongreso en Seulo, ili brile floris !
Dum Dalmini fizike laboris por la domo, mi selektadis senutilajn aĵojn kaj ceteraĵojn, ĉefe, multajn librojn longtempe posedantajn. Vintro tiel proksimiĝis, kaj mi grade retrovis mian koron kvieta kaj finfine ĉiutagan vivritmon enorda : iri al mia ateliero por pentri, marŝadi en naturo. Tiel pasis miaj propraj somero kaj aŭtuno.
Naturo min karesis, mian koron konsolis kaj freŝan energion ĝi redonis al mi.
Jen, ene de nia modesta domo, renovigita kaj aranĝita spaco, por kiu necesis pli ol unu monata manlaboro!
Kompreneble, en ĉiuj anguloj de lia laboro troviĝas pli malpli da eraroj, sed tio tute ne gravas, ĉar dumtempe, Dalmini kiel mi, urbodevena persono, nature akiris multajn teknikajn spertojn, kiuj necese utilus en kampara vivo. Pri nia testuda decido, pri nia ne tre diligenta laboro, pri nia propra maniero kaj eĉ pri la modesta rezulto, mi estas ege kontenta kiel la laborinto mem.
Adiaŭi kaj bonvenigi kelkfoje okazas preskaŭ samtempe, kaj iusence, ambaŭ kunmarŝas longdaŭre. Pasintaĵoj ja neniam malaperas, same kiel novaĵoj neniam restas novaj. Pro tio, en la freŝa jaro 2026, mi lanĉas grandan dankemon al miaj ĉiuj pasintaj aferoj, kiuj nutris min, kaj ankoraŭ nutros ĉiumaniere. Bonvenon 2026 !
Afrika Komisiono en kunlaboro kun la Estraro de UEA havas la plezuron anonci oficiale, ke Togolando estas selektita por gastigi la 9an Afrikan Kongreson de Esperanto (AKE). Ĉi tiu tutkontinenta evento okazos en Kpalime, la kvara plej granda urbo en Togolando kaj la ĉefa turisma centro de la montara regiono, de la 26a ĝis la 31a de decembro 2026.
Post senindulge severa traktado de la alvenintaj kandidatiĝoj de Kenjo kaj Togolando, la invito de Togolando aperis kiel la evidenta elekto. Lando de renkonto, paco kaj kultura dinamismo, Togolando enkarnigas la idealojn de nia movado. Ĉi tiu kongreso okazos sub la inspira temo: “Esperanto: lingva ponto por senlima Afriko”.
En la kunteksto de kreskanta interkontinenta integriĝo, la 9a AKE celas montri kiel Esperanto povas servi kiel levilo por tutafrika unueco. Togolando havas relative viglan Esperanto-komunumon kaj admiran tradicion de gastamo. Elekti Togolandon signifas elekti konstrui solidan ponton inter afrikaj kulturoj.
La kongreso ne nur estos forumo por intelekta kaj lingva diskutoj. La partoprenantoj el la tuta mondo havos la okazon ne nur partopreni en laborkunsidoj pri interafrika kunlaborado kaj lingva neŭtraleco, sed ankaŭ malkovri la riĉajn turismajn allogaĵojn de Togolando, de la montaro ĝis la trankvilaj bordoj de la lago Togo, sen forgesi la belajn sablajn plaĝojn ĉe la oceano. Krome, ili ankaŭ havos okazon festi la alvenon de 2027 per neforgesebla vespero en plurlandeca etoso.
La Kongresa Organiza Komitato (KOK) invitas Esperanto-parolantojn el Afriko kaj ĉiuj kontinentoj jam noti la datojn en siaj agendoj. La 9a AKE estos grava publika elpaŝo al la pliigo de la prestiĝo de la internacia lingvo en Afriko kaj la plifortigo de ne nur sud-sudaj kunlaboraj retoj, sed ankaŭ de la tutmondaj.
Detaloj pri partoprenkotizoj, loĝeblecoj, dumkongresaj ekskursoj, antaŭ-, postkongresoj kaj la aliĝilo baldaŭ estos haveblaj ĉe esperanto-afriko.org kaj tra diversaj komunik-listoj de la Afrika Komisiono de UEA.
La Afrika Kongreso de Esperanto estas la plej granda internacia Esperanto-renkontiĝo en Afriko, kutime kun cento da aliĝantoj el dudeko da landoj tra la mondo. Ĝi disvolviĝas sub la aŭspicio de UEA kunlabore inter la kontinenta komisiono. Entute jam okazis ok AKE: du en Benino, du en Tanzanio, po unu en Ganao, Senegalo, Burundo kaj Togolando. La 9a Afrika Kongreso de Esperanto estos la dua en Togolando post la unua en la jarŝanĝo 1990-91.
Kiam sociaj movadoj stagnas, buĝeta severŝparado superregas la publikan debaton kaj franca prezidanto kaj eŭropa burokrataro vidas en rearmado kaj militema retoriko rimedon kontraŭ sia granda malpopulareco, estas bone rememori, ke en Francujo, en Novembro kaj Decembro 1995, granda popola malakcepto paralizis la maŝinaron kaj aperigis novajn horizontojn.
La 15-an de Novembro 1995, franca ĉefministro Alain Juppé elmetis en la Nacia Asembleo la ĉefajn punktojn de reformo de la Sociala Asekuro, kiu jam tiam celis malpliigi ĝian deficiton reduktante la kvaliton de la publika sistemo de prizorgado kaj plifortigante “financan kreditecon” de la ŝtato, ĉio ĉi en situacio de “vojo al eŭro” konkretigita per aliĝo al la Traktato de Maastricht de 1992. Li estis aplaŭdita de granda plimulto de dekstrularo elektita en la parlamenta elektado de 1993, dum la prezidanto de la respubliko, Jacques Chirac, estis elektita kelkajn monatojn antaŭe danke al malakcepto de la “socia disrompo” kaj vualita kritiko pri politikoj de severŝparado.
Plendetale preparita de alianco de teknokratoj kaj komunikantoj, tio, kion la analizistoj rapide nomis “plano Juppé”, profitis de tre favoraj kondiĉoj : la ĉefa reformisma sindikato, Franca Demokrata Konfederacio de Laboro (CFDT, pro ĝiaj komencliteroj en la franca), gvidita de Nicole Notat, aprobis la “administran kuraĝon” de la registaro antaŭ ol grupo da intelektuloj kaj socialliberalaj fakuloj faros la samon (1).
Ĉi lastaj rapide esprimis sian alligitecon publikigante en la gazeto Le Monde (2-an de Decembro 1995) alvokon por subteno kiu naskiĝis en la ejo de la revuo Esprit kaj kiu ŝuldis sian sukceson al la jam malnovaj retoj aranĝitaj ĉirkaŭ la Fondaĵo Saint-Simon : pensfabriko kiu tiutempe simbolis la ideologian kunfandiĝon de la amaskomunikilaj, intelektaj kaj teknokrataj dekstrularo kaj maldekstrularo, ene de triumfa novliberalismo (2). La plej gravaj amaskomunikiloj, precipe tiuj de centro-maldekstro (Le Monde, Libération, Le Nouvel Observateur, ktp.) unuanime gloris la radikalan turniĝon de Jacques Chirac. Artikolistoj kaj eseistoj (Alain Minc, Bernard-Henri Lévy, Pierre Rosanvallon, Alain Duhamel...) tuj enkadrigis la debaton sekvante la superregantan interpretan analizon en la 1980-a jardeko : moderneco (severŝparado) kontraŭ arkaismo (socialaj konkeroj) (3).
La situacio ŝajnis eksterordinare favora : la diseriĝo de Sovetunio deĉenigis profetaĵojn pri “historiofino” —la demokratio de merkato kiel supera stadio de la homaro—, Franca Socialista Partio proklamis en Decembro 1991 ke “la kapitalismo limigas nian historian horizonton”, Komunista Partio disfalis, Usono kaj Eŭropo rekomencis militan imperiismon en la Golfo kaj Korno de Afriko... Resume : ŝajnis, ke paraliziĝo de la franca ideologia pejzaĝo en la deprima liberala ebenaĵo, jam aranĝita kaj konservita de ĉefministro Édouard Balladur (1993-1995), longe daŭros. Tiel do, kiu povos malhelpi Juppé-on —diplomiton de la prestiĝaj Supera Normala Lernejo kaj Nacia Lernejo pri Administrado, fizikan kaj moralan personigon de la kultivita franca teknokrataro— fini la jardekon de la “novliberala turniĝo” definitive venkante la fortojn malamikajn al ŝanĝo ?
Neantaŭvidita popola rezisto
Sed nenio okazis kiel planite. La unuaj opinisondoj kaj, poste, unuaj sukcesoj de la manifestacioj malamikaj al la plano Juppé rivelis ne nur la limojn de amaskomunikila unuanimeco, sed ankaŭ tiujn de la “feliĉa tutmondiĝo” : formulo tre ŝatata de la eseisto kaj konsilisto de la mastraro, Alain Minc. La neatendita bato al la plano kristaligis nesuspektitan popolan reziston : la fronto de malakcepto sin esprimis per eĉ pli granda decido ol tiu de la reformantoj, kaj sen neniu ajn antaŭa plano.
Kvankam la fakuloj pri severŝparaj reformoj antaŭvidis tre negativajn reagojn de la sindikatoj Ĝenerala Konfederacio de Laboro (CGT) kaj Laborista Forto (FO), ne imagis la amplekson de la konverĝoj, kiujn la plano vekis inter tiuj sindikataj centraloj kaj aliaj agantoj de la socia protesto ĝis tiam malpli videblaj : la maldekstro de CFDT (precipe FGTE, Ĝenerala Federacio de Transportiloj kaj Ekipaĵoj), Unuiga Sindikata Federacio (FSU, ĵus kreita en la instrua sektoro), sindikatoj SUD (Solidaraj, Unuigaj, Demokratiaj), liberecena movado, trockismaj diversaĵoj kaj multaj grupoj de “sen” (sen paperoj, sen hejmo, sen laboro...) aperintaj komence de la 1990-a jardeko.
Manifestacio kontraŭ la plano "Juppé" en decembro 1995. foto el la retejo de la sindikato CGT de fervojistoj, copyright IHS CGT des Cheminots rajtoj rezervitaj.
Tre baldaŭ multiĝis la ĝeneralaj asembleoj (ĜA), kiuj altiris grandan nombron de salajruloj, senlaboruloj, universitatanoj, gimnazianoj kaj eĉ emeritoj. Por kelkaj el ili tio estis ilia unua sperto en granda socia movado, dum aliaj trovis en ĝi ion de la spirito de Majo 1968. La striko en la transportaj kaj energiaj sektoroj iom post iom paralizis la ekonomian vivon. Dum la gazetaro denuncis, ke “oni prenis uzantojn kiel ostaĝojn” kaj “oni bankrotigis entreprenojn” —formuloj kiuj ĝuos brilan estontecon—, la homoj diskutis, manifestaciis en festa etoso kaj remalkovris la signifon de kolektiva agado.
Laŭ la vidpunktoj de la reformantoj, tiuj perturboj povis finfine esti la paginda prezo kontraŭ struktura reformo, kiu ebligos al la registaro trankvile alfronti sian triumfan iradon al eŭro. Ili ne suspektis ke tiu movado disvolviĝos kaj iĝos —eta— kopio de Majo 1968 en la intelektula kampo, kopio, kiu malfermos novajn perspektivojn por la kritika penso en regno kiu, evidente, neniam estis tute homogenigita. Intelekta malpleno komenciĝis kiam la enpotenciĝo de François Mitterrand kiel prezidanto de la respubliko kaj la ideologia fiasko de la “novaj filizofoj”, precipe post la sinsekvaj mortoj de Jean-Paul Sartre (1980), Michel Foucault (1984) kaj Simone de Beauvoir (1986).
La figuro de Pierre Bourdieu
La figuro de Pierre Bourdieu certe estis tiu, kiu personigis tiun krizan momenton por tiuj, kiuj travivis ĝin inter ruĝa nebulo de fumgrenadoj kaj ekzaltiĝoj de la membroj de ĜA, dum la marŝoj piede aŭ bicikle tra urboj nur ŝajne duondormaj, aŭ spektante televidajn programojn en kiuj ĵurnalistoj kaj fakuloj ofendis la strikantojn. La sociologo reviziis kaj subskribis petskribon kiu estigis subtenojn eĉ ekster la grupoj devenantaj de radikala maldekstro. La teksto ekcirkulis la 4-an de Decembro kaj dek tagojn poste estis publikigita en Le Monde kiel pagita reklamado. Bourdieu ankaŭ ege engaĝiĝis kun la kolektivo de strikantaj fervojistoj en la pariza trajnstacio de Liono : “Mi estas ĉi tie por esprimi nian subtenon al ĉiuj, kiuj luktas de antaŭ tri semajnoj kontraŭ la detruo de civilizacio asociita kun la ekzisto de publikaj servoj” (4).
La engaĝiĝo de la sociologo havis liberigan kaj ofte ekzaltan efikon. La “milito de petskriboj” okazinta poste estis surprenita de la universitataj fakoj kaj kontribuis al klarigo pri la disiĝo inter maldekstro avida administri la mondon tia, kia ĝi estas kaj alia ĉiam avida transformi ĝin. Bourdieu identigis la retorikan rimedon, kiun la unua kundividas kun teknokratoj kaj ekonomiaj gvidantoj : “Tiu opono inter longdaŭra rigardo de la klera ‘elito' kaj postuloj bazitaj sur ĉiutagaj bezonoj de la popolo, aŭ de ties reprezentantoj, estas tipa de la ĉiama kaj ĉiea reakcia penso, sed hodiaŭ ĝi alprenas novan formon per la nobelaro de la ŝtato, kiu ĉerpas konvinkon pri sia praveco el lerneja titolo kaj aŭtoritato de la scienco, ĉefe ekonomika. Por tiuj novaj regantoj el dia rajto, ne nur la racio kaj moderneco, sed ankaŭ la movado kaj ŝanĝo, apartenas al tiuj, kiuj estras, ministroj, mastroj aŭ ‘fakuloj'. La sensencaĵo kaj arkaismo, inercio kaj konservativismo, apartenas al la popolo, sindikatoj kaj kritikaj intelektuloj” (5).
Tradukita en multaj regnoj, Pierre Bourdieu tiam estis la plej citita vivanta franca sciencisto el la mondo. Profesoro en Collège de France, li direktis plurfakan intelektan grupon kiu estis aparte aktiva en la internacia medio. Bourdieu metis sian simbolan kapitalon en la servon de la socia movado kaj ellaboris, en Decembro 1995, rezistmanieron strukturitan ĉirkaŭ serio da ideoj plejparte inspiritaj de esplorado publikigita de lia skipo en 1993 titolita "La misère du monde" (Mizero de la mondo) (6), same kiel de aliaj juŝaj verkoj : novliberalaj politikoj metode detruas instituciojn kiuj protektas la laboristan mondon kaj, ĝenerale, civitanojn, devigante ĉi tiujn kalkuli je siaj propraj fortoj kontraŭ la merkatoleĝoj. Tiuj verkoj ankaŭ pruvas ke, malgraŭ la fiaskoj de la “reala socialismo”, la idealo de sociala respubliko daŭre vivas inter la loĝantaro, tiel en Francujo kiel en multaj aliaj landoj. Sed kiel fari la batalon pri la ideoj ? “Oni nur povas efike lukti kontraŭ nacia kaj internacia teknokrataro alfrontante ĝin en ĝia propra privilegia tereno, tiu de la scienco, precipe ekonomika, kaj oponante al abstrakta kaj reduktita scio, pri kiu ĝi fieras, scion pli respekteman al la personoj kaj realoj kiujn ili devas alfronti” (7).
Bourdieu malakceptis la rolon de profeto kaj travivis tiun Decembron 1995 kiel momenton orientitan al kreado de novaj kolektivoj en la komunaĵo de la intelekta, arta, sindikata kaj politika medioj. La sociologo klopodis por starigi novan aliancon inter la fortoj de esplorado kaj kreado kaj tiuj de la “socia movado” en ties diverseco. Kontraŭ la kreskanta povo de eldonaj kaj amaskomunikilaj oligopoloj, li koncentris siajn klopodojn por stimuli esprimon de la kritikaj tendencoj —la solaj kiuj ebligas racian analizon— malproksimaj de frapfrazoj kaj antaŭfabrikita penso. Per tiu spirito, oni konceptis la partiecajn libretojn de la eldonejo Raisons d'agir, ĝeneralajn kunvenojn de la socia movado (1996) —kaj, poste, de la eŭropa socia movado (2000)—, socialajn forumojn kaj kontraŭtutmondiĝajn kolektivojn kontraŭ libera komerco kaj Monda Organizaĵo pri Komerco (MOK), Fondaĵon Koperniko, asocion de kritiko de la amaskomunikiloj Acrimed kaj, poste, movadon Attac, estigitan ĉirkaŭ Le Monde diplomatique. Post kelkaj monatoj, la ideologia klimato draste sanĝiĝis : la kritikaj pensado kaj movadoj, samkiel la kontraŭtutmondiĝo, floris dum la sekva jardeko. De tiu tempo, pluvivas ne nur organizaĵoj, sed ankaŭ retoj kaj konceptaj iloj kiuj daŭre validas hodiaŭ.
Tiusence, Decembro 1995 signis komencon. Rekte devenas de ĝi la venko de la franca “ne” en la referendumo de 2005, kiu esprimis la malakcepton de novliberala Eŭropo senkontakta kun siaj popoloj. La politika renoviĝo de kritika maldekstro, kvankam ĝi prenis multajn formojn de tiam, konkretiĝis ĉirkaŭ frontoj malfermitaj de la luktoj de tiu Decembro, precipe denunco kontraŭ ekonomiaj malegalecoj, lukto kontraŭ financa tutmondiĝo kaj kontraŭ damaĝoj faritaj de la libera komerco kaj kritiko de la superregantaj amaskomunikiloj.
En la internacia sfero, la movado de rezisto kontraŭ la novliberalismo akiros sennombrajn sukcesojn, kiel la enpotenciĝo de Hugo Chávez en Venezuelo, en 1999, tiu de la Partio de la Laboristoj (PL) en Brazilo, en 2003, kaj senĉesa lukto kontraŭ tio, kio restas de la grandaj historiaj imperiismoj (brita, franca kaj usona). Sed la “kvina internacio” kapabla federacii progresemajn fortojn laŭ planeda nivelo —tiel, kiel eblis revi tion meze de la 2000-a jardeko— fine senefikiĝis (8).
Malgraŭ la retiriĝo de la “plano Juppé”, la decembra ŝtormo (9) ne sufiĉis por reteni la novliberalan kaj severŝparan agmanieron, kiu ankoraŭ estas valida en la plimulto de regnoj de la mondo kvankam ĝi vekas ĉiam pli grandan kontraŭstaron. La procezo de komunuma konstruado, kiu laŭsupoze devis nin konduki al sociala Eŭropo en paco kaj demokratio, akiras ĉiam pli malliberalan, etnocentran kaj militisman formon. La popolaj klasoj, malestimataj de la maldekstro volanta regi, estas iom post iom forlasitaj al naciismaj aŭ rasismaj rankoroj : opcio kiu malfermas la vojon al la plej malbonaj politikaj, intelektaj kaj socialaj regresoj (10).
Ofte ignorita de kronikistoj, la granda feminisma manifestacio de la 25-a de Novembro 1995 kontraŭ la plano Juppé akompanis strukturan ŝanĝiĝon, kvankam ankoraŭ malmulte videblan : la ĉiam pli granda ĉeesto de virinoj en la popolaj salajrataj homamasoj. Ne estas dubo, ke la socia movado, simbolita de la fervojistoj —plejparte vira sektoro—, ne tute rimarkis tiun radikalan ŝanĝiĝon. Kaj eĉ ne tiun de la ekologia urĝeco, kvankam la klimatologoj, armitaj per akordigaj datumoj indikintaj la mortigan efikon de la homa agado, iĝis ĉiam pli insistaj pri siaj postuloj al politikaj gvidantoj. Ambaŭokaze, la regantaj klasoj ektraktis —almenaŭ ŝajne— tiujn kaŭzojn per “inkluzivigaj” regmanieroj kaj “daŭrigeblaj” produktadoj.
Kvankam ili kontribuis rompi kun la tiama superreganta fatalismo, Bourdieu kaj la intelektuloj engaĝiĝintaj en la movado de Decembro 1995 eĉ ne povis imagi la nunajn geopolitikajn okazaĵojn, forviŝon de la eŭropaj regnoj el la mondscenejo aŭ elekton de Donald Trump por Blanka Domo. Sed ili jam estis konvinkitaj, ke ĉiam pli aŭtoritatema kaj konfliktema financa kapitalismo necesigas kreadon de internaciaj movadoj de politika, ekonomia kaj socia transformiĝo.
(1) Julien Duval, Christophe Gaubert, Frédéric Lebaron, Dominique Marchetti kaj Fabienne Pavis, Le “décembre” des intellectuels français, Liber-Raisons d'Agir, Parizo, 1998.
(4) Pierre Bourdieu, “Kontraŭ la detruo de la civilizacio”, parolado antaŭ la fervojistoj de la 12-a de Decembro 1995, inkluzivita en Contrefeux. Propos por servir à la resistance contre l'invasion neoliberale, Liber-raisons d'agir, Parizo, 1998.
Kun ŝoko ni eksciis pri la fridsanga murdo en Mineapolo, fare de agento de la Federala Kontraŭenmigra Agentejo, de Renée Good, 37-jara patrino de tri infanoj.
Blankulino, usona civitano naskita en Colorado Springs, ŝi estis rekonata poetino, amatora muzikisto kaj amis la vivon en ĉiuj formoj, unuavice kiel helpo al bezonantoj: tiucele ŝi junaĝe eĉ partoprenis kristanan mision al Irlando, kaj nun estis en Mineapolo ankaŭ kiel oficiala observanto de la federala kampanjo kontraŭ enmigrintoj.
Laŭ ŝiaj gepatroj kaj ŝia unua edzo, ŝi estis tre ĝentila, gaja, radianta empation. Tion konfirmas la registraĵo de ŝiaj lastaj momentoj: ŝi ridetas al la minacanta agento kaj diras ke ŝi havas nenion kontraŭ li. Malgraŭ tio li pafis internen de ŝia aŭtomobilo rekte al la kapo, mensogante ke ŝi volis lin agresi.
Renée ankoraŭ junis, ŝia lasta infano estas nur 6-jara, la aliaj du respektive 12 kaj 15. Per kiu forto ili povos travivi la situacion? Kiom facile ili povos akcepti ke la patrino serene eliris el la hejmo kaj ne plu revenos?
Feminisma Esperanta Movado firme kondamnas ĉi tiun murdon kaj esperas ke la bildo de tiu grandanima virino estos nete rehabilitita laŭ la historia vero, malgraŭ la mensogaj akuzoj al ŝi direktitaj.
La redakcio de Heroldo Komunikas ĝojas anonci kelkajn gravajn ŝanĝojn, kiuj faciligos la interagadon kun niaj legantoj kaj igos la disvastigon de nia enhavo pli moderna.
Sekvante la rezolucion Martinelli, kiun la Senato aprobis en Pavio, ni enkondukis sistemon kiu malfermas la eblecon komenti niajn artikolojn en Telegramo. Tio permesos al legantoj diskuti pli libere, ricevi reagojn rapide, kaj partopreni en la debato sen la malfacilaĵoj de la antaŭa sistemo, kiu postulis manan kontrolon de la redakcio. Ni ĉiukaze kuraĝigas ĉiujn aliĝi kaj kontribui al la dialogo, ĉiam respektante la Universalan Deklaracion pri la Homaj Rajtoj. La eblecon komentarii en la retejo estos do forigita.
Alia grava ŝanĝo rilatas la sistemon de dissendo de niaj artikoloj al la kanalo. La antaŭa mana procezo estas anstataŭita per aŭtomata sistemo, danke al kontribuo financa de mecenato.
Laŭante la indikojn de la Parlamento, ni cetere kredas ke ĉi tiuj novigoj ne nur modernigos la servon de la oficiala organo, sed ankaŭ plifortigos la tutan civitan diskutadon. Ni denove invitas ĉiujn aktivajn uzantojn aliĝi al nia kanalo!
La oka de januaro estis la 2200a tago ekde la 1a de januaro 2020, kiam komenciĝis senprecedenca informserio: jam dum 2200 tagoj en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto” ĉiutage aperas almenaŭ unu nova teksto. Ni memorigas, ke ĉi tiu novaĵretejo estis lanĉita antaŭ 15 jaroj, la 2an de septembro 2010, kiel “La Balta Ondo”. Ekde tiam en ĝi aperis 4253 tekstoj. Ilin garnas pli ol kvin mil (5512) ilustraĵoj.
Laŭ nia vizitkalkulilo, instalita komence de 2020, la plej ofte vizitita afiŝo (9 mil 333 vizitoj) estas la artikolo de la ĉefredaktoro de “La Ondo de Esperanto” pri la Ruslanda censo, verkita en decembro 2011. Ĝi estas la sola teksto vizitita pli ol naŭ mil fojojn. En la dua loko estas la Korĵenkova artikolo pri la Unua Libro de Zamenhof (6.418); ĝin sekvas la diskutartikolo “Granda skismo en Esperantujo” (6.341) de la Tjumena ĵurnalisto Stanislav Belov.
Entute, dum la lastaj 2200 tagoj jam 14 artikoloj estas legitaj pli ol 4000 fojojn, el kiuj 10 artikoloj (nur kvin antaŭ cent tagoj) legiĝis pli ol 5000 fojojn. Cetere, antaŭ 1200 tagoj, je la “Miltagiĝo” de nia ĉiutaga informado, nur tri tekstoj superis la nombron tri mil (https://sezonoj.ru/2022/09/ondo-103/).
Vidu la liston de la dek kvin plej popularaj tekstoj en nia retejo.
Dum la cent pasintaj tagoj neniu nova artikolo aperis en la plejlisto. Plej multe progresis la artikolo de Szilvási László pri la haltigo de la oficialaj Esperanto-ekzamenoj en Hungario: de la 12a loko ĝi saltis al la 8a. Cetere, en la listo estas neniu artikolo pri okazinta Esperanto-renkontiĝo, sed estas tri artikoloj pri okazontaĵoj (du BEToj kaj unu ArKonEs); enestas neniu beletraĵo kaj nur unu teksto pri temo nerilata al Esperanto (eseo de Belov pri la koronvirusa pandemio).
“La Ondo de Esperanto” ekde la 2020a jaro aperas dumaniere: unue, kiel ĉiutage aktualigata novaĵretejo; due, kiel ampleksa (120-140 paĝoj) trimonata bitgazeto en kiu estas publikigataj la plej gravaj tekstoj el la novaĵretejo kaj ankaŭ artikoloj, eseoj kaj beletraĵoj, verkitaj speciale por la gazeto.
“La Ondon” pretigas en Kaliningrado Halina Gorecka (eldonanto) kaj Aleksander Korĵenkov (redaktoro).
Malkiel la novaĵretejo, kiu estas libere kaj senpage legebla de ĉiu deziranto, la gazeton ricevas nur tiuj, kiuj abonas ĝin. Ekde la enkonduko de la bitversio en 2007 (tiam nur pdf, nun pdf kaj epub) la baza abontarifo (15 eŭroj) ne ŝanĝiĝas dum 19 jaroj kaj validas ankaŭ por la 2026a jaro.
Ĝis nun neniu esperantista asocio, instanco aŭ fondaĵo subtenis la solan ĉiutage renovigatan Esperantan novaĵretejon. Ĝia funkciado dependas nur de la helpemo de tiuj, kiuj abonas la ĉiusezonan gazeton “La Ondo de Esperanto”. Se vi ne abonas ĝin, sed deziras helpi la novaĵretejon, abonu ĝin aŭ abonigu via(j)n amiko(j)n por 2026.
La prezidanto de la Packomitato de PEN Internacia, Germán Rojas, en ĵusa deklaro memorigas pri la intelektuloj enprizonigitaj de la diktatura reĝimo de prezidento Nicolás Maduro; samtempe li kondamnas la militan operacon ordonitan de la usona prezidento Donald Trump, ĉar kontraŭa al la principoj de internacia juro.
“La diktatura naturo de la registaro de Nicolás Maduro, kiun mi kondamnis senhezite, neniel pravigas eksterulan intervenon en la internajn aferojn de Venezuelo, aŭ de ajna lando sur ĉi tiu planedo” asertas Rojas. “Kiel verkisto profunde engaĝita por demokratio, mi reafirmas mian aliĝon al la bazaj principoj de homa kunekzisto, kiel neperforto, la serĉo de pacaj solvoj en internaciaj disputoj, la respekto por suvereneco kaj teritoria integreco de la ŝtatoj, la malaprobo pri la uzo de forto kaj la kongruo kun la normoj de internacia juro”.
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Luiza Carol el Israelo
Monologo
- Karulo, karuleto! Kanguruido, kanguruideto! Mia bela poŝfileto! Poĉjo kara… Poĉjo…
Kiom da fojoj mi devas ripeti: ne eliru el mia poŝo, Poĉjo, ĉar ja estas danĝere ĉirkaŭe!
Jen, mi trikas por vi ĉapelon, ĉapeleton… Jes, jes… Tio estos ĉapeleto por Poĉjo, la poŝfileto…
Ho! Kien vi kuras denove? Venu, venu Poĉjo en la poŝon de Panjo… Venu… Brave! Restu trankvila.
Ne plu forkuru el mia poŝo!
Ho, ne! Denove vi forkuris! Uf! Jen mi metas vin en mian poŝon… tiel … Kaj ĉi-foje mi zipas la poŝon! Jen! Bone. Nun mi fin-fine povas triki trankvile… Jes… Tio estos ĉapeleto por Poĉjo la poŝfileto…
Karulo, karuleto! Kanguruido, kanguruideto! Mia bela poŝfileto! Poĉjo kara… Poĉjo…Ne forkuru el mia poŝo! Kiu forkuras, tiu povus perdi sin… povus malvarmumi… povus vundiĝi… povus sunbruliĝi… povus fali en abismon… Ĉu vi ne fartas bone en la poŝo de via patrino? Ĉu vi povus trovi iun ajn lokon pli sekuran ol la poŝo de Panjo? Respondu, Poĉjo, respondu…
(Eta paŭzo.)
Poĉjo! Karuleto!! Ho, ve! Mia poŝo estas truita!! Ho, ve! Li forkuris!! Li skribis al mi leteron! “Kara Panjo, ne zorgu. Mi iras al la Suda Poluso, nur por kelkaj monatoj. Mi revenos. Via amanta ido, Poĉjo.”
Hodiaŭ estus 93-jaraĝa c-ano David Buhlmann (1933[1953]-2025), kiu bedaŭrinde forpasis la 21an de novembro en Laŭzano: en sia longa fraŭla vivo li servis al Esperantio en pluraj oficoj, loke nacie transnacie; interalie kiel prezidanto de Svisa Esperanto-Societo kaj de Kultura Centro Esperantista, krome komitatano de LF-koop, dum rekorda kvanto da mandatoj.
Li kunorganizis SAT-kongresojn, aktoris en kelkaj filmoj de François Randin, vojaĝis al pluraj eŭropaj landoj; apartan ŝaton li havis al Pollando. En 1998 David Buhlmann subskribis la Pakton por la Esperanta Civito. Kleriĝema manlaboristo, li kultivis hobiojn kongrue al sia milda karaktero, interalie heraldikon.
Kooperativo de Literatura Foiro kaj Kultura Centro Esperantista sincere kondolencas.
La 3an de januaro 2026 Usono bombardis Karakason, la ĉefurbon de Venezuelo, mortigante kaj vundante homojn kaj kidnapante prezidanton Nicolás Maduro kaj lian edzinon. Ĉi tio estas krima ago, kiu rekte malobservas internacian juron, inkluzive de Artikolo 2, Paragrafo 4 de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj, kiu malpermesas la uzon de forto [1]. Alivorte, Usono invadis suverenan ŝtaton Venezuelo malobee al internacia juro, uzurpis ĝian politikan sendependecon, kaj neglektis la rajton de ĝia popolo je memdetermino.
Ĉio ĉi okazas kadre de la strategio, ĵus priskribita en la “dokumento pri nacia sekureco”, kiu esprimas la rajton de Usono transpreni la tutan amerikan kontinenton laŭ la renovigita Doktrino Monroe: ĉiuj riĉaĵoj kaj geostrategiaj avantaĝoj de la aliaj landoj de Ameriko devas esti ekspluatataj de grandaj usonaj kompanioj kaj necesas malhelpi aliajn agantojn, kiel Ĉinio, interveni.
La Trump-registaro malvere asertis, ke ĝi faras militon kontraŭ drogoj kaj restarigas demokration en Venezuelo, sed ĝia vera celo estas establi usonan kontrolon super la naftoresursoj de Venezuelo kaj instali marionetan registaron, kiu servas usonajn interesojn. Kvankam la Maduro-registaro montris nedemokratian konduton dum sia 12-jara oficperiodo, restarigi demokration en Venezuelo estas la respondeco de la venezuela popolo. Usona provo solvi ĉi tiun problemon per armita milito estas klara atenco al la rajto de memdetermino de la venezuela popolo. Tial, Usono devas tuj ĉesigi sian agresan invadon kaj militan agadon kaj pardonpeti al la venezuela popolo.
Plue, ni apelacias al la konscienco de la tuta homaro por agi por fini la daŭrantan masakron al palestinanoj fare de Netanjahu, la malamikecajn mortigojn en Ukrainio kaj Rusio, kaj la mortigojn kaj perforton en la Demokratia Respubliko Kongo, kaj aliaj mondopartoj.
La Plenum-Komitato de SAT agados kun ĉiuj siaj membroj solidarante kun laboristoj kaj homoj tra la mondo, kontraŭstarante militon kaj alvokante al paca monda ordo.
2026.01.04.
Plenum-Komitato
de Sennacieca Asocio Tutmonda
Noto: ĈARTO DE UNUIĜINTAJ NACIOJ: Artikolo 2-4. Ĉiuj Membroj devas sin deteni en siaj internaciaj rilatoj de minaco aŭ uzo de forto kontraŭ la teritoria integreco aŭ politika sendependeco de iu ajn ŝtato, aŭ en iu ajn alia maniero malkongrua kun la Celoj de Unuiĝintaj Nacioj.
Kiel povas esti haltigata la disvastiĝo de falsaj novaĵoj? Psikologoj prezentas specon de vakcino kontraŭ misinformoj.
Misinformoj disvastiĝas kiel infektantoj. Kiel virusoj ili atakas homojn kaj venenigas la politikan diskurson. La infektanto pri falsaj novaĵoj trairas la sociajn retojn kiel epidemio kaj iniciatas pandemion de malfido. Koncerne la serĉadon de terapioj nun psikologoj de la universitato de Kambriĝo eksplicite referencas al strategioj en la batalo kontraŭ infektaj malsanoj.
Ĉu ne estus grandiozaĵo, tiel la esploristoj demandas en faka magazino, se la pensado de la homo povus esti protektata per speco de vakcino kontraŭ la influo de misinformoj? Ili testis tiun koncepton imunizante partoprenantojn de la testo per etaj porcioj da informoj kvazaŭ kontraŭ sekvaj misinformoj. Se oni disponigas al la publiko unue mallongajn kaj laŭeble konkretajn eldirojn, kiuj enordigas la kredindecon de fonto, tiam tio reduktas la konvinkopovon de falsaj eldiroj.
La principo de vakcino konsistas el tio, veki rezistajn fortojn enlasante al organismo etajn kvantojn da infektanto - kompreneble sen risko de danĝero ke la malsano vere povas manifestiĝi. "Nia ideo estas provoki kognan imunrespondon tiel ke okazas rezisto kontraŭ misinformoj."
La esploristoj testis la koncepton prenante eldirojn pri la klimata ŝanĝo kies ekzisto estas neata precipe en Usono de multaj homoj. Se la psikologoj alportis al la testantoj tiun korektan informon, laŭ kiu 97 procentoj de la sciencistoj konsideras la klimatan ŝanĝon kiel realaĵon, tio igis eĉ skeptikulojn ekdubi. Se tiuj tamen sekve legis la falsajn eldirojn de lobia grupo, laŭ kiu 31000 sciencistoj subskribis peticion ke la klimata ŝanĝo estas mensogo, la efiko de la vera eldiro denove forvaporiĝis. Se la psikologoj unue nutris la testantojn per koncizaj eldiroj pri la lobia grupo de kiu originas la mensogo, la bildo ŝanĝiĝis. Nun ankaŭ neantoj ekdubis kaj rifuzis kun pli alta probableco mensogojn se tiaj alvenis ĉe ili.
Ĉu tiu procedo nun vere estas priskribebla kiel "vakcino". Nu tio sonas jam sufiĉe kiel malproksimaĵo. Sed la studaĵo montris denove: Simple ne sufiĉas marki misinformojn kiel falsaj por ke veraj faktoj denove estu konvinkaj. Anstataŭ tio eble konkrete formulitaj avertoj povus helpi ĝeni la epidemian inundon de la falsnovaĵa viruso.
En 1985 la tiama Eŭropa Komunumo perdis duonon de sia surfaco, ĉar per referendumo la gronlandanoj decidis eliri, danke al klaŭzoj de aŭtonomio interna al Danlando; nun venis la momento transformi tiun aŭtonomion al sendependeco kaj samtempe plene membriĝi en Eŭropa Unio.
Tio estus la plej trafa respondo al la avideco de Usono, specife de ĝia nuna prezidento, kiu anstataŭ referenci al Abraham Lincoln vidas sian modelon en la lasta prezidento kiu vastigis la regnon precipe aĉetante teritoriojn. Kvankam trafa, tamen ne facile realigebla, kaj certe ne aktuala ĝis la apero de Donald Trump kun sia ekspansiemo.
Pli ol politike, la sendependiĝo estus ekonomie malfacila, ĉar la bilanco en Bonespero dependas preskaŭ trione de la subvencioj el Kopenhago. EU devus anstataŭi Danlandon en la subvenciado al nova membroŝtato, kies populacio estas tiel (mal)feliĉa, ke ĝi rekordas kiel la unua en la mondo laŭ sinmortigoj (la okoblo de la homara averaĝo) kaj inter la unuaj laŭ abortigoj. Aliflanke la insulego havus en sia ventro enorman ercan riĉecon: ĝi ne estas nur skatolego da glacio, se parafrazi difinon pri Libio (“skatolego da sablo”) antaŭ ol oni malkovris tie petrolon (do post la ĉeso de la itala kolonio).
Kiel ĉiam, la plejmulto dependas de la homoj kaj ilia kuraĝo aŭ sagaco. En la nuna pokero la deliroj de la plej dika ludanto verŝajne egalas nur al blufo. Metu la ĵetonojn kaj vidu.
Antaŭ unu semajno, je la jarŝanĝo, aperis la decembra (laŭ la nordhemisfera vidpunkto: vintra) eldono de la ĉiusezona bitgazeto “La Ondo de Esperanto” (2025, №326) kun 147 paĝoj. Entute, dum la 2025a jaro aperis kvar “Ondoj” kun sume 563 paĝoj (137 + 139 + 140 + 147 paĝoj). Kvankam la redakcio ĉiujare promesas 100-120 paĝojn ĉiusezone, do 400-480 paĝojn jare, ĉiam aperas multe pli. Sur la decembraj paĝoj (legeblaj laŭ la normoj “pdf” kaj “ePub”) estas sepdeko da tekst(et)oj kaj multaj ilustraĵoj.
En la ampleksa primovada sekcio “Eventoj” estas publikigitaj 34 artikoloj kaj artikoletoj pri esperantista aktivado en la mondo. Kiel kutime, en la decembra eldono multas artikoloj pri Zamenhof-festaj kunvenoj kaj renkontiĝoj. Abundas ankaŭ raportoj pri kongresoj, renkontiĝoj kaj aliaj kunvenoj esperantistaj, okazintaj dum oktobro-decembro, inkluzive de la unua GeBeneluksa Kongreso. La legantoj trovos ankaŭ artikolon pri la partopreno de esperantistoj en la 43a Ĝenerala Konferenco de Unesko en Samarkando kaj pri la atribuo de la Premio Maertens 2026 al Alekso Miller. Bedaŭrinde, ne mankas la nerkrologa rubriko kun tristaj informoj pri la forpasoj de Roman Dobryński, Rob Moerbeek, Zora Heide, Karl Heinz Schaeffer, Teresa Kurłowicz-Nemere kaj Eduard Borsboom – ili restas en nia memoro…
En la decembra “Tribuno” estas legeblaj tri tekstoj pri reagoj de esperantistaj asocioj al la nuntempaj eventoj en Palestino; la prezidanto de UEA Fernando Maia Jr. prezentas la novan strategian plano de UEA.
En la sekcio “Lingvo” estas publikigita artikolo de François Lo Jacomo pri la Zamenhof-Taga konferenco de la Akademio de Esperanto, kaj la decido pri la Laŭro de la Akademio, kiun ricevis Evgenij Georgiev pro la poemaro “Ek sor!”. Kirilo Brosch, direktoro de la Lingva Konsultejo de la Akademio de Esperanto, respondas demandon pri la sintezaj kunmetitaj verboformoj en Esperanto.
En “Arkivo” krom la kutima listo de Esperantaj jubileoj kaj memordatoj, kiun dum pluraj jaroj ĉiumonate kompilas Aleksander Korĵenkov, estas publikigita recenzo de Anatolo Sidorov pri la ampleksa (dukilograma) verkego pri la historio de la Esperanto-movado en Centra Azio, verkita de du fratoj: Anatolij kaj Vladimir Ionesov.
Kiel kutime, la plej ampleksa Onda sekcio estas “Kulturo”: ĝi estas 79-paĝa, la plej granda en la historio de nia gazeto. En la decembra “Ondo” kompletiĝis la literatura projekto “Rusa Novelaro 2”. La lasta, dek-sesa parto enhavas kvar rakontojn de Valentin Rasputin, tradukitajn de Vladimir Jurganov, Ludmila Novikova kaj Aleksander Korĵenkov, kiu ankaŭ verkis komentojn pri la tradukitaj verkoj.
Per sia originala novelo al la decembra “Ondo” kontribuis Paulo Sérgio Viana. Miguel Fernández daŭrigas sian serion pri la hispana literaturo. Ĉi-eldone li prezentas la verkiston Manuel García Sesma kaj ties novelon “La Verda Stelo”. Ludmila Novikova regalas la legantojn per eseo pri Sergej Jesenin, forpasinta antaŭ cent jaroj, en decembro 1925, kaj per siaj tradukoj de pluraj poemoj de Jesenin.
Wolfgang Kirschstein rakontas pri la hungara verkisto László Krasznahorkai, laŭreato de la literatura Nobelpremio 2025, kun du fragmentoj el lia kvazaŭ unufraza romano “Herscht 07769” tradukitaj el la hungara de István Ertl. Krome, ĉi-foje Wolfgang Kirschstein verkis du recenzojn: pri “Farango” de Sten Johansson kaj “La ŝirmejo” de Paulo Sérgio Viana. En la kultursekcio estas ankaŭ artikol(et)oj pri aliaj Esperantaj kulturnovaĵoj muzikaj, literaturaj, gazetaj…
Al la sekcio “Mozaiko” kontribuis Stanislav Belov per paĝo da ŝercoj pri vintro kaj István Ertl per “Spritaj splitoj kaj preskeraroj”.
Resume: ampleksa, interesa, kulture riĉega kaj leginda 326a eldono de “La Ondo”!
La unua “Ondo” por 2026 aperos fine de marto aŭ komence de aprilo, sed fine de januaro aŭ de februaro ĉiuj abonantoj ricevos senpagan literaturan suplementon.
Jam oni povas (re)aboni nian gazeton por 2026.
La baza abontarifo ne ŝanĝiĝas dum pluraj jaroj.
Estas tri abonkategorioj:
“La Ondo de Esperanto” estas abonebla ĉe niaj landaj perantoj, ĉe nia UEA-konto kaj – tio estas bona novaĵo – per la internacia pagosistemo PayPal. Pri la pagmanieroj legu ĉi tie: https://esperanto-ondo.ru/Lo-abon.htm.
Dum la abonjaro 2025 danke al la Amikaj donacoj 23 personoj ricevis senpagajn abonojn. La nomoj de ĉiuj amikoj kaj patronoj aperas en la rubriko “Donacoj” de nia novaĵretejo. Pagante vian kotizon por 2026, pensu pri tiuj, kiuj mem ne povas pagi, kaj donacu Amikan aŭ Patronan kotizon.
Enhavtabelo de la decembra “Ondo” (2025, №326)
1 Kovropaĝa bildo: “Kabano en vintra arbaro” de Aleksej Savrasov.
2 Bazaj informoj pri “La Ondo de Esperanto
3 En ĉi tiu numero
5 Eventoj
6 Povilas Jegorovas. Litovio bilancas kaj planas
9 Raymonde Coquisart. Agrabla Zamenhofa posttagmezo en Parizo
10 Laurent Vignaud. Muziko, dancoj kaj Esperanto en Angers
11 Ronald Schindler. Zamenhoffesto en Berlino
12 Lu Wunsch-Rolshoven. La 16a Zamenhofa Matentagmanĝo en Berlino 2025
12 Ostoj Kristan. Zamenhof-Tago en la ĉefurbo de Slovenio
14 Gou Xinyue, Xie Ruifeng. Zamenhof-festa kunveno en Pekino
15 Bharat Kumar Ghimire. Festkunveno kaj oficiala kurso en Nepalo
16 Roman Ralko. Nova Zamenhof-Taga provo en Minsko
17 Povilas Jegorovas. Kaŭno invitas la 113an UKon
18 Espoir Ngoma Kasati. Esperanto kaj Unesko en Samarkando
20 Yves Nevelsteen. La GeBeneluksa Kongreso en Scheiden-Gemünd
22 Haesim Park. La 57a Korea Kongreso de Esperanto
24 Avotra Marie Nafifinjahary. Malagasa Seminario – pordo al nova mondo
25 Aurora Bute. Landa renkontiĝo en Rumanio
27 Ulrich Brandenburg, Gerald Roemer. Migrado kaj … gramatiko en norda Germanio
28 Zsófia Kóródy. Jarfinaj semajnfinoj en la Esperanto-urbo
30 La sepa Esperanto-Forumo inter Ŝanhajo kaj Seulo
31 Amapola Triguero, Murielle Caré. Dutaga kurso de Dennis Keefe por instruantoj
32 Katalin Kováts. Dek novaj panteonanoj
33 Everton Linhares. La unua ekspozicio en Poŭzalegro
34 Rafael Zerbetto ricevis la Amikecan Premion de Ĉinio
36 Alekso Miller, laŭreato de la Premio Maertens 2026
38 Aleksander Korĵenkov. 621 aliĝintoj al la kongreso en Graco
38 UEA invitas prelegi en Graco
39 La 112a UK okazos en Melburno
41 La Esperanto-Kastelo atendas vin printempe
41 La 99a Kongreso de SAT
42 La 74a Kristana Esperanto-Kongreso
42 La 15a Internacia Himalaja Renkontiĝo
43 Koncize (9 novaĵoj)
44 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Roman Dobryński forpasis
44 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Rob Moerbeek forpasis
45 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Ni funebras kaj kondolencas
46 Tribuno
47 Deklaracio de ELI pri la milito en Gaza-strio
47 Giacomo Comincini. TEJO diskutas deklaron pri Israelo kaj Hamas
48 El la deklaracio de la 98a SAT-Kongreso
49 Fernando Maia Jr. AKIRI – La Strategia Plano de UEA por 2025-2030
50 Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Tago de Homaj Rajtoj, la 10a de decembro 2025
51 Solidareco milittempe
52 Lingvo
53 François Lo Jacomo. Konferenco de la Akademio 2025
54 Laŭro de la Akademio
55 Kirilo Brosch. Lingva Konsultejo: Sintezaj kunmetitaj verboformoj
56 Arkivo
57 Aleksander Korĵenkov. Jubileoj kaj memordatoj en januaro 2026
59 Anatolo Sidorov. Historia ĉefverko de la kuranta jaro (Recenzo: Ионесов, Анатолий; Ионесов, Владимир. История эсперанто-движения в Центральной Азии. Культура по имени Эсперанто)
63 Kulturo
64 Aleksander Korĵenkov. Rusa Novelaro. Volumo 2
65 Valentin Rasputin. La renkontiĝo (Tradukis el la rusa Ludmila Novikova)
74 Valentin Rasputin. Rudolfio (Tradukis el la rusa Aleksander Korĵenkov)
86 Valentin Rasputin. La onidiro (Tradukis el la rusa Vladimir Jurganov)
91 Valentin Rasputin. Onklino Ulita (Tradukis el la rusa Vladimir Jurganov)
99 Paulo Sérgio Viana. Kristnaska rakonto
101 Miguel Fernández. Literatura sekvo de la 83a kongreso de HEF
103 Juan Bozal Alfaro. Biografia noto pri Manuel García Sesma (Tradukis el la hispana Miguel Fernández)
104 Manuel García Sesma. La Verda Stelo (Tradukis el la hispana Miguel Fernández)
111 Ludmila Novikova. “Briladu mia stel’ sen falo…”
123 Wolfgang Kirschstein. Homoj devas esti kontentaj pri komoj
125 László Krasznahorkai. Herscht 07769 (Tradukis el la hungara István Ertl)
127 Wolfgang Kirschstein. Obsedata farango (Recenzo: Sten Johansson. Farango)
129 Wolfgang Kirschstein. Ŝirmejo aŭ groto (Recenzo: Paulo Sérgio Viana. La ŝirmejo)
131 Floréal Martorell. Nova ĝardeno en nova platformo!
132 Floréal Martorell. La amo protektas nin: Debuta albumo de Kris Fredi
133 Floréal Martorell. La MondAnoj: Nova bita albumeto aperis
134 Aleksander Korĵenkov. Unesko-Kuriero pri manĝaĵoj
125 Halina Gorecka. Beletra Almanako, 2025, №52-53
135 Literatura Foiro. 2025, №338
138 Miguel Gutiérrez Adúriz. La 77aj Belartaj Konkursoj de UEA
140 “Unu Mondo en Bildoj”: Fotokonkurso 2026 de ILEF
141 Literatura konkurso “Ĥristo Gorov – Ĥrima 2026”
142 Mozaiko
143 Stanislav Belov. Br! Brr!
144 István Ertl. Spritaj splitoj kaj preskeraroj
145 Perantoj de “La Ondo de Esperanto”
146 Reklamo
Bonan jaron 2026!
(R)Estu kun la “Ondo” ankaŭ en la 2026a jaro! Abonu mem kaj/aŭ abonigu viajn amikojn!
Halina Gorecka
Aleksander Korĵenkov
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/ondo-152/
09/01/2026 Björk esprimis sian viglan solidarecon kun siaj gronlandaj najbaroj post plua minaco de anekso fare de Donald Trump. En emociplena mesaĝo, la islanda stelulino denuncas la kolonian paseon de Danio kaj kuraĝigas la popolon emancipiĝi definitive....
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Aaron Chapman el Kanado
Feliĉan Novjaron! Por multaj el ni, la unua semajno de januaro venas kun deziro fari ion bonan por la korpo. Iuj elektas pli sanigan manĝadon, aliaj decidas eklerni sporton, kaj tre multaj simple promesas al si: “Mi pli moviĝos.” En tiu momento ofte aperas la sama magia nombro, kvazaŭ universala regulo: dek mil paŝoj tage. La telefono, brakhorloĝo aŭ braceleto kvazaŭ flustras: “Iru, iru, iru.” Sed kial ĝuste tiu nombro? Ĉu ĝi estas pruvita recepto por sano, aŭ nur oportuna celo?
La historio estas pli amuza ol multaj imagas. La ideo de dek mil paŝoj ne naskiĝis el laboratorio, sed el merkatigo. En Japanio, en la 1960-aj jaroj, aperis paŝkalkulilo kun nomo, kiu signifas “mezurilo de dek mil paŝoj”. La nombro estis facile memorebla kaj sonis sufiĉe impone. Oni povis vendi aparaton, kaj samtempe vendi simplan promeson: faru ĉi tion ĉiutage, kaj vi vivos pli sane. Poste la ideo disvastiĝis, kaj kun modernaj porteblaj aparatoj ĝi ricevis novan vivon. Hodiaŭ paŝoj estas la plej facila mezuro, ĉar ili kolektiĝas aŭtomate, sen aparta peno.
Sed kion diras la esploroj? Jen la bona novaĵo: prisana utilo aperas jam multe pli frue ol ĉe dek mil. Multaj studoj montras, ke kiam homo ŝanĝas de tre malmulta moviĝo al iom pli regula piedirado, la korpo dankas. Por multaj plenkreskuloj, jam ĉirkaŭ ses ĝis ok mil paŝoj tage rilatas al rimarkeblaj avantaĝoj. Post tio, la utilo ofte kreskas pli malrapide. Do dek mil ne estas malutila celo, sed ĝi ne estas magia sojlo, post kiu subite komenciĝas sano.
Ankaŭ gravas ne nur kvanto, sed maniero. Mil paŝoj en rapida, vigla promeno povas sentiĝi tute alie ol mil paŝoj disĵetitaj dum tuta tago inter kuirejo kaj sofo. La korpo ŝatas iom da pli intensa moviĝo, kaj ĝi ŝatas variecon. Paŝkalkulo ne montras ĉion: ĝi ne mezuras muskoltrejnadon, ekvilibron, flekseblecon, nek la ĝeneralan energion, kiun oni sentas.
Tial eble la plej saĝa novjara promeso ne estas obei unu nombron, sed trovi ritmon. Se vi nun atingas tri mil paŝojn tage, provu atingi kvar mil. Se vi jam kutimas promeni, aldonu kelkajn minutojn pli rapidajn. Kaj se unu tago portas malsukceson, nenio katastrofa okazas. La celo estas ne perfekta statistiko, sed pli viveca, pli moviĝema normala tago. Kaj jen io esperiga: ni ne bezonas dogmon por ekiri. Sufiĉas unu paŝo, poste la sekva, kaj iom post iom la vojo mem fariĝas kutimo.
Kvankam veras, ke okazis ŝanĝoj en la saud-arabia socio, kritiki la reĝan familion estas malobservo punebla per longaj malliberejaj punoj. Komentoj fariĝas mallaŭte kaj oni montras singardemon en la sociaj retoj. “Pli kaj pli da personoj malaperas espriminte sian malkontenton —avertas ekzilita aktivulo s-ino Lina al Hathloul—. Ni dokumentis la kazon de Uber-ŝoforo, kiu plendis pri sia malalta salajro kaj kreskanta senlaboreco pro redukto de registaraj laborpostenoj. Li estis arestita pro siaj pepoj kaj kondamnita al dek jaroj en malliberejo”, ŝi bedaŭras.
En Saud-Arabio, politika disidenteco estas priskribita kiel “terorisma” ago, krimo punebla per la morto. En 2024, la regno ekzekutis 345 homojn, rekordo en la lastaj tridek jaroj, kiu povas eĉ esti superita en 2025 : ĝis nun ĉi-jare, 300 homoj estis ekzekutitaj, inkluzive de multaj eksterlandanoj kondamnitaj pro deliktoj rilataj al drogoj kaj junuloj de la ŝijaisma malplimulto, kiuj partoprenis en la kontraŭregistaraj manifestacioj en la oriento de la lando en 2011. Kaj tio malgraŭ la deklaroj faritaj de la kronprinco en 2022, en kiuj li asertis, ke la reĝlando forlasis la mortopunon, krom pri kazoj preskribitaj de Ŝario.
Aliaj personoj estis kondamnitaj al longaj malliberejaj punoj ĉar ili sin esprimis per interreto, laŭ informo de Amnesty Internacional. En 2024, profesoro Asaad bin Nasser al Ghamdi estis kondamnita al dudek jaroj en malliberejo pro diskonigado de mesaĝoj kritikantaj la ekonomiajn kaj sociajn efikojn de la plano Vizio 2030 ; puno kiu estis finfine reduktita al dek kvin jaroj, dum lia frato Mohammad vidis sian mortokondamnon ŝanĝitan al 30 jaroj en malliberejo pro similaj publikaĵoj. S-ino Manahel al Otaibi estis punita per dek unu jaroj en malliberejo pro publikigado de fotografaĵoj sen laŭleĝa vestaĵo kaj denunco de la vira kuratoreco. Ŝi estis arestita, metita en izoliĝon kaj agresita estante sub polica zorgado. S-ino Salma al Shehab, doktoriĝonta en la Universitato de Leeds, pasigis kvar jarojn en malliberejo pro publikigado, defende de la virinrajtoj, de pepoj, kiujn oni rigardis samvaloraj kiel terorismaj agoj. Liberigita komence de la jaro, ŝi ne rajtas forlasi la landon.
“Ĝi estas akceptebla kosto en fazo de rapidaj transformoj”, konsideras Bernard Haykel, profesoro en Princeton kaj proksimulo de Mohamed bin Salman kaj de la usona potencularo. Laŭ li, la princo, kiun li priskribas kiel “aŭtoritateman reformanton”, havas la meriton malmunti la malnovan saud-arabian sistemon, bazitan sur religio, por konstrui modernan nacian ŝtaton.
Temas pri granda projekto, kiu eble iĝos la plej impona vorkaro el la mondo en la unua ĉi-jarcenta duono. Per siaj avangardaj urboj, renoviĝeblaj energioj kaj multnombraj novigoj, Neom enkorpigas la modernigajn ambiciojn de la tre aŭtoritatema kronprinco de Saud-Arabio, Mohammed bin Salman. Provizore, pro ĝia manko de realismo kaj kohereco, la rezulto estas bagatela.
La longa vojo kiu iras de la saud-arabia urbo Tabuk ĝis la Ruĝa Maro estas senhoma. La vastaj dezertaj areoj iom post iom estas anstataŭitaj de rokformacioj. La beduenaj bienoj etendiĝas sur la seka stepo, kie nur kelkaj arbustoj rezistas la varmon. Sub sufoka suno aperas gregoj da dromedaroj gviditaj de kamelistoj kun siaj kapoj kaj vizaĝoj protektitaj de tradicia kaptuko. Longe, supervivi en tiu regiono dependis de la nomada brutobredado kaj ekspluatado de maraj resursoj. La beduenoj trairis la dezerton serĉante akvoputojn. Nuntempe ili iom malnomadiĝis en vilaĝoj, sed la faraonaj projektoj de la reĝlando al ili trudas novajn ŝanĝegojn. Tiu regiono de la nordokcidento de Saud-Arabio situas en la kerno de ekonomia kaj urba transformado de la regno stimulata de la kronprinco Mohammed bin Salman, konata kiel MBS, kvardekjarulo kaj filo de la reĝo Salman bin Abdulaziz al Saud. Nomata Neom, la nova urba projekto etendiĝas de la Akaba Golfo ĝis enlandaj montoj, sur areo de 26.500 kvadrataj kilometroj —grandeco simila al tiu de Belgujo—. La nomo, kiu estas registrita varmarko, signifas “novan estontecon” : pleonasmo konsistigita de la greka prefikso neo- kaj la unua litero de la araba vorto mustaqbal, ‘estonteco' aŭ ‘futuro'.
Neom reklamo sur konkursaŭto de McLaren foto de Steffen Prößdorf, CC BY-SA 4.0, laŭ Wikimedia Commons
Ĉi tie, la reĝlando aspiras konstrui ultrateknologian urbegon en la centro de urba komplekso desegnitan por superi rilate al novigado aliajn urbojn de futurisma arkitekturo kiel ekzemple Songdo-n en Sud-Koreio aŭ "Woven City"-on en Japanujo. Flughavenoj, plezurhavenoj, luksaj hoteloj, rapidegaj trajnoj, vitraj kaj ŝtalaj nubskrapuloj, kiuj entenos kompaniojn kaj negocejojn, loĝistikejojn kaj marajn kanalojn ; nenio mankos.
Por nun, la pejzaĝo restas senfrukta, elkavatoroj truas la grundon kaj pezaj kamionoj iras kaj reiras inter polvonuboj. “Pli ol 2.500 kamionoj ĉi tie cirkulas tage kaj nokte”, klarigis egipta oficisto (1) de Neom, antaŭ tio, kio devas esti unu el la plej grandaj konstruvorkoj en la mondo. Nuntempe estas ĉirkaŭ 140.000 laboristoj en la areo. Ni estis en la sektoro NC1, la plej granda el Neom. Ĉirkaŭ 5.000 personoj el la tuta mondo laboras en tiu loko : Brazilo, Usono, Hispanujo, Italujo, Barato, Pakistano, Sri-Lanko, ktp. Oni petis la lokan loĝantaron ke ĝi foriru. “Ili eldetruis beduenajn vilaĝojn por konstrui tiun kampadejon”, konfirmis eŭropa oficisto. Laŭ oficialaj datumoj, la aŭtoritatoj delokigis 6.000 membrojn de la tribo Howeitat, rezidantajn en la regiono de antaŭ jarcentoj. “En 2020, kiam Neom estis anoncita, la lokaj loĝantoj rifuzis forlasi siajn hejmojn. Por la plimulto de la saud-arabianoj, tiu projekto ne estis prioritata”, klarigis s-ino Lina al Hathlul, saud-arabia aktivulo pri homaj rajtoj ekzilita en Bruselo. Tiuj kiuj rifuzis foriri kontraŭ monkompenso estis arestitaj, kelkaj kondamnitaj al malliberejo aŭ morto. Abdul Rahim al Howeiti, vilaĝano kiu publike denuncis la elpelojn, estis murdita de la polico. Iama oficiro de la informservoj, kolonelo Rabih Alenezi, rivelis, ke la Ministrejo pri Internaj Aferoj ordonis devigan evakuadon kaj forigon de ĉia rezisto (2). Tiu perforto rememorigas tiun elvokitan de la granda saud-araba verkisto Abderrahmán Munif en sia literatura kvinvoluma verko Urboj el Salo (Mudun al-milh, Dar Altanweer, Bejruto, 1984-1989) (eldonejo Belaqva) en kiu li priskribis la ŝanĝojn en la beduena socio kaŭzitajn de la unuaj naftaj boradoj meze de la 20-a jarcento.
El ekstere, NC1 aspektas kiel armea bazo ĉirkaŭita de pikdratoj. La alirkontroloj estas striktaj : sekurgardistoj, vizaĝrekonaj sistemoj kaj diversaj niveloj de sekureco reguligas irojn kaj revenojn. Ĉe la enirejo, la frapfrazo “Mi amas NEOM-on” kaj emblemo de la areo pensigas pri la multnaciaj kompanioj de Silicon Valley. Reklampanelo anoncas : “La saud-arabia junularo personigas la spiriton Neom, kiu proponas al ni fizikan spacon”. Jam en la interno, la scenejo memorigas distopian universon de la filmaĵo The Truman Show, kun ĝiaj vicoj da dometoj kun sunpaneloj kaj bone akvumitaj ĝardenoj. La ĉieestaj kameraoj certigas konstantan gvatadon. En NC1 ĉefe loĝas la altranguloj. La kantinoj liveras internaciajn manĝaĵojn, estas gimnazioj kaj subĉielaj naĝejoj. La rutino de la oficistoj estas strikta : oficejo, kantino, sportejo, dormoĉambro. La oficejoj, kiuj foje ne havas fenestrojn, estas klimatizitaj. Neceso ĉi tie, ĉar ekstere la varmego povas atingi 50º C inter Junio kaj Septembro. “Ĉi tie la mono torente fluas, sen kontrolo”, konfesis oficisto kiam ni konstatis, ke ĉiu konstruaĵo havas sian propran generatoron. Ĉirkaŭe de la tendaro leviĝas el nenio la konstruaĵoj, kie loĝos la baldaŭaj alvenontoj. Nova flughaveno je duonhoro perŝosee distance —la unua el la kvar planitaj en la areo— ligas la lokon kun Dubajo, Daŭho kaj Londono.
Malantaŭ tiu altteknologia fasado, la oficistoj de Neom aludis premegan direktadan agmanieron, en kiu elstaris konstanta premo kaj malfacilaj laborkondiĉoj. Ili ne hezitis esprimi siajn dubojn pri la efektivigebleco de la projekto. “Ni loĝas en ora kaĝo, sed tuj kiam la salajroj malaltiĝas, la depresio pufiĝas”, agnoskis eŭropano. Altranguloj ofte enspezas plurajn dekojn da miloj da eŭroj monate, sed direktistoj povas enspezi ĝis 1,1 milionojn da dolaroj impostliberajn jare (3). “Ĉi tie ĉiuj grandaj estroj konstruis siajn karierojn per mensogoj. Ili pensas : ‘konsentite, post du jaroj mi estos enspezinta monamason, mi eltenu ĉion kaj poste foriros'”, diris oficisto.
La projekto Neom, kies komence estis taksita je 500 miliardoj da dolaroj, estas parto de Vizio 2030, la tre ambicia reformplano, kiun MBS lanĉis en 2016 por komenci la energian transiron, redukti petroldependecon kaj rompi kun la ekstreme konservativa bildo de sia regno. En 2024, saud-arabiaj petrolaj eksportoj altiĝis al proksimume 217 miliardoj da dolaroj, tio estas 90% de la enspezoj pro eksportoj, 80% de impostenspezoj kaj 40% de malneta enlanda produkto (MEP). La deklarita celo de la kronprinco estas redukti ĉi tiun proporcion al 10% de MEP en 2030. Por sukcesi, la reĝlando klopodas por kreskigi siajn enspezojn nerilatajn al petrolo je ĉirkaŭ 265 miliardoj da dolaroj inter nun kaj tiu dato. “Ni havas malplenan spacon kaj volas tien ricevi 10 milionojn da personoj”, deklaris Bin Salman en reklama kampanjo lanĉita en 2017 (4).
Utopio koliziis kun realo
El inter ĉiuj sensaciaj projektoj de Neom, The Line (La Linio) estas tiu, kiu plej bruigis. Tiu 170-kilometra longa linia urbo estis leviĝonta el la sablo kaj transiros la dezerton de oriento ĝis okcidento, kiel geologia faŭlto en la senlimeco de la arida ebenaĵo. La projekto, kun buĝeto de 200 miliardoj da dolaroj, antaŭvidis ke oni ĝin konstruos inter du muroj de 500 metroj de alteco —tio estas, 170 metrojn pli alta ol la Turo Eiffel— kun spaco de 200 metroj inter ili, kun fasadoj el spegulo kiu reflektos la ĉielon kaj sablan maron. En la centro, rapidega trajno ligos la urbon de ekstremo al ekstremo en dudek minutoj. The Line —34 kvadrataj kilometroj da dezerto transformitaj— estis konceptita kiel “tutmonda urbo” el naŭ milionoj da loĝantoj. Kiel komparo, la municipo de Parizo, kun siaj 105 kvadrataj kilometroj, havas du milionojn. The Line altiris tiel gravajn arkitekturfirmaojn (Morphosis, Pei Cobb Freed & Partners, HOK) kiel dekduojn da okcidentaj entreprenoj specialigitaj pri inĝenierio kaj konstruado.
Tamen, estas malmulte probable, ke la projekto fine efektiviĝos, almenaŭ neniel kun la grandeco, kiun oni komence prezentis. La 16-an de Septembro, la saud-arabia publika investa fonduso anoncis ĝian ĉesigon, decidinte en 2024 redukti ĝian grandecon al 3 km anstataŭ 170 km kaj 300.000 loĝantoj anstataŭ 2 milionoj planitaj por la unua fazo. Komence de Novembro, Financial Times rivelis kiel financaj problemoj, same kiel fizikleĝoj, formetis kelkajn partojn de The Line, inter ili tridek-etaĝan nubskrapulon kiu devis pendi super markanalo fosita en la dezerto por ebligi la trairejon de grandaj ŝipoj (5). Certa katastrofo, laŭ la inĝenieroj.
Sed, kial tiom da ekscesoj ? Menciante la projektojn en la Golfo, Davide Ponzini, profesoro pri urboplanado en la Politeknikejo de Milano kaj delegito de internaciaj rilatoj kun Mezoriento, klarigas ke “la legitimeco de la potenco ĉiam pli baziĝas sur novigado pli ol tradicio. La bazo de la aŭtoritateco ĉesis esti la kontinueco kun la estinteco, kaj iĝis la kapablo prezenti estontecrigardon”. Orientiĝo konfirmita de s-ino Amal D., arkitekto dungita en unu el la vorkoj. “Komence, malgranda skipo de arkitektoj kaj urbplanistoj imagis cirklan strukturon, antaŭ ol koncepti simplajn geometriajn formojn, kiel seslateron aŭ 'The Line'-on, kiuj tuj kaptis la atenton”, ŝi klarigas. “Projektkonsilisto indikis al ni, ke la bildo de Neom devis reprezenti la estontecon kaj ne daŭrigon de la saud-arabia kulturo. Ĝi neniel similu al tradicia arkitekturo”.
La arkitektoj kaj urbplanistoj de The Line estis inspiritaj de la koncepto de la “dekkvin-minuta urbo” ellaborita de Carlos Moreno (6), esploristo en Sorbono. Tiu modelo elektas la proksimecon : laborejoj, lernejoj, flegejoj, kulturejoj kaj butikoj alireblaj perpiede aŭ perbicikle, laŭ kriterio de socia diverseco kaj mallongaj itineroj. Kvankam la modelo klopodas por plifortigi sociajn ligojn, la desegnistoj de The Line prenis en konsideron nur la moviĝeblon, forgesis ĝian humanisman aspekton kaj koncentriĝis sur la teknologian vidpunkton de la urbo, laŭ kiu ĉi tiu sin organizas per ciferecaj iloj. “Tiuj urboj kun ekscesa grandeco konstruitaj el nulo estas artefaritaj. Komence oni laŭdas la teknikan lertecon, sed poste oni sin demandas, kiu loĝos tie. Ili kutime malsukcesas”, Moreno konstatas. “Ni forgesas, ke la esenca afero estas kundividi resursojn kaj aliron al instruado, kulturo kaj komerco”.
“Malantaŭ ĉio ĉi estas postapokalipsa penso”, opinias Alain Musset, esploristo en la École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) kaj aŭtoro de eseo pri The Line (7). La imagaro de la projekto, kiu varias inter La Sorĉisto de Oz kaj Blade Runner, ŝuldas multon al la holivuda artdirektoro Olivier Pron (8), specialisto pri furoraj filmaĵoj. Mondo kiu evidente tre allogas MBS-on, pasian por videoludoj kaj scienca fikcio laŭ la stilo de la studioj Marvel. “Fronte al klimataj ŝanĝoj, ni koplodas por konstrui arkeojn de Noa por la tutmondaj elitoj”, Musset plu diras. “Neom estas la revo de inĝenieroj, sed koŝmaro por geografiistoj kaj sociologoj”.
Surtere, tiu utopio koliziis kun realo. “Surpapere ĝi estas sensacia, sed la teknikaj malfacilaĵoj estas grandegaj : vento, ekstrema varmo, strukturaj malfacilaĵoj...”, klarigas eŭropa inĝeniero. Lia kolego insistas trakti la esencon de la demando : “Ĉio baziĝas sur la vizio de unu viro ; kaj neniu kuraĝas kontraŭdiri lin”.
La ĵusa historio, tamen, devus instigi la saud-arabian gvidanton sin montri pli prudenta. En Abudabio, la “ekologia urbo” de Masdaro kiu laŭplane devis iĝi la teknologia kaj urba mirindaĵo de komenco de la 21-a jarcento estas nur malbona kopio de la komenca projekto. La samo okazis kun aliaj eksperimentoj de “ekonomiaj urboj” kiuj ekfunkciis antaŭ ol MBS enpotenciĝis. “Estas eksperimentoj laŭ pli malgranda skalo, kiel la Ekonomia Urbo reĝo Abdullah, proksime de Ĝeddao”, rememoras Ponzini. "La limtempoj por la vorkfino estas multe pli longaj ol atendite, kun grandaj prokrastoj”. Komencita en 2005 sub la impulso de reĝo Abdullah, en tiu projekto de 100 miliardoj da dolaroj supozeble loĝos 2 milionojn da personoj inter nun kaj 2035, sed hodiaŭ ĝi havas nur 10.000 loĝantojn.
Alia emblema projekto de la tempo de la forpasinta reĝo restas nefinita : la Turo Ĝeddao, centra loko de la Ekonomia Urbo Ĝeddao, komencita en 2005. La konstruado de tiu nubskrapulo, kiu estis superonta “Burj Khalifa”-on de Dubajo, tiam la plej altan konstruaĵon el la mondo, estis interrompita post la elpurigo farita de MBS en 2017. Unu el la arestitaj gravuloj estis Bakr bin Laden, duonfrato de Osama bin Laden kaj prezidanto de Saudi Binladin Group, la entrepreno respondeca pri la projekto. La ŝtato ekregis la grupon en 2018, antaŭ ol malŝtatigi ĝin la sekvan jaron. La vorkoj rekomenciĝis en 2024 kun la sama entreprenisto kaj livero estas planita por 2028.
Multaj junaj oficistoj de Neom, precipe saud-arabianoj kaj tiuj de arabaj landoj, volas daŭre kredi je la projekto. “Same okazis en Kataro : du jarojn antaŭ la Monda Pokalo, multaj projektoj eĉ ne estis komenciĝintaj. Poste ĉio plirapidiĝis. Kelkaj vorkoj havas subitajn haltojn, aliaj plu daŭras. Se vi ne kredas je tio, vi ĉi tie ne estas bezonata”, koleriĝas Youssef, asistanto de projektestro. S-ino Amal, arkitekto, daŭre fidas, malgraŭ skeptikeco kiu ĉirkaŭas ŝin. “Ni estas nur ĉe la komenco. La kalkulitaj celoj ŝajnas al mi pli realismaj nun ol antaŭe. Temas pri ambicia projekto, sed la celo neniam estis fini ĉion antaŭ 2030. Miaj gepatroj rememorigas min, ke komence neniu kredis je Dubajo, neniu volis labori tie”, ŝi konstatas. Unu el ŝiaj koleginoj estas kolerigita de la okcidentaj kritikoj pri Neom : “Kiam mezorienta regno volas disvolviĝi, ili estas kruelaj al ĝi”. Alia insistas : “Kia hipokriteco ! En Usono ili parolas pri homaj rajtoj, sed poste ili lasas sian popolon en la mizero”.
Kvankam evidentas ke kondutoj kaj modoj okcidentiĝis, la ŝovinisma ekscitiĝo rapide reaperas kiam kelkaj temoj estas traktitaj, kiel ekzemple kritiki la reĝlandon. “Granda parto de la junularo adoptis teknologian modernecon kaj konsumisman modelon, sed samtempe ĝi akceptas aŭtoritatismon ; same kiel en Ĉinujo antaŭ tridek jaroj”, komentas Hamit Bozarslan, historiisto kaj esploristo en EHESS. “Ili al si proprigas la holivudan estetikon, miksecon kaj tutmondan kulturon, kaj samtempe asertas fortan naciismon : ‘Ni estas naciistoj, ni estas islamanoj'. La aŭtoritatismo estas akceptita ĉar la princo personigas modernecon ; aŭtoritatismo estas politika elekto de reĝimoj aŭ socioj, ĝi ne venas kune kun la kulturo”.
Kelkajn centojn da metroj de la vorkoj, sur virga strando el ora sablo, ne malproksime de la palacoj de la reĝa familio en Sharma, grupo da saud-arabiaj gejunuloj, oficistoj de Neom, sin banas aŭskultante “Gloria”-on de Umberto Tozzi kaj diskomuzikajn melodiojn. Knabo kun bone prizorgita barbo, pantaloneto kaj ĉemizeto sidas ĉe sia fianĉino vestita per ĉemizeto kun ŝelketoj. Ni povas esti en Miamo, Cannes aŭ Ĝumejra, la kvartalo por riĉuloj de la marbordo de Dubajo. La knabinoj portas naĝkostumojn. Unu el ili fumas elektronikan cigaredon gvatante sian hundon kiu ludas kun krabo. Sceno nepensebla ĝis antaŭ malmultaj jaroj, en tempo kiam la saud-arabiaj virinoj ne rajtis veturi aŭ forlasi la domon sen hiĝabo aŭ sen esti akompanataj de viro. La ora junularo de Saud-Arabio nun ĝuas liberojn, kiujn antaŭaj generacioj eĉ ne povis imagi. Virinoj povas vojaĝi solaj kaj ne plu devas porti abajon, kvankam la plimulto ankoraŭ portas tiujn malstriktajn robojn, kiuj kovras de la ŝultroj ĝis la planko en publikaj spacoj. “Mi estas mirigita pro la rapideco de la ŝanĝo”, konfidencas eŭropa konstruestro. “Nun ni vidas la virinajn vizaĝojn. Antaŭ nur du jaroj ni eĉ ne povis sidi kune”.
Ĉirkaŭ ni la junaj oficistinoj kapjesas. Kelkaj rakontas sian historion. Unu eskapis de aranĝita geedziĝo, alia ĵus rompis sian fianĉiniĝon al viro kiu devigis ŝin porti hiĝabon. “La geedziĝo estas institucio por regi la virinojn, limigi ilin, devigi ilin naski infanojn”, deklaras unu el ili. “Ili diras al ni, ke virinoj estas bremso, sed ja ili, la viroj, malhelpas nin progresi. Mi estas la sola inĝeniero de mia skipo", ŝi fiere aldonas. “Ĉiuj miaj viraj kolegoj estas edziĝintaj kaj estas tre mizoginaj”.
Instruitaj eksterlande, ofte en Usono, multaj saud-arabianinoj laboras en multnaciaj kompanioj, kiuj devas dungi ŝtatanojn, ankaŭ en Neom. La kronprinco volas, ke ses milionoj da laborpostenoj estu kreitaj antaŭ 2030 por kovri la jaran eniron de 300.000 junuloj en la laboran merkaton. Tio estas parto de politiko, kiu klopodas por limigi senlaborecon en regno de 35 milionoj da loĝantoj, kie pli ol 60% de la loĝantaro aĝas malpli ol 30 jarojn kaj kie saud-arabianinoj estis 36% de la laboristaro en 2024, laŭ oficialaj fontoj (9). Nun oni instigas junulojn okupi postenojn de vendisto, kelnero, komizo kaj laboristo, oficoj kiuj antaŭe estis rezervitaj por eksterlandaj laboristoj. Tiu “saud-arabiiĝo” de la oficoj kaŭzis malmoliĝon de la enmigra politiko kaj elpelon de du milionoj da migruloj en la lastaj jaroj.
En 2024, el pli ol 994.000 eksterlandanoj arestitaj, almenaŭ 573.000 estis forpelitaj, ofte laŭ nejustaj arestkondiĉoj. Oni informis pri torturoj kaj foje murdoj ĉe la landlimo. Inter Marto 2022 kaj Junio 2023, la saud-arabia gardistaro laŭdire murdis centojn da etiopaj migruloj (10). En Neom, pakistanaj, bangladeŝaj, filipinaj, barataj kaj nepalaj migruloj laboras —kiel en ĉiuj aliaj Golfaj petrolmonarkioj— en vorkoj, kantinoj, kiel ŝoforoj aŭ purigistoj. “La filipinanoj kaj baratanoj estas la motoro kaj la britoj estras”, resumas rezignacia eŭropano devenanta de la Mediteranea Maro. “Brito gajnas 15.000 rialojn (3.500 eŭroj) pli ol mi, farante saman laboron. Pakistananoj kaj baratanoj kiuj faras saman laboron estas eĉ pli malalte pagitaj ol mi. Tio ne estas rasismo, estas la normo ĉi tie kaj ne estas diskuto pri tio”, li ĵetas.
Akuzoj de rasismo kaj seksismo en la estraro de Neom multiĝas. Wayne Borg, eksdirektisto de la filmindustrio en Holivudo, supozeble faris multajn islamofobiajn komentojn kaj nomis aziajn laboristojn kiuj mortis en la vorkoj “idiotoj” kaj poste certigis : “Tial la blankuloj estas en la plej alta rango”. Siaflanke, iama ĉefa afergvida oficisto Nadhmi al Nasr laŭdire asertis : “Mi traktas ĉiujn kiel sklavojn [...] Kiam unu mortas, mi estas kontenta”, antaŭ ol esti anstataŭigita pasintjare post ses jaroj kiel ĝenerala direktisto de Neom (11). La vivkondiĉoj de la aziaj eksterlandaj laboristoj estas priplorindaj, samkiel en la vorkoj de la Monda Pokalo en Kataro. La laboristoj loĝas en neformalaj tendaroj laŭ malstabilaj kondiĉoj, ofte estas devigitaj labori pli ol sesdek horojn semajne kaj sen ripoztago, kio estas malobservo de la laborrajtoj, laŭ dokumenta filmo de la brita televidkanalo ITV (12). La sama dokumenta filmo ankaŭ informas, ke ekde 2017 pli ol 21.000 barataj, bangladeŝaj kaj nepalaj laboristoj eble mortis dum la konstruvorkoj ligitaj al la plano Vizio 2030.
Male, malgraŭ longaj labortagoj, la tre kvalifikitaj oficistoj de Neom ĝuas pli bone ekipitan loĝejon kaj certan liberon. La dezerto de Bajdah, proksime de Tabuk, estas unu el la plej preferataj lokoj por forgesi ĉion. Ĝiaj ruĝetaj dunoj estas limitaj de formacioj de sabloŝtono skulptitaj de erozio kiuj diseriĝas kiam oni ilin tretas. Por veni al tiuj pejzaĝoj punktitaj de okraj rokoj kaj mallarĝaj gorĝoj, necesas ĉiaterena veturilo kaj sperta stirado.
Ĉirkaŭ ĝojfajro, la konversacio vigliĝas. Oni mencias la ĉefurbon, Rijado, kiu iom post iom emancipiĝas de la vahabisma konservativismo. “Rijado iĝas nova Dubajo”, diras Antonio, juna inĝeniero parolante pri la diboĉema karaktero de la emirlanda urbo. Tamen, la saud-arabia ĉefurbo daŭre estas aŭstera, kvankam estas alkoholo en la ambasadejoj kaj aliaj oficialaj eŭropaj sidejoj. “Faru tion, kion vi volas, sed diskrete”, lia kolego avertas lin. “[La saud-arabianoj] volas altiri turistojn, sed se la ekscesoj estas tro evidentaj, vi estas sensava”. Sur tiuj dunoj, kie nur la beduenoj sentas sin kiel hejme, sub stelplena ĉielo, la konversacio fine stumblas sur la sama demando : kio finfine restos de la faraona projekto de Neom ?
(1) Pro sekurecaj kialoj, la plimulto de niaj interparolantoj volis resti anonimaj.
(2) Merlyn Thomas kaj Lara El Gibaly : “Neom : Saudi forces ‘told to kill' to clear land for eco-city”, BBC, 9-an de Majo 2024.
(3) Rory Jones, “Saudi Arabia lures executives to Neom with million-dollar salaries, zero taxes”, The Wall Street Journal, 11-an de Oktobro 2022.
(4) The Line : Saudi Arabia's city of the future, Discovery Channel, 2023.
(5) Allison Killing, “End of The Line : how Saudi Arabia's Neom dream unravelled”, The Financial Times, 6-an de Novembro 2025.
(6) Carlos Moreno, La revolución de la proximidad. De la “ciudad mundo” a la “ciudad de los quince minutos”, Alianza editorial, Madrido, 2023.
(7) Alain Musset, “Neom et The Line (Arabie saoudite) : utopie futuriste ou cauchemar urbain ?”, L'information géographique, 87-a volumo, n-ro 1, Malakoff, Marto 2023.
(9) “Labor force participation rate of Saudi females reaches 36,2 %”, General Authority for Statistics (GASTAT), 31-an de Decembro 2024, www.stats.gov.sa
(10) “‘C'est comme si nous n'étions pas des humains'. Renvois forcés et conditions de détention abominables de personnes migrantes éthiopiennes en Arabie saoudite – Synthèse”, 16-an de Decembro 2022, www.amnesty.org
(11) Rory Jones, “Neom, the World's biggest construction project, is a magnet for executives behaving badly”, The Wall Street Journal, 11-an de Septembro 2024.
En 2023, la arkitektura firmao Zaha Hadid Architects konigis projekton de nubskrapulo en la montara regiono de Trojena, kvindek kilometrojn for de la Akaba Golfo. Ĝi estas la loko, kie oni okazigos la Aziajn Vintrajn Ludojn en 2029. En tiu sovaĝa regiono, kie la neĝo malabundas, oni efektivigas gigantajn vorkojn. La itala grupo Webuild subskribis kontrakton je 4 miliardoj da eŭroj por konstrui tri akvorezervujojn por krei artefaritan lagon de 2,8 kilometroj da longo, kiu nutros la neĝkanonojn de skistacio situanta je 2.400 metroj super la marnivelo. Ĉirkaŭ ĝi stariĝos futurisma loĝloko desegnita de la firmao Aedas, kiu havos skiejojn, luksajn ĉaletojn, kvin-stelan subteran hotelon kaj bestan rezervejon. Tamen, nuntempe, la financaj malfacilaĵoj kiujn travivas la projekto estigas dubojn pri la kapablo de Saud-Arabio por organizi tiujn Vintrajn Ludojn.
La efektivigo de alia gravega projekto, Oxagon —flosanta industria platformo ĉe la marbordo de la Ruĝa Maro—, aljuĝita al la belgaj kompanioj Besix kaj Deme kaj grek-nederlanda societo Archirodon, estas antaŭvidita por 2026.
Sindalah, luksa banloko konstruita sur artefarita insulo kaj unua projekto finita de Neom, ilustras la variojn de tiu saud-arabia giganta projekto. Finita post pli ol tri jaroj da prokrasto kaj prezo trioble pli alta, la insulo estis inaŭgurita per granda pompo en Oktobro 2024 malgraŭ tio, ke multaj infrastrukturoj ankoraŭ estis nefinitaj. Interna revizorado rivelis gravajn malregulaĵojn, eĉ “intencajn manipuladojn”. Malkontenta pri la rezulto, Mohamed bin Salman ne ĉeestis la inaŭguron kaj poste elpostenigis la ĝeneralan direktoron de Neom, Nadhmi al Nasr. Sindalah daŭre estas fermita al publiko, kaj administrado de la projekto estis transdonita al alia konstruentrepreno apartenanta al la saud-arabia suverena fonduso.
La 5an de januaro 2026 en la hospitalo de Bourges forpasis
Ĵak Le Puil (1940-2026)
franca diversprofesiulo, kantisto kaj esperantisto, konata en Esperanto kiel Ĵak Le Puil kaj Ĵak Lepŭil’; ofta koncertanto en Esperantaj kongresoj kaj renkontiĝoj, kantisto kaj muzikisto en ses muzikaj albumoj (“Danĝera ul’”, 1977; “Revenas mi”, 1984; “De Pont-Aven al Varsovi’”, 1985; “Ne donu tro”, 1994; “Mi estas”, 2004; “Sen elizi’”, 2014); kunfondinto (1976) kaj senŝanĝa redaktoro de “La KancerKliniko”, ĉefredaktoro de “Grand dictionnaire français-espéranto” (kun J.-P. Danvy k. a., 1992), tradukinto (kun sia edzino Armela LeQuint) de “Florville kaj Courval aŭ fataleco” de Markizo de Sade (1992), “Higieno de l’ murdisto” de A. Nothomb (1992), “La leciono” de E. Ionesco (2010), “La minuto preskribita por la sturmo” de J. Leroy (2014) kaj de aliaj libroj; laŭreato de la premio de OSIEK (2007) kaj de la Diplomo de UEA pro Elstara Arta Agado (2015).
Ni funebras pro la forpaso de nia longtempa amiko Ĵak kaj kondolencas lian edzinon Armela kaj lian filinon Cendrina.
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/lepuil-2/
La 48a Esperantologia Konferenco sub aŭspicio de la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) okazos la 6an de aŭgusto 2026 kadre de la 111a Universala Kongreso de Esperanto en Graco (Aŭstrio).
Abonantoj jam povas elŝuti la februaran numeron de la revuo "Esperanto". La papera versio baldaŭ estos dissendita: 
Ionel Oneț en la libroservo ĉe Nieuwe Binnenweg en 2025. Foto: Paweł Fischer-Kotowski
La vendado dum la Universalaj Kongresoj ĉiam estis grava parto de la enspezoj de la libroservo. Jen en Lisbono en 2018. Foto: Kalle Kniivilä
Livero de libroj ekveturonta al la UK en Lillo en 2015. En la fono videblas la oficistoj Pasquale Zapelli, Ionel Oneț kaj Tobiasz Kaźmierski. Foto: Francisco L. Veuthey
En la libroservo de la Universala Kongreso en Florenco 2006 estis vendata lernolibro de la Itala por esperantistoj. Foto: Kalle Kniivilä
”Memoru ĉi praulojn” de Humphrey Tonkin estas unu el la libroj, kiujn rekomendas Ionel Oneț.
La laborantoj de la Centra Oficejo je la emeritiĝo de Osmo Buller en 2016: Pasquale Zapelli, Michal Matúŝov, Tobiasz Kaźmierski, Veronika Poór, Jerémie Bert, Osmo Buller, Ralph Schmeits, Ionel Oneț, Paweł Fischer-Kotowski, Clay Magalhães, Stanka Starčević kaj Atie van Zeist. Foto: Francisco L. Veuthey.
La 59a Kongreso de ILEI okazos de la 10a ĝis la 16a de julio 2026 en la Zaozhuang-a Universitato, en la urbo Zaozhuang, provinco Shandong de Ĉinio. La kongreso okazos kunlabore kun la universitato mem, kiu estas sidejo de la plej granda Esperanto-Muzeo de Azio kaj de la sola aktiva Esperanto-fako nun oficiale agnoskata de la Ĉinia Registaro.
Internacia etoso: Renkontu malnovajn kaj novajn amikojn el multaj landoj!
Jacques Le Puil. Foto: Eurokka.
“Mi esperas, ke ĉiu komencanto havos oportunan lernilon”, – kun tiu intenco juna medicinisto Chen Kechi en Chongqing ellaboris la unuan en Ĉinio Esperantan vorto-memorigilon. La nomo de ĉi tiu apo (aplikaĵo) estas “Esvorto”.
Antaŭ 135 jaroj naskiĝis Gyula “Julio” Baghy (1891-1911-1967), hungara aktoro, reĝisoro, oficisto kaj esperantisto: instruisto, verkisto, aktoro kaj movadano; kunprezidanto de Hungarlanda Esperanto-Societo (1947-50), prezidanto de Hungarlanda Esperanto-Konsilantaro (1955-60), prezidanto de Hungara Esperanto-Asocio (1960-65); membro (1929-67) kaj vicprezidanto (1938-51) de la Akademio de Esperanto; kunredaktoro de “Literatura Mondo”; aŭtoro de “Preter la vivo” (1923), “Viktimoj” (1925), “Pilgrimo” (1926), “Dancu, marionetoj!” (1927), “Migranta plumo” (1929), “Hura!” (1930), “Printempo en la aŭtuno” (1931), “La vagabondo kantas” (1933), “Sur sanga tero ”(1933), “Verdaj Donkiĥotoj” (1933), “La teatra korbo” (1934), “La verda koro” (1937), “Sonĝe sub pomarbo” (1958), “Koloroj” (1960), “Ĉielarko” (1966) k. a.; honora membro de IEL-UEA (1937).
En 2018 lastfoje aperis la Jarlibro de UEA.
La oka de januaro estis la 2200a tago ekde la 1a de januaro 2020, kiam komenciĝis senprecedenca informserio: jam dum 2200 tagoj en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto” ĉiutage aperas almenaŭ unu nova teksto. Ni memorigas, ke ĉi tiu novaĵretejo estis lanĉita antaŭ 15 jaroj, la 2an de septembro 2010, kiel “La Balta Ondo”. Ekde tiam en ĝi aperis 4253 tekstoj. Ilin garnas pli ol kvin mil (5512) ilustraĵoj.
La 3an de januaro 2026 Usono bombardis Karakason, la ĉefurbon de Venezuelo, mortigante kaj vundante homojn kaj kidnapante prezidanton Nicolás Maduro kaj lian edzinon. Ĉi tio estas krima ago, kiu rekte malobservas internacian juron, inkluzive de Artikolo 2, Paragrafo 4 de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj, kiu malpermesas la uzon de forto 
Antaŭ unu semajno, je la jarŝanĝo, aperis la decembra (laŭ la nordhemisfera vidpunkto: vintra) eldono de la ĉiusezona bitgazeto “La Ondo de Esperanto” (2025, №326) kun 147 paĝoj. Entute, dum la 2025a jaro aperis kvar “Ondoj” kun sume 563 paĝoj (137 + 139 + 140 + 147 paĝoj). Kvankam la redakcio ĉiujare promesas 100-120 paĝojn ĉiusezone, do 400-480 paĝojn jare, ĉiam aperas multe pli. Sur la decembraj paĝoj (legeblaj laŭ la normoj “pdf” kaj “ePub”) estas sepdeko da tekst(et)oj kaj multaj ilustraĵoj.
