Esperanto-Planedo

2021-04-10

KARAPACO-PANORAMO

Fratoj Grimm: Fera Joĉjo (fabelotraduko laŭ la lasta versio)

 

 

Fratoj Grimm
Fera Joĉjo


Vivis iam reĝo, kiu havis grandan arbaron ĉe sia kastelo. En ĝi kuradis sovaĝaj bestoj multspecaj. Foje li elsendis ĉasiston, por ke tiu pafu kapreolon. Sed li ne revenis.

„Eventuale okazis malfeliĉo al li“, diris la reĝo kaj sendis je la sekva tago du aliajn ĉasistojn, por ke ili serĉu lin; sed ambaŭ restis for.

Jen li kunvokis je la tria tago ĉiujn ĉasistojn, kiujn li havis, kaj diris: „Rastu la tutan arbaron kaj ne ĉesu serĉi, ĝis kiam vi estos trovintaj la triopon.“

Sed ankaŭ de ili revenis hejmen neniu, kaj ankaŭ de la grego de hundoj, kiujn ili kunprenis, reaperis neniu. De tiu tempo neniu plu kuraĝis iri en la arbaron, kaj ĝi troviĝis de tiam en profunda kvieto kaj soleco; de tempo al tempo oni vidis nur kiel transflugis ĝin aglo aŭ akcipitro. Tio tiel daŭris kelkajn jarojn. Jen anonciĝis ĉe la reĝo fremda ĉasisto, kiu serĉis eblon vivteni sin, kaj li ofertiĝis iri en la danĝeran arbaron.

Sed la reĝo ne volis permesi tion al li kaj diris: „La arbaro estas horore timiga. Mi timas, ke vi ne sukcesus pli bone ol la aliaj kaj tial ne revenus.“

La ĉasisto respondis: „Lia Moŝto, mi provos je la propra risko. Pri timo mi scias nenion.“

La ĉasisto do iris kun sia hundo en la arbaron. Ne daŭris longan tempon, ĝis kiam la hundo trovis la spuron de sovaĝa besto kaj volis persekuti ĝin. Sed apenaŭ la hundo kuris kelkajn paŝojn, ĝi staris antaŭ profunda lageto, ne povis iri plu kaj nuda brako etendiĝis el la akvo, kaptis ĝin kaj tiris ĝin malsupren. Kiam la ĉasisto vidis tion, li kondukis al tie tri virojn, kiuj devis elĉerpi la akvon per siteloj. Kiam ili povis ekrigardi sur la fundon, kuŝis tie sovaĝa viro, kiu estis bruna sur la tuta korpo, tiel, kiel rustiĝinta fero. Lia hararo pendis trans lian vizaĝon ĝis la genuoj. Ili firmligis lin per ŝnuregoj kaj kondukis lin en la kastelon. Tie oni tre miris pri la sovaĝa viro. La reĝo ordonis meti lin surkorte en feran kaĝon. Kaj li malpermesis je la minaco de severa puno, malfermi la pordon. Kaj la reĝidino mem devis konservi la ŝlosilon. De tiam denove ĉiu sekure povis iri en la arbaron.

La reĝo havis okjaran filon, kiu foje ludis en la kortego, kaj en la ludado falis lia ora kuglo en la kaĝon.

La knabo kuris al ĝi kaj diris al la sovaĝa viro: „Redonu mian kuglon. “

„Nur, se vi antaŭe malfermos la pordon por mi“, respondis la viro.“

„Ne“, diris la knabo: „Tion mi ne faros, ĉar la reĝo malpermesis tion. “ Kaj li forkuris.

Je la sekva tago li revenis kaj postulis sian kuglon.

La sovaĝa viro diris: „Malfermu mian pordon.“

Sed la knabo rifuzis tion.

Je la tria tago la reĝo forrajdis por ĉasado. Jen la knabo ankoraŭfoje aperis ĉe la kaĝo kaj diris: „Eĉ se mi volus, mi ne povus malfermi la pordon, mi ne havas la ŝlosilon.“


Jen respondis la sovaĝa viro: „Ĝi kuŝas sub la kapkuseno de via patrino. Vi povus alporti ĝin.“

La knabo, kiu volis rehavi sian kuglon, flankenŝovis ĉiujn dubojn kaj alportis la ŝlosilon. La pordo malfermeblis nur kun peno, kaj la knabo eĉ vundige pinĉis fingron. Kiam la pordo estis malfermita, elpaŝis la sovaĝa viro kaj donis al li la oran kuglon kaj komencis foriĝi rapide.

La knabo ektimis kaj postkriis lin: „Aĥ, sovaĝa viro, ne forkuru, aliokaze mi ricevos batojn.“

La sovaĝa viro turniĝis, levis lin supren sur sian nukon kaj iris per rapidaj paŝoj en la arbaron. Kiam la reĝo revenis hemen, li rimarkis la malplenan kaĝon kaj demandis la reĝidinon, kiel tio okazis. Ŝi sciis nenion pri tio kaj serĉis la ŝlosilon, sed ĝi forestis. Ŝi vokis la knabon, sed neniu respondis. La reĝo elsendis siajn subulojn, kiuj serĉis lin sur kampoj, sed ili ne trovis lin. Poste li facile povis diveni, kio okazis. Kaj tial regis granda funebra malĝojo en la reĝa korto.

Kiam la sovaĝa viro estis denove en la morna arbaro, li leviis la knabon de siaj ŝultroj kaj diris al li: „La gepatrojn vi ne revidos, sed mi volas lasi vin ĉe mi, ĉar vi liberigis min, kaj tial, ĉar mi vin kompatas. Se vi faros ĉion tiel, kiel mi postulos, vi bonfartu ĉe mi. Trezorojn kaj oron mi havas pli ol iu ajn en la mondo.“

Li pretigis al la knabo kuŝejon el musko, sur kiu la knabo ekdormis kaj je la sekva mateno la viro kondukis lin al puto kaj diris: „Rigardu, la ora puto estas hela kaj klara kiel kristalo, vi sidu apud ĝi kaj gardu, ke nenio falu en ĝin, ĉar alie ĝi estos malpurigita. Ĉiuvespere mi venos kaj rigardos, ĉu vi obeis min.“

La knabo sidiĝis sur la randon de la puto, vidis kelkfoje oran fiŝon kaj kelkfoje oran serpenton, kiuj montris sin tie. Kaj li ankaŭ gardis, ke nenio falas en ĝin. Kiam li sidis tie, la vundita fingro doloris lin tiom, ke li metis ĝin tute senvole en la akvon. Li eltiris ĝin rapide, sed ĝi estis jam tute orumita, kaj kiom ajn li penis forviŝi la oron, estis tute vane.

Vespere Fera Joĉjo revenis, rigardis la knabon kaj diris: „Kio okazis kun la puto?“

„Nenio, nenio“, li respondis kaj tenis la fingron surdorse, ke li ne ekvidu ĝin.

Sed la viro diris: „Vi trempis la fingron en la akvon; ĉifoje mi ankoraŭ pardonos al vi, sed atentu, ke ne sinku denove io en ĝin.“

Je la sekva frua mateno li sidis jam ĉe la puto kaj observis ĝin. La fingro doloris lin denove. Kaj li viŝis per ĝi trans la kapon. Jen falis malbonŝance hararo en la puton. Li eltiris ĝin rapide, sed ĝi estis jam orumita. Fera Joĉjo revenis, jam sciis, kio okazis, kaj diris: „Vi lasis fali haron en la puton. Ankoraŭfoje mi pardonos vin, sed se tio okazus je tria fojo, la puto estus malhonorigita, kaj tiam vi ne plu povus restadi ĉe mi.“

Je la tria tago la knabo sidis ĉe la puto kaj ne movis la fingron, eĉ, kiam ĝi doloregis lin kiom ajn forte. Sed la tempo estis longa, kaj li rigardis sian vizaĝon videblan sur la akvospegulo. Kaj kiam li kliniĝis pli kaj pli pro tio kaj volis rigardi siajn okulojn, falis liaj longaj haroj de la ŝultroj en la akvon. Li rektiĝis rapide alten, sed la tuta hararo estis jam orumita kaj radiis kiel suno. Oni povas imagi, ke la kompatinda knabo tre ektimis. Li prenis sian naztukon kaj ligis ĝin ĉirkaŭ sian kapon, por ke la viro ne ekvidu la hararon.

Kiam li revenis, li jam sciis ĉion kaj diris: „Demetu la tukon.“

Jen la ora hararo kvazaŭ fluis malsupren. Poste la knabo povis senkulpigi sin kiel ajn, tio neniel helpis al li.

„La teston vi trapasis ne sukcese, kaj tial vi ne povas resti pli longtempe ĉe mi. Iru en la mondon, tie vi ekscios, kiel sentiĝas la malriĉeco. Sed, ĉar vi ne havas malican koron kaj mi ne havas malbonajn intencojn pri vi, mi permesos al vi en kazo de mizero iri en tiun ĉi arbaron kaj voki: ‚Fera Joĉjo’. Tiam mi venos kaj helpos al vi. Mia potenco estas granda, pli granda ol vi pensas, kaj oron kaj arĝenton mi havas abunde.“

La reĝofilo forlasis la arbaron kaj iris seninterrompe tra ebenigitaj kaj ne neebenigitaj vojoj, ĝis kiam li alvenis en grandan urbon. Li serĉis tie laboron, sed li ne povis trovi iun, ankaŭ tial, ĉar li lernis nenion, per kio li povus vivteni sin. Fine li iris en la kastelon kaj demandis, ĉu ili akceptus lin. La korteganoj ne sciis kiel uzi lin, sed li plaĉis al ili, kaj tial ili diris, ke li restadu. Laste la kuiristo dungis lin kaj diris, ke li alportu ŝtipojn kaj akvon kaj kunbalau la cindron. Iam, kiam ĝuste neniu alia uzeblis, ordonis la kuiristo al li porti la manĝon al la reĝa tablo. Sed, ĉar li ne volis montri sian oran hararon, li ne demetis sian ĉapeleton. Io tia ankoraŭ neniam okazis al la reĝo; tial li diris: „Se vi aperas antaŭ la reĝa manĝotablo, vi devas demeti vian ĉapelon.“

„Aĥ, Lia moŝto“, li respondis; mi ne povas, mi havas aĉan favon sur mia kapo.“

Jen la reĝo alvokigis la kuiriston, demandante riproĉis lin, kiel li povis dungi tian knabon, kaj ke li tuj forpelu lin. Sed la kuiristo kompatis lin kaj interŝanĝis lin kun la ĝardenista bubo.

De tiam la knabo en la ĝardeno devis planti vegetaĵojn kaj akvumi ilin. Li devis haki la teron kaj fosi ĝin. Kaj li devis elteni la ventojn kaj aĉajn veterojn. Iam somere, kiam li laboris sola en la ĝardeno, la tago estis tiom varmega, ke li demetis sian ĉapelon, por ke la aero fridetigu lin. Kiam la sunradioj radiis sur lian hararon, ĝi briltremis kaj fulmis tiel, ke la radioj penetris eĉ en la dormoĉambron de la regidino, kaj tiel, ke ŝi eksaltis por rigardi, kio estas tio. Ŝi ekvidis la knabon kaj vokis al li: „Knabo, alportu florbukedon al mi.“

Li surmetis rapide sian ĉapeleton, derompis sovaĝajn kampoflorojn kaj kunligis ilin. Kiam li grimpis kun ili sur la ŝtuparo supren, renkontis lin la ĝardenisto kaj diris: „Kiel vi povas porti al la reĝidino tiajn aĉajn florojn? Rapide alportu aliajn, sed elserĉu nur la plej belajn kaj plej rarajn.“

„Ho ne“, respondis la knabo, sovaĝaj floroj odoras pli forte kaj pli plaĉos al ŝi.“

Kiam li iris en la ĉambron, diris la reĝa filino: „Demetu vian ĉapeleton, ne decas lasi ĝin antaŭ mi sur via kapo.“

Li respondis denove: „Ne estas permesate al mi, mi havas favan kapon.“

Sed ŝi kaptis la ĉapeleton kaj detiris ĝin; jen falis lia ora hararo sur liajn ŝultrojn, tiel, ke li aspektis tre majeste. Li volis forsalti, sed ŝi retenis lin je brako kaj donis al li manplenon da dukatoj. Li foriris kun la ormoneroj, sed li ne priatentis ilin kaj donis ilin al la ĝardenisto: „Mi donacas la monerojn al viaj infanoj, ili ludu per ili.“

Je la sekva tago la reĝa filino denove vokis, ke li alportu bukedon da kampofloroj al ŝi. Kaj kiam li enpaŝis kun ili, ŝi tuj provis kapti la ĉapeleton kaj volis ĝin forpreni de li, sed li firmtenis ĝin per siaj manoj. Ŝi donis denove manplenon da dukatoj al li, sed li ne volis reteni ilin ĉe si kaj donis ilin al la ĝardenisto, por ke la infanoj ludu per ili. Je la tria tago okazis la sama. Ŝi ne povis forpreni lian ĉapeleton, kaj li ne volis havi ŝiajn ormonerojn.

Ne pasis multe da tempo, ĝis kiam milito disvastiĝis en la lando. La reĝo kunigis sian popolon kaj ne sciis, ĉu li povos rezisti al malamiko, kiu estis superpotencega kaj havis grandan armeon.

Jen diris la ĝardenista knabo: „Mi plenkreskiĝis kaj volas kunrajdi en la militon. Donu al mi ĉevalon.“

La aliaj ridis kaj diris: „Kiam ni forestos, serĉu ĝin, ni postlasos al vi ĉevalon en la stalo.“

Kiam ili jam formarŝis, li iris en la stalon kaj eltiris la ĉevalon, sed ĝi estis lama je unu piedo kaj iris ŝanceliĝante: klik klak, klik, klak. Tamen li sursidiĝis kaj rajdis al la morna arbaro. Haltinte ĉe la rando, li vokis Feran Joĉjon trifoje tiom laŭte, ke ekestis laŭta bruo inter la arboj.

Tuj poste aperis la sovaĝa viro kaj diris: „Kion vi postulas?“

„Mi bezonas fortan ĉevalon, ĉar mi volas partopreni la militon.“

„Tion vi ricevu, kaj eĉ pli ol vi postulis.“

Poste la sovaĝa viro reiris en la arbaron, kaj ne daŭris longan tempon, ĝis kiam staloservisto paŝis el la arbaro kaj alkondukis ĉevalon, kiu blovis tra la naztruoj kaj apenaŭ brideblis. Kaj post ili sekvis granda aro da militistoj tute kirasitaj, kaj iliaj glavoj fulmis en la suno. La junulo transdonis al la staloservisto sian ĉevalon, kiu havis nur tri sanajn krurojn, li mem svingis sin sur la alian kaj rajdis antaŭ la militistaro. Kiam li proksimiĝis al la batalkampo, jam granda parto de la reĝa trupo falis kaj mortis, kaj ne mankis multe da tempo, ĝis kiam la aliaj devus retiriĝi. Jen la junulo kun sia kirasita aro sturmis kiel fulmotondro en la malamikojn. Kaj ili frakasis ĉiun, kiu provis rezisti. La postrestintaj malamikoj volis fuĝi, sed la junulo sidis kvazaŭ sur iliaj nukoj kaj ne ĉesis persekuti ilin, ĝis kiam postrestis neniu malamika viro. Sed anstataŭ reiri al la reĝo, li kondukis sian aron sur ĉirkaŭvojoj reen en la arbaron kaj elvokis Feran Joĉjon.

„Kion vi postulas de mi?“ demandis la sovaĝa viro.

„Transprenu vian ĉevalon kaj vian aron kaj donu al mi mian ĉevalon, kiu havas nur tri sanajn krurojn. “

Okazis ĉio, kion li postulis, kaj li forrajdis sur sia lamanta ĉevalo. Kiam la reĝo denove revenis en la kastelon, lia filino iris renkonte al li kaj gratulis, ke li venkis tiel bonŝance.

„Mi ne estas tiu, kiu venkigis nin“, li diris, „sed estis fremda kavaliro, kiu helpis al mi kun sia aro da militistoj.“

La filino volis ekscii, kiu estas la fremda kavaliro, sed la reĝo ne sciis kaj diris: „Li persekutis la malamikojn, kaj mi ne revidis lin.“

Ŝi demandis la ĝardeniston pro ties servisto. Sed tiu ridis nur kaj diris, ke li ĝuste venis hejmen sur sia lamanta ĉevalo, kaj la aliaj mokis vokante: „Jen ja alvenis nia lama Klik Klak.“

Ili ankaŭ demandis: „Malantaŭ kiu heĝo vi intertempe kuŝis kaj dormis?“

Sed li respondis: „Mi faris la plej bonan. Kaj sen mi la batalo estus havinta aĉan finon.“

Jen ili ridis eĉ pli pri la junulo.

La reĝo diris al sia filino: „Mi volas heroldigi grandan feston, kiu daŭru tri tagojn. Kaj vi mem ĵetadu oran pomon, eble la nekonatulo ja venos al ni.“

Kiam la festo estis anoncita, la junulo iris en la arbaron kaj vokis Feran Joĉjon.

„Kion vi postulas?“ demandis Fera Joĉjo.

„Ke mi kaptadu la oran pomon de la reĝa filino.“

„Estas kvazaŭ vi jam havus ĝin“, diris Fera Joĉjo, „vi ricevos ankaŭ ruĝan kirason kaj rajdos sur fiera vulpokolora ĉevalo.“

Kiam la tago estis veninta, algalopis la junulo, starigis sin inter la kavaliroj, kaj neniu rekonis lin. La reĝa filino ĵetis oran pomon al la kavaliroj. Sed neniu krom la junulo kaptis ĝin; kaj tuj kiam li havis ĝin, li rapide forgalopis kun ĝi. Je la sekva tago Fera Joĉjo ekipis lin kiel blankan kavaliron kaj donis al li blankan ĉevalon. Denove ĝuste li kaptis la oran pomon, sed li ne restadis eĉ dum momento kaj tuj forgalopis. La reĝo fariĝis kolera kaj diris: „Tio ne estas permesata. Li devos aperi antaŭ mi kaj diri sian nomon.“

Li ordonis, ke tiukaze, se la kavaliro denove kaptos la pomon kaj foriĝos, oni persekutu lin, kaj se li ne revenos libervole, oni ataku lin per glavoj kaj lancoj. Je la tria tago li ricevis de Fera Joĉjo nigran kirason kaj nigran ĉevalon. Kaj denove li kaptis la pomon. Kiam li forgalopis, persekutis lin la aro de la reĝo, kaj unu el ili proksimiĝis tiom, ke li vundis lin per la pinto de sia glavo je gambo. Li eskapis, sed lia ĉevalo saltis tiel vehemente, ke la kasko falis de lia kapo. Tial ili povis vidi, ke li havas oran hararon. Ili rajdis hejmen kaj sciigis ĉion ĉi al la reĝo.

Je la sekva tago demandis la reĝa filino la ĝardeniston pri la knabo.

„Li laboras en la ĝardeno, la strangulo estis ĉe la festo kaj revenis nur hieraŭ vespere. Li ankaŭ montris al miaj infanoj tri orajn pomojn, kiujn li gajnis.“

La reĝo ordonis, ke li venu al li. Kaj denove li havis la ĉapeleton sur sia kapo. Sed la reĝa filino iris renkonte al li kaj demetis ĝin. Kaj poste falis lia ora hararo sur liajn ŝultrojn, kaj ĝi estis tiel bela, ke ĉiuj ekmiris.

„Ĉu vi estis la kavaliro, kiu ĉiutage venis al la festo, ĉiam en alia koloro, kaj ĉiufoje kaptis iun el la tri ĵetitaj oraj pomoj?“ demandis la reĝo.

„Jes“, li respondis, „jen la tri pomoj.“ Li tiris ilin el poŝo kaj transdonis ilin al la reĝo. „Se vi postulas eĉ pli da pruvoj, vi povas rigardi la vundon, kiun kaŭzis iu el via aro, kiam ĝi persekutis min. Sed mi estas ankaŭ la kavaliro, kiu helpis al vi venki la malamikon.“

„Se vi povas plenumi tiajn agojn, tiukaze vi ne estas ĝardenista knabo. Diru al mi, kiu estas via patro?“

„Mia patro estas potenca reĝo, kaj oron mi ricevas tiom abunde, kiom mi deziras.“

„Mi komprenas bone“, diris la reĝo, „ke mi kulpas al vi dankon, ĉu mi povas fari ion por plaĉi al vi?“

„Jes“, li respondis, „tion vi certe povas, permesu, ke mi edzinigos vian filinon.“

Jen ridis la virgulino kaj diris: „Li iras rekte al la celo, sed mi jam vidis je lia hararo, ke li ne estas ĝardenista knabo.“

Ŝi iris al li kaj kisis lin.

Pro la nupto venis liaj gepatroj kaj estis plenaj de ĝojo, ĉar ili perdis jam ĉiun esperon revidi sian karan filon. Kaj kiam ili sidis ĉe la festena tablo, subite silentiĝis la muziko, la pordoj malfermiĝis kaj enpaŝis fiera reĝo kun sia granda sekvantaro. Li iris rekonte al la junulo, brakumis lin kaj diris: „Mi estas Fera Joĉjo kaj estis sorĉita en sovaĝan viron. Sed vi savis min el tiu fisorĉo. Ĉiuj trezoroj, kiujn mi posedas, estu posedo via.“


 

Fonto: Jakobo kaj Vilhelmo Grimm: Infan-kaj domfabeloj, Eldono lastmana, eldonejo Reclam, „Der Eisenhans“

tradukis Dorothea kaj Hans-Georg Kaiser
kontrolis Vladimir Türk 

 

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2021-04-10 10:04

2021-04-09

Neniam milito inter ni

Indonezio kaj Orienta Timoro: Almenaŭ 120 mortintoj en la inundoj

Keystone/AP/Uncredited 09/04/2021 Tiujn lastajn tagojn, subitaj riveraltiĝoj kaŭzitaj de la tropika ciklono Seroja , semis kaoson inter la indonezia insulo de Floreso kaj Orienta Timoro, instigante milojn da personoj serĉi rifuĝejon en la akceptejoj....

de neniammilitointerni je 2021-04-09 20:18

Global Voices

Ekas en Angolo nova punkodo senkrimiganta samseksajn rilatojn

La nova kodo ankaŭ punas diskriminacion

Anoj de IRIS Asocio en Angolo. Foto el arĥivo de la institucio, publikigita kun permeso de la aŭtoro.

[Ĉiuj ligiloj estas en la portugala se ne estas indikite alie]

La nova angola punkodo kiu senkrimigas amrilatojn inter homoj samseksaj kaj punas agresemajn agojn motivitajn de homofobio [eo] ekvalidiĝis ĉi-jare la 11-an de Februaro.

La nova kodo jam estis aprobita en 2019, sed estis sankciita nur en Decembro 2020. Ĝi anstataŭigas la malnovan Punkodon el 1886, kiam ankoraŭ regis la portugala kolonia administrado.

La nova kodo forigis la artikolon kiu punis tiujn kiuj “kutime sin metas al la praktikado de malvirtoj kontraŭ la naturo”.

Ĝi ankaŭ enkondukas pli severajn punojn kontraŭ violentaj agoj motivitaj de diskriminacio pro, inter aliaj aferoj, seksorientiĝo. La kodo ankaŭ punas per du jaroj en malliberejo tiujn kiuj rifuzas dungi homojn pro iliaj seksorientiĝoj.

La nova kodo ne mencias leĝan kuniĝon de samseksaj homoj.

Angolo nun ariĝas al la minoritat-grupo de afrikaj landoj kiuj ne krimigas interkonsentajn rilatojn inter plenkreskulaj samseksaj homoj. En la lastaj jaroj, Sud-Afriko, Sejŝeloj, Mozambiko, Kaboverdo, Malavio, Bocvano kaj Gabono jure formetis aŭ ŝanĝis siajn leĝojn por senpunigi tiajn rilatojn.

Ankoraŭ en 2014, la Afrika Komisiono pri Homaj kaj Popolaj Rajtoj, persvadis [fr] ĉiujn afrikajn ŝtatojn fari same:

Reconhecer os perigos da violência e outras formas de discriminação contra pessoas com base na sua orientação sexual e identidade de género reais ou imputadas, e instituir leis que protejam as pessoas LGBTIQ+ da violência e discriminação como membros de uma categoria vulnerável, tal como exigido na Resolução 275 da Comissão Africana dos Direitos Humanos e dos Povos.

Rekoni la danĝerojn de agresemo kaj aliajn formojn de diskriminacio kontraŭ homoj surbaze de ilia reala aŭ supozita seksorientiĝo kaj genro-identeco kaj instituciigi leĝojn kiuj protektas GLAT-ajn homojn kontraŭ agreso kaj diskriminacio kiel anojn de sendefenda kategorio, kiel estas postulate de la Rezolucio 275 de la Afrika Komisiono pri Homaj kaj Popolaj Rajtoj

Mozambiko senkrimigis samseksajn rilatojn en 2015.

Tamen, Angolo estas avantaĝa rilate al Mozambiko permesinte en 2018 la registron de la organizaĵo pri defendo de seksaj minoritatoj IRIS, agon kiun Mozambiko rifuzas al la organizaĵo Lambda. Lambda agadas pri edukado kaj konsciigo de la ĝenerala publiko pri la rajto je egaleco sendepende de seksorientiĝo kaj genro-identeco. De antaŭ proksimume 10 jaroj Lambda premas la mozambikan registaron por formala agnosko de la grupo kiel “asocio”, sed sensukcese.

La aprobo de la nova punkodo en Angolo, kaj konsekvenca senpunigo de samseksaj rilatoj, alportis diversajn reagojn, ĉefe esperon ke tiu leĝo alportos pli da toleremo por la angola socio.

GLAT-a rezistemo tra la planedo: En historia decido, Angola senkrimigas esti GLAT-ano tra la lando.

Leĝo sankciita en novembro 2020, ekvalidiĝis ĉi-semajne kaj rezultis en aliigo de la punkodo de la afrika lando. La ŝanĝo ankaŭ malpermesas diskriminacion kontraŭ GLAT-aj homoj.

La modifo estis konsiderita antaŭeniro de la specialistoj pri homaj rajtoj en la lando, kiel asertas la aktivulo Paula Sebastião al BBC Fokuso je Afriko.

Esse Código Penal vai nos permitir atender a diferentes demandas a partir de agora, e também nos permite abrir uma conversa sobre trabalho, que é uma das principais lutas da comunidade LGBTQI+…

Tiu punkodo permesos al ni respondi al pluraj demandoj ekde nun, kaj ankaŭ permesos al ni malfermi konversacion pri laboro, kiu estas unu el la ĉefaj bataloj por la GLAT-a komunumo…

de Renato Guedes Filho je 2021-04-09 11:18

KARAPACO-PANORAMO

Fratoj Grimm: Vulpo kaj ĉevalo (fabelotraduko laŭ la lasta versio)

 
 

Fratoj Grimm
Vulpo kaj ĉevalo


Kamparano havis fidelan ĉevalon, kiu fariĝis maljuna kaj ne povis utiligi sin plu. Tial la mastro jam ne volis doni manĝon al ĝi kaj diris: „Utiligi vin mi kompreneble jam ne povas, tamen mi ne havas malbonajn intencojn kontraŭ vi. Se vi montros vin ankoraŭ tiom forta havigi leonon al mi, mi lasos vin ĉe mi, sed nun foriĝu el mia stalo.“

Poste li forpelis ĝin en al vastan kampon. La ĉevalo estis malgaja kaj trotis en la arbaron, por trovi tie iom da protekto kontraŭ la vetero. Tie renkontis lin vulpo, kiu diris: „Kial vi pendigas la kapon kaj iradas tute sola?“

„Aĥ“, respondis la ĉevalo, „avaro kaj fideleco ne loĝas kune en la sama domo; mia mastro forgesis, kiom ofte mi servis lin dum tiom da jaroj. Kaj ĉar mi ne plu taŭgas por plugi kampon, li ne volas plu doni manĝon al mi kaj forpelis min.“

„Sen ĉiu konsolo, ĉu?“ demandis la vulpo.

„La konsolo estis fia. Li diris, ke tiukaze, se mi estas ankoraŭ tiom forta havigi al li leonon, li volas lasi min ĉe si. Sed li scias ja certe, ke mi ne kapablas tion.“

La vulpo diris: „Pri tio mi helpos al vi, simple sternu vin, etendu la membrojn kaj ne moviĝu, kvazaŭ vi estus morta.“

La ĉevalo faris, kion la vulpo postulis. Sed la vulpo iris al la leono, kies kaverno estis proksima, kaj diris: „Tie ekstere kuŝas morta ĉevalo, ja kunvenu tien, grasa festmanĝo atendas vin.“

La leono kuniris, kaj kiam ili staris ĉe la ĉevalo, diris la vulpo: „Ĉi tie la oportuneco ankoraŭ mankas al vi, mi havas ideon. Mi ligos la ĉevalon per la vosto al vi, tiel vi povos tiri ĝin en vian kavernon kaj tute trankvile manĝi.“

Al la leono plaĉis la konsilo. Ĝi starigis sin tute trankvile tiel, por ke la vulpo povu firmligi la ĉevalon al ĝia vosto. Sed la vulpo kunligis la krurojn de la leono kun la vosto de la ĉevalo kaj tordis kaj kunŝnuris ilin tiel lerte kaj forte, ke la ligo tute ne disŝireblis. Kiam estis farita ĝia far’, la vulpo frapis sur dorson de la ĉevalo kaj diris: „Ektiru, ĉevalo, ektiru.“

Jen la ĉevalo salte leviĝis subite kaj kuntiris la leonon kun si. La leono komencis muĝi, ke la birdoj en la tuta arbaro forflugis pro timo, sed la ĉevalo ne atentis la muĝadon, ĝi tiris kaj trenis la leonon trans la kampon ĝis la pordo de sia mastro. Kiam la mastro vidis tion, li ŝanĝis sian opinion kaj diris al la ĉevalo: „Vi restadu ĉe mi kaj ĉiam bonfartu.“ Kaj li satmanĝigis lin, ĝis kiam ĝi mortis.


Fonto: Jakobo kaj Vilhelmo Grimm: Infan-kaj domfabeloj, Eldono lastmana, eldonejo Reclam, „Der Fuchs und das Pferd“

tradukis Dorothea kaj Hans-Georg Kaiser
kontrolis Vladimir Türk 

 

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2021-04-09 10:30

Fratoj Grimm: Trivitaj dancŝuoj (fabelotraduko laŭ la lasta versio)

 

 

Fratoj Grimm
Trivitaj dancŝuoj


Vivis iam reĝo, kiu havis dek du filinojn, ĉiuj estis belaj kaj eĉ pli belaj. Ili dormis kune en halo, kie staris iliaj litoj en vico. Kaj vespere, kiam ili kuŝis en tiuj litoj, la reĝo fermis la pordon kaj riglis ĝin. Sed kiam li matene malfermadis la pordon, li vidis, ke iliaj dancŝuoj estas trivitaj. Kaj neniu povis eltrovi, kiel tio okazis. Tial la reĝo heroldigis, ke tiu, kiu povas malkaŝi, kie ili dancadas en la noktoj, elektu iun el la filinoj kiel edzinon kaj li fariĝu reĝo, post kiam Lia reĝa moŝto estos mortinta. Sed tiu, kiu anoncos sin kaj post tri tagoj kaj tri noktoj ne eltrovos, estos ekzekutita pro tio.

Ne daŭris longan tempon, ĝis kiam anonciĝis reĝofilo, kiu ofertis riski agon. Li estis afable akceptita kaj kondukita vespere en ĉambron troviĝantan antaŭ la dormohalo. Lia lito tie estis starigita kaj li havis la taskon observi, kien ili iros kaj kie ili dancos; kaj por ke ili kaŝe ne povu entrepreni ion aŭ eliri tra alia irejo eksteren, oni lasis ankaŭ la halopordon malfermita. Sed je la reĝofilo la dormo falis kiel plumbo sur la okulojn kaj li ekdormis. Kaj kiam li matene vekiĝis, ĉiuj el la dek du filinoj estis ĉe la dancplezuro, ĉar iliaj ŝuoj tie staris kaj havis truojn en la plandumoj.

Je la dua kaj tria vesperoj okazis la sama, kaj tial oni senkapigis lin sen kompato.

Poste ankoraŭ multaj viroj venis kaj anonciĝis por tiu riska entrepreno. Sed ili ĉiuj devis lasi sian vivon. Okazis, ke malriĉa soldato kun vundo, kiu ne plu povis servi, troviĝis sur la vojo al la urbo, kie loĝis la reĝo. Tie renkontis lin maljunulino, kiu demandis lin, kien li intencas iri.
„Mi mem ne scias kun certo“, li diris. kaj ŝercante li aldonis: „Mi ja havus intereson eltrovi, kie la reĝofilino kaj ŝiaj fratinoj trivigas siajn dancŝuojn kaj fariĝi poste reĝo.“

„Tio ne estas tre malfacila“, diris la maljunulino, „vi nur devos eviti trinki de la vino, kiun oni vespere portos al vi. Kaj vi devos ŝajnigi kvazaŭ vi tute firme dormas.“

Poste ŝi donis al li surtuton kaj diris: „Se vi surmetos ĝin, vi estos nevidebla kaj povos ŝtelire sekvi la dek du filinojn.“

Kiam la soldato ricevis la bonan konsilon, li fariĝis serioza pri la afero, tiel, ke li ekkuraĝiĝis, iris al la reĝo kaj anoncis sin kiel svatiĝanto. Li estis afable akceptita, tiel, kiel la aliaj, kaj oni surmetis ankaŭ al li reĝajn vestojn.

Vespere en la dormotempo oni kondukis lin en antaŭĉambron, kaj kiam li volis enlitiĝi, venis la plej maljuna reĝofilino al li kaj kunportis por li plenigitan vinpokalon. Sed li ligis spongon sub la mentonon kaj lasis flui la vinon en ĝin kaj trinkis eĉ ne guton de la vino. Poste li enlitiĝis, kaj kiam li kuŝis dum certa tempo, li komencis ronki, kvazaŭ li troviĝus en la plej profunda dormo. Tion aŭdis la dek du reĝofilinoj, ili ridis kaj la plej maljuna diris: „Ankaŭ li estus povinta konservi sian vivon.“

Poste ili ellitiĝis, malfermis ŝrankojn, kestojn kaj skatolojn kaj eltiris la plej pompajn vestojn, ili arte ornamis kaj manikuris sin antaŭ la spegulo, saltadis kaj ĝojis pri la baldaŭa dancplezuro.

Nur la plej juna diris: „Mi ne scias, vi ĝojas, sed mi sentas min tute strange, certe ni travivos malfeliĉon.“

„Vi estas neĝansero, kiu ĉiam timas“, diris la plej maljuna, „ĉu vi forgesis, kiom da reĝofiloj jam vane ĉeestis? Al la soldato mi eĉ ne devis doni la vinon kun la dormigilo. La krudulo ja tamen ne vekiĝus.“

Kiam ili ĉiuj pretis, ili rigardis ĉiuj al la soldato, sed tiu estis ferminta la okulojn kaj eĉ ne moviĝetis, kaj ili pensis, ke ili estas tute sekuraj. Jen iris la plej maljuna al sia lito, frapis ĝin, kaj tuj ĝi komencis sinki en la teron kaj ili iris tra la aperturo malsupren, laŭvice, kaj la plej maljuna antaŭe. La soldato, kiu observis ĉion, ne hezitis dum longa tempo, li surmetis la surtuton kaj kungrimpis malantaŭ la plej juna malsupren. Meze de la ŝtuparo li paŝis dum momenteto sur ŝian robon. Ŝi ektimis kaj vokis. „Kio estas tio? Kiu firmtenas mian robon?“

„Ne estu tiel ŝtipkapula“, diris la plej maljuna, „vi firmkroĉiĝis je hoko.“

Ili iris plu, ĝis kaim ili troviĝis tute malsupre kaj staris en mirinde bela aleo de arboj, en ĝi estis ĉiuj folioj el arĝento kaj ili briltremis kaj lumis. La soldato pensis kunpreni pruvilon kaj derompis branĉon, sed jen laŭta bruo eksonis el la arbo.

La plej juna vokis denove: „Tio ne estas en ordo, ĉu vi aŭdis la laŭtan knalon?“ Sed la plej maljuna diris: „Tio estas nur ĝojopafoj, ĉar ni baldaŭ estos savintaj nian princon.“

Poste ili atingis aleon, kie ĉiuj folioj estis el oro, kaj fine en trian, kie la folioj estis diafanaj diamantoj. De ambaŭ li derompis branĉon, kio sekvigis ĉiufoje tiom bruan sonon, ke la plej juna ektremis pro timo. Sed la plej maljuna ne ŝanĝis sian opinion, ke estis ĝojopafoj. Ili iris plu kaj venis al granda akvejo, sur kiu ankris dek du ŝipoj kaj en ĉiu ŝipeto sidis bela princo. Ili atendis la dekdu reĝofilinojn, kaj ĉiu el ili prenis iun el ili al si, kaj la soldato sidiĝis en la ŝipon de la plej juna.

Jen diris la princo: „Mi ne scias, sed la ŝipo estas hodiaŭ multe pli peza, kaj mi devas remi per ĉiuj fortoj por antaŭenigi ĝin.“

La plej juna diris: „De kio tio venus, se ne de la varma vetero, mi ankaŭ sentas min tiom varmega.“

Transe de la akvejo staris bele iluminata kastelo, el kiu sonis gaja muziko de timbaloj kaj trumpetoj. Ili remis transen, enpaŝis, kaj ĉiu princo dancis kun sia amatino; la soldato kundancis nevideble, kaj se iu el la damoj mantenis pokalon kun vino, li eltrinkis ĝin tute, tiel, ke ĝi estis malplena, kiam damo tuŝis ĝin perbuŝe. La plej juna ankaŭ pro tio ektimis, sed la plej maljuna ĉiufoje silentigis ŝin. Ili dancis tie ĝis la tria de la sekva mateno, kiam ĉiuj ŝuoj estis trivitaj kaj ili pro tio devis ĉesigi la dancadon. La princoj reveturigis ilin trans la akvejon, kaj la soldato sidiĝis ĉifoje en la ŝipon, kie estis la plej maljuna. Ĉe la bordo ŝi adiaŭis sin de sia princo kaj promesis reveni en la sekva nokto. Kiam ili estis antaŭ la ŝtuparo, li grimpis antaŭ ili supren kaj enlitiĝis, kaj kiam la dek du filinoj malrapide kaj lace per etaj paŝoj grimpis supren, li jam denove ronkis tiom laŭte, ke ili ĉiuj povis aŭdi lin. Kaj ili diris: „Li ne endanĝerigos nin.“

Ili demetis siajn belajn vestojn, forportis ilin, ŝovis la trivitajn ŝuojn sub la litojn kaj enlitiĝis.

Je la sekva mateno la soldato volis diri nenion, sed ankoraŭ unufoje vidi la strangan okazaĵon kaj kuniris je la dua nokto denove tien. Ĉio okazis tiel, kiel dum la unua fojo, ili dancis ĉiufoje, ĝis kiam la ŝuoj estis trivitaj. Sed je la tria fojo li kunprenis pokalon por pruvi ĉion. Kiam venis la horo, kiam li devis respondi, li metis la tri branĉojn kaj la pokalon al si kaj iris al la reĝo. La dek du filinoj staris malantaŭ la pordo pretaj aŭskulti, kion li diros.

Kiam la reĝo demandis: „Kie miaj dek du filinoj en la noktoj dancante trivigis siajn ŝuojn?“ respondis la soldato: „Kun dek du princoj en kastelo sub la tersurfaco.“

Kaj li raportis, kio okazis kaj elprenis la pruvilojn. Jen la reĝo alvokigis siajn filinojn kaj demandis ilin, ĉu la soldato diris la veron. Kaj ĉar ili komprenis, ke ili estas perfiditaj, kaj ke mensogoj helpus neniel, ili devis konfesi tion.

Tial la reĝo demandis lin: „Kiun vi volas edzinigi?“

Li respondis: „Mi ne estas plu juna, tial donu al mi la plej maljunan.“

Ankoraŭ je la sama tago oni festis la nupton kaj la reĝo promesis al li, ke li ricevos post lia morto la regnon. Sed la princoj estis denove ensorĉitaj dum tiom da tagoj, kiom ili dancis kun la dek du filinoj.


Fonto: Jakobo kaj Vilhelmo Grimm: Infan-kaj domfabeloj,
Eldono lastmana, eldonejo Reclam, „Die zertanzten Schuhe“

tradukis Dorothea kaj Hans-Georg Kaiser
lingve kontrolis Vladimir Türk
 

 

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2021-04-09 09:34

Diversteme

Sama viruso kun alia vizaĝo

Je la komencaj monatoj de la jaro 2020, kiam Monda Organizaĵo pri Sano dekretis mondan krizon pro nova viruso konata kiel SARS-Cov2, tiu nova koronviruso jam mortigis plurajn homojn tramonde. Ĝis la fino de la jaro 2019 preskaŭ neniu homo sciis pri ekzistado de stranga kaj danĝera pneŭmonio en la ĉina provinco de Wuhan; fakte, preskaŭ neniu persono sciis ke tiu urbo ekzistis. Sed post la komenco de la jaro 2020 ĉio ŝanĝiĝis kiam la homaro eksciis pri nova pneŭmonio kaj ĝiaj efektoj; tiam, la kuracisto kaj mikrobiologisto Yuen Kwok-Yung malkovris ke ĉi tiun malsanon povis infektigi homojn, tial li tuj komunikis la aferon al sanajn aŭtoritatojn el Ĉinio.

Bedaŭrinde, kaj havinte la sciencajn pruvojn pri la danĝera pneŭmonio, la ĉina registaro de Wuhan-o agnoskis danĝerecon unu semajno post ricevi la informon. Tiel, ili nek antaŭgardis ilian popolon nek la mondon pri la grandaj konsekvencoj de la nova malsano “KOVIM-19”.

Sed, kio estas SARS-Cov2? Laŭ tiu ĉi artikolo SARS-Cov2 estas normala korona viruso kiu ĉefe infektas bestojn; tamen, lastatempaj studoj montras ke SARS-COV2 ankaŭ povas infekti homojn, kaŭzante malsanojn de la malvarmumo ĝis pli gravaj malsanoj, kiel bronkito, bronkiolito, pulminflamo, mezorienta spira sindromo (MERS), kaj severa akra spira sindromo (SARS), inter aliaj. Tamen, plej multaj homoj infektiĝas kun ĉi tiuj virusoj en ajna momento de sia vivo, nur kun malgrandaj aŭ neniaj komplikaĵoj.

Post ekscii pri danĝereco kaj morteco de la nova malsano, en aprilo de 2020 estis 115 kandidatoj fariĝi vakcinoj kontraŭ KOVIM-19. Iompostiome multe el ili elmontris iliajn kapablojn kontraŭ la viruso, sed nur sep vakcinoj estis aprobitaj por esti monde uzataj. Ankoraŭ estas diversaj laboratorioj el diversaj landoj kiujn forte laboras por krei diversajn vakcinojn, kaj tiel kontribui en la monda batalo kontraŭ tiu ĉi pandemio. La novaĵo pri alveno de tiuj vakcinoj multe feliĉigis la mondon, ni sentiĝis proksime finigi ĉi tiun batalon; tamen, ni baldaŭ troviĝis kun malĝoja realo: viruso mutacias.

Samkiel homoj, virusoj ŝanĝas. Do, mutacio ne estas neatendita evento, DNA kaj RNA estas dinamikaj kaj labilaj molekuloj, kiuj ofte estas kopiitaj por plenumi siajn funkciojn. Ili suferas ŝanĝojn, ili mutacias, kiel parto de sia organika ekzisto. Nia DNA ankaŭ mutacias la haŭtmakuloj sur nia haŭto. Do, virusoj ŝanĝas sian strukturon por postvivi kaj adaptiĝi al la medio en kiu ili troviĝas. Interese, ĉu ne? Sed en ĉi tiuj malfacilaj momentoj mutacio de SARS-COV2 ne estas bona novaĵo.

Pluraj landoj suferas terurajn konsekvencojn pro pandemio. Tamen, estas kelkaj landoj pli malbonaj ol aliaj rilate al resaniĝo kaj infektiĝo de sia popolo. Je la komenco de pandemio, Ĉinio kaj Italio estis landoj kun la plej granda nombro da infektitaj kaj mortitaj personoj. Sed iompostiome Brazilo kaj Usono nuntempe havas tiujn rolojn, ambaŭ landoj havas pli da infektitaj kaj mortitaj personoj en la tuta mondo. Bedaŭra novaĵo! En la monato de Decembro 2020, en la pluvarbaro Amazono ekaperis strangaj variacioj de la viruso SARS-COV2. Post diversaj studoj, sciencistoj malkovris ke SARS-COV2 denove mutaciis ĝis fariĝi nova varianto de KOVIM-19. De tiam la brazila kaj la venezuela registaro estas antaŭgardaj pri ĉi tiu nova speco (P1 kaj P2) de la viruso. Kaj ne nur tiuj du landoj, ĉar Britio kaj Japanio ankaŭ trovis infektitaj personoj per la nova varianto. Freneza situacio!

Ni kiel homaro nur esperas ke aliaj efikaj vakcinoj povos solvi la problemojn rilate al pandemio, kaj ĉiuj personoj tramonde povos resaniĝi 🙏

Dankon al ĉiuj kiuj realigas ĉi tiujn projektojn: Projekto Miriado, Amy  Molthan, Tom Wolf, Sinjoro Griego, Battlebob, Alberto Sacristán, Marco Trevisan, Martha Celis, Jeremiah Stoddard, Kaja, Andrew,
Fonduso Instigo (www.instigo.be)
Interkultura Novelo-Konkurso

Se vi deziras kontribui al kreskado kaj plibonigado de tiu ĉi blogo, fariĝu mia subtenanto per PatreonPayPal

Ĝis!

de jezerdorante je 2021-04-09 03:42

2021-04-08

Fina Venko

Operacio Nepensebla

Komence de majo 1945, dum la mondo festis la finon de la milito post la kapitulaco de Germanio, Churchill ordonis al sia militkortumo krei planon invadi Sovetunion. Dokumentoj pruvantaj la ekziston de ĉi tiu strategio estis sekretaj dum jardekoj ĝis ili estis malsekretigitaj en 1998.

Churchill, konsiderata unu el la ĉefaj personoj en ĉi tiu milito, gvidis sian landon en la batalo kontraŭ la Tria Regno kaj fariĝis unu el la plej grandaj eksponentoj de la rezisto kontraŭ Adolf Hitler. Tamen la nazia diktatoro ne estis la sola figuro, kiu maltrankviligis la karisman britan politikiston.

Konvinkita, ke Josif Stalin reprezentas grandan minacon al la monda paco, Churchill ordonis dum la lastaj fazoj de la milito, ke la brita armeo kaptu ĉiujn germanajn armilojn, kiujn ĝi povus, en la okazo ke ili devus uzi ilin kontraŭ la Sovetunio. 27 milionoj da homoj en la konflikto post atingado de plej multaj venkoj kontraŭ la nazioj. Krome, la angla ŝtatisto petis siajn armetrupojn elpensi konkretan planon ataki la Ruĝan Armeon, kiu nomiĝis “Operacio Nepensebla”.

Totala milito

La militkabineto finis “Operacion NePenseblan” nur semajnojn post kiam Germanio subskribis sian kapitulacon. La plano planis invadon gvidatan de Usono subtenata de la ĵus venkitaj naziaj fortoj direkte al Pollando, kun la malfermo de granda fronto, kiu etendiĝus de Hamburgo (Germanio) ĝis Triesto (Italio).

Laŭ la ideologoj de la plano, la komenca atako devus rezultigi kolosan tankbatalon ĉe la limo inter Germanio kaj Pollando, teritorioj kie la Ruĝa Armeo konservis fortan ĉeeston. Tre verŝajne, la fino de tiu batalo kondukintus al plena milito, ekstreme longa kaj multekosta kampanjo. Churchill finis malakcepti la planon, kiu havis la aldonan malfacilon konvinki Usonon militi samtempe en Eŭropo kaj en Pacifiko.

Fine, la balota malvenko de Churchill en 1945 kaj la retiro de usonaj trupoj por fokusiĝi al ĝia konflikto kun Japanio finis finplanon, kiu, se ĝi estus praktikita, estigus la eksplodon de la 3-a mondmilito.

The post Operacio Nepensebla appeared first on Fina Venko.

de ddussich je 2021-04-08 22:16

KARAPACO-PANORAMO

Fratoj Grimm: Ses servistoj (fabelotraduko laŭ la lasta versio)


 

   
Fratoj Grimm
Ses servistoj


Antaŭ longa tempo vivis maljuna reĝino, kiu estis sorĉistino, kaj ŝia filino estis la plej bela knabino sub la suno. Sed la maljunulino pensis pri nenio alia ol pri tio, kiel ŝi povus pereigi homojn per logado. Kaj kiam venis svatiĝanto, ŝi diris, ke tiu, kiu volas havi ŝian filinon, devos antaŭe plenumi taskon. Aŭ li devos morti.

Multaj viroj estis blindigitaj de la beleco de la virgulino kaj aŭdacis riski la vivon, sed ili ne povis plenumi, kion la maljunulino postulis de ili. Kaj tiukaze ne estis kompato, ili devis surgenuiĝi kaj oni senkapigis ilin.

Reĝofilo, kiu aŭdis pri la beleco de la knabino, diris al sia patro: „Lasu min vojaĝi tien, mi volas svatiĝi pri ŝi.“

„Neniam ajn“, respondis la reĝo, „se vi forirus, vi irus en vian morton.“

Jen la filo sternis sin, fariĝis morte malsana kaj kuŝis dum sep jaroj en lito, kaj neniu kuracisto povis helpi lin. Kiam la patro vidis, ke ne plu estas espero, li diris elkore malĝoje: „Foriru kaj tentu Fortunon. Alie mi ne povas helpi vin.“

Kiam la filo aŭdis tion, li leviĝis de sia lito, fariĝis sana kaj ĝoje survojiĝis.

Okazis, kiam li rajdis trans erikejon, ke de malproksime li vidis ion sur la tero, kio aspektas kiel granda fojnostako, kaj kiam li proksimiĝis, li povis ekkoni, ke ĝi estas la ventro de homo, kiu sternis sin; kaj la ventro aspektis kiel malgranda monto. La dikulo, ekrigardante la vojaĝanton, leviĝis kaj diris: „Se vi bezonas iun serviston, dungu min.“

La reĝofilo demandis: „Kion mi komencu per tia dikventra viro?“

 „Oh“, diris la dikulo, „tio ne gravas, se mi ĝuste etendas min, mi estas ankoraŭfoje trilmifoje pli dika.“

„Se estas tiel“, diris la reĝofilo, „mi povos uzi vin, venu kun mi.“

Jen la dikulo iris malantaŭ la reĝofilo, kaj post certa tempo ili trovis alian, kiu kuŝis sur la tero kaj metis orelon sur la herbejon.

La reĝofilo demandis: „Kion vi faras tie?“

„Mi aŭskultas“, respondis la viro.

„Pro kio vi aŭskultas tiom atente?“

„Mi aŭskultas, kio ĝuste okazas en la mondo, ĉar miaj oreloj preteraŭdas nenion, eĉ la herbojn mi aŭdas kreski.“

La reĝofilo demandis: „Diru al mi, kion vi aŭdas en la kortego de la maljuna reĝidino, kiu havas tiun belan filinon?“

Li respondis: „Mi aŭdas sibli la glavon, kiu ĝuste senkapigas svatiĝinton.“

La reĝofilo diris: „Mi povos uzi vin, venu kun mi.“

Ili iris plu kaj ekvidis iam piedojn kuŝantajn. Kaj ankaŭ iom de la gamboj. Sed iliajn finaĵojn ili ne povis vidi. Irinte konsiderindan distancon, ili atingis la korpon kaj fine ankaŭ la kapon.

„Nu“, demandis la reĝofilo, „kia longa ŝnurulo estas vi?!“

„Ho“, diris la longulo, „tio estas ankoraŭ tute nenio, se mi foje etendas miajn membrojn tute, mi estas ankoraŭ trimilfoje pli longa kaj estas pli granda ol la plej alta monto surtere. Mi volonte servos al vi, se vi akceptos min.“

„Venu kun mi“, diris la reĝofilo, „mi povos uzi vin.“

Ili iris plu kaj trovis ĉe la vojrando sidanton, kiu fermligis la okulojn.

La reĝofilo demandis lin: „Ĉu vi havas malsanajn okulojn tiajn, ke vi ne povas rigardi la lumon?“

„Ne“, respondis la viro: „Mi ne rajtas depreni la bandaĝon, ĉar tiukaze, se mi rigardas ion per miaj okuloj, ĝi dissaltas, tiom fortega estas mia rigardo. Se mi utilos al vi, mi volonte estos via servisto.“

„Venu kun mi“, respondis la reĝofilo, „mi povos uzi vin.“

Ili iris plu kaj trovis viron, kiu kuŝis meze de la varmega sunbrilo kaj frostotremis je la tuta korpo tiel, ke eĉ ne unu membro ne moviĝis.

„Kiel vi povas frostotremi?“ demandis la reĝofilo, „kvankam la suno ŝajnas tiel varmega.“

„Aĥ“, respondis la viro, „mia naturo estas de tute alia speco. Ju pli varmega ĝi estas des pli mi frostotremas kaj la frosto penetras en ĉiujn miajn ostojn, kaj ju pli fridas des pli varmega mi fariĝas. Meze de glacio mi ne povas elteni pro ardego kaj meze de fajro ne pro la frido.“

„Vi estas strangulo“, diris la reĝofilo, „sed, se vi volas servi al mi, kunvenu.“

Tiam ili iris plu kaj vidis staranton, kiu plilongigis sian kolon, li ĉirkaŭrigardis kaj rigardis trans ĉiujn montojn.

La reĝofilo demandis: „Kien vi rigardas tiel fervore?“

La viro respondis: „Mi havas tiom helajn okulojn, ke mi povas rigardi trans ĉiujn arbarojn kaj kampojn, valojn kaj montojn kaj tra la tuta mondo.“

La reĝofilo demandis: „Se vi volas, venu kun mi, tia, kia vi ankoraŭ mankis al mi.“

Tiam la reĝofilo enmarŝis kun siaj ses servistoj en la urbon, kie vivas la maljuna reĝino. Li ne diris, kiu li estas, sed li aldonis: „Se vi permesos al mi edzinigi vian reĝofilinon, mi plenumos, kion vi postulos de mi.“

La sorĉistino ĝojis, ke tia bela junulo denove falis en ŝian reton, kaj diris: „Trifoje mi donos al vi taskon, se vi plenumos ĉiun el ili, vi estu la mastro kaj edzo de mia filino.“

„Kiu tasko estos la unua?“ li demandis.

„Ke vi alportu al mi ringon, kiun mi lasis fali en Ruĝan Maron.“

La reĝofilo iris hejmen al siaj servistoj kaj diris: „La unua tasko ne estas facila, ringo estus prenita el Ruĝa Maro. Nu, konsilu min.“

Jen diris tiu kun la helaj okuloj: „Mi rigardos, kie ĝi troviĝas.“ Li rigardis en la maron kaj diris: „Tie ĝi kroĉiĝis al pinta ŝtono.“

La longulo portis ilin tien kaj diris: „Mi ja eltirus ĝin, se mi nur povus ĝin vidi.“

„Se estas nur tio“, vokis la dikulo kaj kuŝiĝis sin kaj metis sian buŝon al la akvo. Jen la ondoj sinkis profunden kvazaŭ ĝi estus abismo, ĉar li eltrinkis la tutan maron, tiel ke ĝi fariĝis tiel seka kiel herbejo. La longulo kliniĝis iom kaj eltiris la ringon permane. Jen la reĝofilo ĝojis, kiam li havis la ringon, kaj li portis ĝin al la maljunulino.

Ŝi ekmiris kaj diris: „Jes, ĝi estas la ĝusta ringo. La unuan taskon vi bonŝance plenumis. Sed nun sekvos la dua: Jen rigardu la herbejon antaŭ mia kastelo. Jen paŝtiĝis tricent grasaj virbovoj, tiujn vi devos manĝi kun haŭto kaj hararo, kun la ostoj kaj la kornoj. Kaj malsupre en la kelo troviĝas tricent bareloj kun vino. Tiujn vi devos aldone eltrinki, kaj se de la virbovoj postrestos hararo kaj de la vino guteto, via vivo apartenos al mi.“

La reĝofilo diris: „Ĉu mi rajtas aldoni gastojn por tio? Sen societo ne bongustas manĝo.“

La maljunulino ridis malice kaj respondis: „Unuopulon vi rajtas inviti aldone, por ke vi havu societon, sed pli neniun.“

La reĝofilo iris al siaj servistoj kaj diris al la dikulo: „Vi estu hodiaŭ mia gasto kaj foje satmanĝu.“

Jen la dikulo pliampleksiĝis kaj manĝis la tricent virbovojn tiel komplete, ke eĉ ne postretis haro. Kaj li demandis, ĉu krom la matenmanĝo manĝeblus ankoraŭ io alia; la vinon li trinkis tuj el la bareloj sen bezoni por tio glason, kaj la lastan guton li lekis de najlo. Kiam la manĝado estis finita, iris la reĝofilo al la maljunulino kaj diris, ke la dua tasko estas plenumita.

Ŝi tre miris kaj diris: „Tiel sukcesa ankoraŭ neniu estis antaŭ vi. Sed ja ankoraŭ restos tasko.“ Kaj ŝi pensis: „Vi ne eskapos de mi kaj ne tenos vian kapon supre.“

„Hodiaŭ vespere“, ŝi diris, „mi kondukos mian filinon al vi en la ĉambron kaj vi metu la brakojn ĉirkaŭ ŝin; kaj kiam vi sidos kune tie, gardu vin ne endormiĝi. Mi venos precize je noktomezo, kaj se ŝi tiam ne plu estos en viaj brakoj, vi estos perdita.“

„Tiu tasko estas facila“, la reĝofilo pensis, „mi ja malfermtenos miajn okulojn.“

Sed li kunvokis siajn servistojn, raportis al ili, kion la maljunulino diris kaj aldonis: „Oni ne povas scii, kiu ruzaĵo kaŝiĝas je tio. Atentemo estas necesa. Gardu la pordon kaj sekurigu, ke la virgulino ne forlasos mian ĉambron.“

Kiam la nokto komenciĝis, alkondukis la maljunulino sian filinon al la brakoj de la reĝofilo. Poste la longulo volviĝis ĉirkaŭ ilin en cirklo. Kaj la dikulo starigis sin antaŭ la pordo tiel, ke vivanta animo ne povus fuĝi tra ĝi. Jen sidis ambaŭ kaj la virgulino eĉ ne diris vorton, sed la luno radiis tra la fenestro sur ŝian vizaĝon tiel, ke li povis rigardi ŝian admirindan belecon. Li faris nenion ol rigardi ŝin, li estis plena de ĝojo kaj de amo. Laciĝo ne ekvideblis sur liaj okuloj. Tio tiel daŭris ĝis la dudektria, sed tiam la maljunulino ensorĉis ĉiujn tiel, ke ili ĉiuj ekdormis kaj en tiu momento malaperis ankaŭ la virgulino.
 
De tiam ili dormis firme ĝis la kvarono antaŭ noktomeze. Poste la efiko de la sorĉo malfortiĝis, kaj ili ĉiuj vekiĝis denove.

„Ve, lamentinda malfeliĉo“, vokis la reĝofilo, „nun mi estas perdita!“

La fidelaj servistoj komencis plendi, sed la aŭskultisto diris: „Estu kvietaj, mi volas aŭskulti.“

Jen li aŭskultis dum momento kaj poste li diris: „Ŝi sidas en roko, tricent horojn da irado de ĉi tie, kaj ŝi plendas pri sia sorto.“

„Nur vi povas helpi, longulo, se vi rektiĝos, vi estos post kelkaj paŝoj tie.“

„Jes“, respondis la longulo, „sed tiu kun la akravidaj okuloj devos kuniri por forigi la rokon.“

Jen la longulo surdorsigis tiun kun la bandaĝitaj okuloj, kaj post tiu momento, dum kiu oni malfermas manon, ili estis antaŭ la ensorĉita roko. Tuj prenis la longulo de la alia la bandaĝon de la okuloj. Tiu turnis nur la rigardon kaj jam dissaltis la roko en mil pecojn. La longulo metis la virgulinon sur brakon, reportis ĝin rapide, kaj tiel rapide poste ankoraŭ alportis sian kamaradon, kaj antaŭ ol la horloĝo sonoris noktomezon, ili sidis ĉiuj kiel antaŭe kaj estis vekiĝintaj kaj optimismaj. Kiam la sonorilo batis noktomezon, alŝteliĝis la sorĉistino, mokeme rikanis, kvazaŭ ŝi volus diri: „Nun li estas mia.“

Kaj ŝi supozis, ke la filino sidas tricent horojn da irado for en roko. Sed kiam ŝi vidis la filinon en la brakoj de la reĝofilo, ŝi ektimis kaj diris: „Jen iu kapablas pli ol mi.“

Sed ŝi ne rajtis obĵeti ion kaj devis translasi la virgulinon al li. Jen ŝi flustris orelen al la filino: „Estas hontego por vi, ke vi devos obei la kutimajn popolanojn, kaj ne rajtos elserĉi edzon laŭ via plaĉo.“

Jen la fiera koro de la virgulino plenigis sin per kolero, kaj ŝi sopiris venĝi sin. Je la sekva mateno ŝi ordonis kunveturigi tricent klaftojn da ligno kaj diris al la reĝofilo, ke la tri taskoj estas plenumitaj, sed, ke ŝi tamen fariĝus lia edzino nur tiukaze, se iu pretus sidiĝi meze de la ligno kaj eltenus la fajron. Ŝi pensis, ke neniu el liaj servistoj bruligus sin por li, kaj pro amo al ŝi, li sidiĝus mem en ĝin kaj poste ŝi estus libera.

Sed la servistoj diris: „Ni ĉiuj faris ion, nur ne la frostulo, ankaŭ li devos ekagi.“

Ili sidigis lin mezen de la ŝtiparo kaj ekbruligis ĝin. Jen la fajro komencis bruli kaj brulis tri tagojn, ĝis la tuta ligno estis foruzita, kaj kiam la flamoj sinkis teren, staris la frostulo meze de la cindro kaj tremis kiel la folioj de tremolo.

Kaj li diris: „Tian froston mi eltenis ankoraŭ neniam en mia tuta vivo, kaj se tio daŭrus dum pli longa tempo, mi glaciiĝus.“

Nun ne plu estis espero, la juna virgulino devis akcepti la nekonatan junulon kiel edzon.

Kiam ili veturis al la preĝejo, diris la maljunulino: „Mi ne povas elteni la honton.“ Kaj ŝi postsendis al ŝi militistojn, ŝi devigis ilin, ke ili frakasu ĉiun, kiun ili renkontos, kaj ke ili rekonduku la filinon. Sed la aŭskultisto elmetis siajn orelojn kaj aŭskultis la sekretan parolon de la maljunulino.

„Kion ni faru?“ li demandis la dikulon. Sed tiu havis konsilon, li elkraĉis unu-aŭ dufoje post la kaleŝo parton de la marakvo, kiun li trinkis; jen ekestis granda lago, en kiu ĉiuj militistoj firmkroĉiĝis kaj dronis. Kiam la sorĉistino tion aŭdis, ŝi sendis siajn kirasitajn kavalirojn. Sed la aŭskultisto aŭdis la tintadon de iliaj kirasoj kaj deprenis la bandaĝon de la viro kun la akraj okuloj; tiu rigardis la malamikojn severe, jen ili dissaltis kiel vitro. Poste ili veturis senĝenite plu, kaj kiam ambaŭ estis benitaj en la preĝejo, la ses servistoj adiaŭis sin kaj diris al sia mastro: „Viaj deziroj estas plenumitaj, vi ne plu bezonos nin, ni volas vagi plu kaj tenti nian feliĉon.“

Antaŭ la kastelo en irdistanco de tridek minutoj troviĝis vilaĝo, antaŭ kiu paŝtisto de porkoj gardis sian gregon.

Kiam ili atingis lin, li diris al sia edzino: „Ĉu vi ankaŭ vere scias, kiu mi estas? Mi ne estas reĝofilo, sed porkogardisto, kaj tiu tie kun la grego, estas mia patro, ni ambaŭ devos ekagi kaj helpi gardi al li.

Poste li iris en gastejon por tie tranokti kun ŝi. Tie li diris sekrete al la gastejaj estroj, ke ili nokte forprenu ŝiajn pompajn vestojn. Kiam ŝi matene vekiĝis, ŝi ne plu havis ion por vesti sin, kaj la estrino de la gastejo donis al ŝi malnovan veston kaj kelkajn malnovajn lanajn ŝtrumpojn; dum tio ŝi eĉ kondutis tiel, kvazaŭ tio estus granda donaco, kaj ŝi aldonis: „Se ne estus via edzo, mi tute ne donus ion al vi.“

Jen ŝi supozis, ke li efektive estas paŝtisto de porkoj kaj gardos kun ŝi la gregon. Kaj ŝi pensis: „Mi meritas tion pro mia petolemo kaj fiero.“

La paŝtado daŭris ok tagojn, poste ŝi ne plu povis elteni la gardadon, ĉar ŝiaj piedoj vundiĝis. Jen venis kelkaj homoj kaj demandis ŝin, ĉu ŝi scias, kiu estas ŝia edzo.

„Jes“, ŝi respondis, „li estas paŝtisto de porkoj kaj li ĝuste eliris por vendi komerce pomalgrande kelkajn rubandojn kaj ŝnurojn.“

Sed ili diris: „Foje kunvenu, ni volas konduki vin al li.“

Kaj ili kondukis ŝin en la kastelon, kaj kiam ŝi iris en la halon, staris tie ŝia edzo en reĝaj vestoj. Sed ŝi ne rekonis lin, ĝis kiam li brakumis ŝin kole, kisis ŝin kaj diris: „Mi tiom ofte suferis pro vi, jen ankaŭ vi foje devis suferi pro mi.“

Tiam oni festis la nupton, kaj tiu, kiu rakontis tion, dezirus, ke li mem estus ĉeestinta la feston.



Fonto: Jakobo kaj Vilhelmo Grimm: Infan-kaj domfabeloj,
Eldono lastmana, eldonejo Reclam, „Die sechs Diener“


tradukis Dorothea kaj Hans-Georg Kaiser
lingve kontrolis Vladimir Türk 

 

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2021-04-08 20:39

La Balta Ondo

Konkurso: Esperanto en Hanojo kaj Mi

Hanojo

Okaze de la fondiĝ-datreveno, Hanoja Esperanto-Asocio (HANEA) organizas konkurson kun la temo “Esperanto en Hanojo kaj Mi”. Ni deziras ricevi subtenon, kuraĝigon de tutmonda esperantistaro por la Movado per via aktiva, entuziasma partopreno kaj diskonigo de nia konkurso al viaj amikoj, konatoj, membroj, ktp.

Bonvolu klaki la ligilon sube por legi detalojn pri la konkurso:
https://drive.google.com/

Fonto: https://www.facebook.com/groups/102299479924434/permalink/1939688932852137/

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Konkurso: Esperanto en Hanojo kaj Mi appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-08 16:03

Revuo Esperanto

La ducenta datreveno de la naskiĝo de la franca poeto Charles Baudelaire

La 9-an de aprilo, estas la ducenta datreveno de la naskiĝo de la franca poeto Charles Baudelaire (https://eo.wikipedia.org/wiki/Charles_Baudelaire). Ĉe la libroservo de UEA haveblas lia La floroj de l' malbono (https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3438).

de Redakcio je 2021-04-08 15:41

Neniam milito inter ni

«Laŭ Internacia Amnestio, «registaroj utiligas la pandemion por malprogresigi la homajn rajtojn»

© Miguel SCHINCARIOL / AFP 08/04/2021 Bildo: loĝantino de Paraisopolis, unu el la plej grandaj ladurboj de la urbo partoprenas manifestacion en San-Paŭlo, Brazilo, la 18an de majo 2020. Ŝi postulas de la registaro de San-Paŭlo pli da helpo, dum la pandemio...

de neniammilitointerni je 2021-04-08 14:05

2021-04-07

La Balta Ondo

Junulara konkurso “La dudekaj jaroj, alia mondo?”

konkurso

La juĝkomisiono Grabowski anoncas specialan konkurson por gejunuloj kun la temo “La dudekaj jaroj, alia mondo?”. Povas partopreni ĉiu homo, kies aĝo ne superas 25 jarojn en la 1a de januaro 2021. Konkursaĵoj povas esti literaturaj tekstoj de ajna ĝenro (poezio, prozo, dramo, eseo, k.a.) kaj longo, neniam antaŭe publikigitaj en ajna formo.

La komisiono povas aljuĝi unuan premion de 250 eŭroj, duan premion de 150 eŭroj kaj ĝis tri honorajn menciojn. Ĉiu konkursanto povas partopreni per ĝis tri kontribuoj.

La konkursaĵoj estu senditaj podofo-formate al la sekretario de la komisiono komisiono.grabowski@co.uea.org antaŭ la 30a de septembro 2021.

Regularo pri la fondaĵo “Antoni Grabowski”:
https://uea.org/teko/regularoj/regularo_fondajho_grabowski

Legu pri Premio Grabowski en la E-Vikipedio:
https://eo.wikipedia.org/wiki/Premio_Grabowski

Fonto: https://www.tejo.org/

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Junulara konkurso “La dudekaj jaroj, alia mondo?” appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-07 20:29

Neniam milito inter ni

Balotoj en Gronlando : venko de la ekologiistoj kontraŭ kontestita minprojekto

Ritzau Scanpix / Emil Helms, AFP 07/04/2021 Laŭ la kvazaŭ definitiva rezulto publikigita ĉi-merkrede, maldekstra partio ekologiisma venkis senkonteste en la deputitaj balotoj, kiuj okazis en la dana memstara teritorio. Tio estas venko por la opoziciantoj...

de neniammilitointerni je 2021-04-07 20:13

Global Voices

La gardoturo sur la montaro de indiĝenaj lingvoj de Dagestano

Intervjuo kun cifereca aktivulo de la kajtaga lingvo el Dagestano

Magomed Magomedov, Avzag

Magomed Magomedov (la dua de maldekstre), kreinto de portalo Avzag, kun amikoj kaj kunlaborantoj. Foto de Magomed Magomedov.

Magomed Magomedov estas aktivulo de la kajtaga lingvo el respubliko Dagestano (Rusio) kaj kreinto de unika portalo Avzag (“avzag” signifas “lingvo” en la oseta), dediĉita al indiĝenaj lingvoj de Kaŭkazio. La portalo gastigas samplojn de specifaj fonologioj de kaŭkazaj lingvoj, klarigas iliajn komplikajn gramatikojn kaj ebligas rektan tradukadon inter ili sen la uzo de lingvoj-perantoj.

Dagestano, situanta ĉe la Kaspia maro en Norda Kaŭkazio, estas ege plurlingva teritorio, kie tradicie loĝas pli ol 30 etnaj grupoj, parolantaj pli ol 40 dialektojn. Antaŭ nuraj 20 jaroj plurlingvismo estis disvastiĝinta inter la loĝantoj de Dagestano. Homoj kutime parolis tri aŭ kvar lingvojn: sian denaskan, la rusan, alian lokan lingvon kaj la lingvon de najbara etno.

Malgraŭ akceliĝanta migrado el malproksimaj vilaĝoj kaj daŭraj lingvaj ŝanĝoj, Dagestano plu montras vere altan nivelon de lingva transdonado ene de siaj etnoj. Samtempe al lokaj lingvoj mankas institucia subteno kaj ili apenaŭ estas reprezentitaj en la cifereca mondo. Kvankam la normigita dargva lingvo estas uzata en edukado kaj lokaj amaskomunikiloj, la kajtaga kaj aliaj lokaj variaĵoj havas malpli da rekono.

Artjom Maliĥ priparolis kun Magomed Magomedov lian laboron. La intervjuo estas redaktita por koncizeco.

Artjom Maliĥ (AM): Kio estas via persona fono? Kiel vi, homo el la mondo de informadikaj teknologioj, malkovris lingvistikon? Kio inspiris vin?

Magomed Magomedov (MM): I am just an ordinary guy; there is nothing especially notable about my background. I finished school in Dagestan, then left for university in Russia, like many other young people from my region. The change of environment when you leave your home at a young age and face the big world triggers many questions about self-identity and awakens interest in one's intellectual property, and language is a huge part of both.

Magomed Magomedov (MM): Mi estas nur ordinara ulo; haveblas nenio speciale rimarkinda en mia fono. Mi finis lernejon en Dagestano, poste forlasis ĝin por studi en universitato en Rusio same kiel multaj junuloj el mia regiono. La ŝanĝo de medio, kiam oni forlasas sian hejmon junaĝe kaj alfrontas grandan mondon, provokas multajn demandojn pri propra identeco kaj vekas intereson al sia intelekta proprietaĵo kaj lingvo estas granda parto de ambaŭ.

AM: Ĉu homoj plu uzas la lingvon en neformala komunikado? Do ĉu gejunuloj parolas la kajtagan inter si kaj ĉu ĝi estas instruata en lernejoj?

MM: Our mountainous villages used to be strong bastions of native languages where parents were sending their kids to their grandparents on summer holidays for language acquisition. And even if a child did not start to speak over those few months, it often was enough to establish a foundation by retaining the language in the child’s mind in a somewhat “packaged” state. This is how it was with me, and this “package” from my grandparents, which I had not opened in a decade, helped me a lot to reestablish the precious knowledge. However, now even in the villages, the young generation is overwhelmingly Russified. The informational landscape, the cartoons, and other modern forms of media popular among the youth are all in either Russian or English.

Another big problem is the ongoing mass migration into other parts of Russia due to the dire economic situation in the rural mountainous areas. There are many other dimensions to this problem, but one of the most significant is the complete absence of formal education in native tongues in our schools. The literary Dargwa is actually being taught a couple of hours a week in our schools. But here is the catch: it is mostly mutually non-intelligible with our local Kaitag variety, which results in people neither picking up Dargwa nor strengthening their knowledge of their mother tongue, ultimately resulting in the loss of both. And I can’t stress this enough—we don’t need two-three hours of lessons a week, we need at the very least a full 11-year primary school education in our local languages.

MM: Niaj montaraj vilaĝoj tradicie estis fortikaĵoj de indiĝenaj lingvoj, kien gepatroj sendis siajn infanojn al geavoj dum someraj ferioj por lingvolernado. Kaj eĉ se infano ne estis ekparolanta post tiuj kelkaj monatoj, tio ofte sufiĉis por krei bazon per retenado de la lingvo en infana menso en siaspeca “pakita” formo. Tio okazis al mi kaj tiu ĉi “pakaĵo” de miaj geavoj, kiun mi ne malfermis dum jardeko, multe helpis al mi por reestabli la precizajn konojn. Tamen nun eĉ en vilaĝoj la juna generacio estas plejparte rusigita. La informa pejzaĝo, la animaciaĵoj kaj aliaj formoj de amaskomunikiloj, popularaj inter la junularo, estas en la rusa aŭ la angla.

Alia granda problemo estas daŭra amasa migrado al aliaj partoj de Rusio pro la malbona ekonomia situacio en la kamparaj montaraj areoj. Ekzistas ankaŭ pluraj aliaj dimensioj de tiu ĉi problemo, sed unu el la plej gravaj estas kompleta manko de formala edukado en indiĝenaj lingvoj en niaj lernejoj. La literatura dargva lingvo estas efektive instruata du horojn semajne en niaj lernejoj. Sed jen la kaptilo: ĝi estas plejparte reciproke nekomprenebla kun nia loka variaĵo de la kajtaga, pro kio homoj nek lernas la dargvan, nek altigas sian konon de la gepatra lingvo, finfine perdante ambaŭ. Kaj mi ne povas ne substreki tion sufiĉe — ni bezonas ne du-tri horojn da lecionoj semajne, ni bezonas almenaŭ kompletan 11-jaran lernejan edukadon en niaj lokaj lingvoj.

AM: Kio pri la cifereca reprezentado de lingvoj de Dagestano? Ĉu la situacio estas malsama por “grandaj” lingvoj kiel la avara, dargva, kumika kaj tiuj “malgrandaj” kiel la agula, kajtaga, caĥura?

MM: The digital representation of our languages is quite weak. The big literary languages have some simple dictionaries and corpora. However, as a result of Soviet politics, no such things were created for the smaller languages. Because why would you want a dictionary for, say, Kaitag, if there's a dictionary for Dargwa, which theoretically should cover Kaitag since they are the same language? In reality, while being closely related, they are quite different, and both of them need proper digital infrastructure. There is a strong need for new content like videos or articles that would be in demand among the youth. After all, if we don’t create content in our languages, who is going to do that?

MM: La cifereca reprezentado de niaj lingvoj estas sufiĉe malforta. La grandaj literaturaj lingvoj havas vortarojn kaj tekstarojn. Tamen kiel rezulto de soveta politiko ne multaj aĵoj estis kreitaj por malgrandaj lingvoj. Ĉar kial oni dezirus vortaron por ekzemple la kajtaga, se haveblas vortaro por la dargva, kiu teorie devus kovri la kajtagan ĉar ili estas la sama lingvo? En la realo, dum ili estas proksime interligitaj, ili estas sufiĉe diferencaj kaj ambaŭ bezonas propran ciferecan infrastrukturon. Haveblas forta bezono je nova enhavo, kiel videaĵoj aŭ artikoloj postulataj de la junularo. Finfine, se ni ne kreas enhavon en niaj lingvoj, kiu faros tion?

AM: Malgraŭ relative alta nivelo de lingva konservado ene de la komunumo, la lingvoj de Dagestano estas relative malfortaj rilate ciferecan infrastrukturon. Kial?

MM: It might be due to the perception that our languages are only fit for small talks in a kitchen or on a farm. There is a stereotype that for anything more serious or technological, you absolutely have to use Russian because our languages lack the necessary terminology for expressing the phenomena of the modern world. And I would say this is a sort of “cultural cringe.” These are just excuses, as neither English nor Russian nor pretty much any other language had those terms up to a certain point in their development. Sure, we are a bit behind, but a persistent and energetic push can give us the required momentum.

MM: Eble tio okazas pro la opinio ke niaj lingvoj taŭgas nur por etaj interparoloj en kuirejo aŭ farmo. Ekzistas stereotipo, ke por io pli serioza aŭ teknologia oni sendube devas uzi la rusan, ĉar al niaj lingvoj mankas necesa terminaro por esprimi la fenomenojn de la nuntempa mondo. Kaj mi volas diri ke tio estas speco de “kultura ŝrumpo”. Tio estas nuraj sinpravigoj, ĉar en iu momento nek la angla, nek la rusa, nek iu ajn alia lingvo havis tiujn ĉi terminojn. Certe ni iom postrestas, sed persista kaj energia puŝado povas doni al ni la necesan impulson.

AM: Kiel vi venis al la ideo de la portalo Avzag?

MM: Around 1.5 years ago, I started to read existing linguistics papers about my language. As I was trying to learn it, I wanted to apply the knowledge I gained. Because I am a software engineer, an obvious choice was to build an application. And because I am not a linguist, I took the sounds of the language as the simplest thing I could grasp. So the very first demo was an unsophisticated sort of alphabet where you could listen to examples of pronunciation for every letter.

MM: Antaŭ ĉirkaŭ 1,5 jaroj mi eklegis ekzistantajn studaĵojn pri mia lingvo. Mi provis lerni ĝin, do mi deziris apliki la ricevitajn konojn. Mi estas programisto, do evidenta elekto por mi estis krei aplikaĵon. Kaj ĉar mi ne estas lingvisto, mi prenis la sonojn de la lingvo kiel la plej simplan aĵon, kiun mi povis preni. Do la vere unua montra versio estis simpla speco de alfabeto, kie oni povis aŭskulti specimenojn de prononcado por ĉiu litero.

AM: Kio estis la plej komplika afero en la kreado de Avzag?

MM: There are two dimensions to this project: the application and the language contents. The first one, while not easy, I can do myself. This part contributes to my motivation because I truly enjoy the process of engineering which allows me to significantly develop my technical skills. The most important part, however, is the language content, and it is not easy to find people who would have some language expertise and willingness to work with the app's editing tools. The older generation usually has the former, the younger one, the latter, and it isn’t often that someone has both. And given that the project is a non-profit one, a great amount of enthusiasm is needed.

MM: Estis du dimensioj de la projekto: la aplikado kaj la enhavo en la lingvo. La unuan taskon, kvankam ĝi ne estas tre facila, mi povis plenumi memstare. Tiu ĉi parto kontribuis al mia motivado, ĉar mi vere ĝuis la procezon de inĝenierado, kiu ebligis al mi grave evoluigi miajn teknikajn konojn. La plej grava parto tamen estis la enhavo en la lingvoj kaj estis malfacile trovi homojn, kiuj havus sufiĉe da lingvokonoj kaj deziron labori kun la aplikaĵa redaktilo. La pli aĝa generacio kutime havas la unuan, la juna generacio havas la duan, kaj malofte iu havas ambaŭ. Kaj menciindas ke la projekto estas neprofita, do necesas granda kvanto da entuziasmo.

AM: Sur kiu teknologio baziĝas Avzag?

MM: Avzag uses simple web-frontend technologies, nothing groundbreaking. In a way, the app is just a tool for conveniently presenting the language contents, an interactive Wikipedia page, if you will. There is a simple text converter tool, and right now that is it when it comes to input data processing.

In the not-so-distant future, I plan to work on some more advanced analysis tools. I do not consider this to be a technically advanced project, but it’s something that I have always wanted to build, given how underwhelmed I was with some of the existing applications. Maybe they were good at the time of their creation, but I am not so sure about their functionality and user experience today. Maybe my app will feel as dated in five years, but that's progress for you. So, it is not really about using the most cutting-edge algorithms and tools, but rather about pushing the quality bar. And I believe we have succeeded. All the code and all the language contents are available in my public repository on GitHub. So I invite others to compete and collaborate because this is how we can create better solutions.

MM: Avzag uzas simplajn TTT-interfacajn teknologiojn, nenio ekstreme avangarda estas uzata. Iusence la aplikaĵo estas la nura ilo por konvene prezenti la enhavon en la lingvoj, interaga Vikipedia paĝo, se oni povas tiel diri. Tie haveblas simpla teksto-konvertilo kaj ĝuste nun ni preparas pritraktadon de eniraj datumoj.

En la ne tro malproksima estonteco mi planas krei pli avantaĝajn analizilojn. Mi ne konsideras la projekton nepre teknike avangarda, sed ĉiam necesas ion fari, konsiderante kiom malkontenta mi estis pri iuj jam ekzistantaj aplikaĵoj. Eble ili estis bonaj en la tempo de sia kreado, sed mi ne certas pri ilia funkcia kaj uzanta taŭgeco hodiaŭ. Eble mia apo aspektos same arkaika post kvin jaroj, sed ĝi jam estas progreso. Do fakte temas ne pri uzado de la plej modernaj algoritmoj kaj iloj, sed ĉefe pri altigo de kvalitnivelo. Kaj mi kredas ke ni sukcesis. La tuta kodo kaj lingva enhavo estas alireblaj en mia publika deponejo ĉe GitHub. Do mi invitas aliajn konkuri kaj kunlabori, ĉar tio ebligos krei pli bonajn solvojn.

AM: Ĉu krei tradukilon kaj vortaron por kaŭkazaj lingvoj estas pli granda defio kompare al tiu por eŭropaj lingvoj, pro la gramatikaj trajtoj de la unuaj?

MM: We’ve managed to develop an interactive phrasebook and are filling it with content. So far, I cannot say our grammar makes the process any harder than it might have been with European languages. But what I can say is that our grammars are very beautiful and very different in their own unique way. Even I, a person without any linguistic education, constantly find amazing structures and ideas while getting familiar with Caucasian languages.

I think part of the reason why our people think that our languages are less “powerful” or less functional is that we are way too used to English or Russian, and we try to directly map the grammars and meanings from foreign languages onto ours. In other words, we have stopped thinking within the mental framework that the Caucasian languages provide to us, and it is such a waste on our part. Still, it’s never too late to restore one’s intellectual sovereignty.

MM: Ni sukcesis krei interagan frazaron kaj ni kompletigas ĝin. Mi ankoraŭ ne povas diri ke nia gramatiko faras la procezon pli malfacila ol tio povus okazi pri eŭropaj lingvoj. Sed mi povas diri ke niaj gramatikoj estas vere belaj kaj diferencaj pro sia unikeco. Eĉ mi, homo sen ajna lingva edukado, konstante trovas amuzajn strukturojn kaj ideojn konatiĝante kun kaŭkazaj lingvoj pli proksime.

Mi opinias ke parto de la kaŭzo pro kiu homoj konsideras niajn lingvojn malpli “povaj” aŭ malpli funkciaj estas ke ni tro alkutimiĝis uzi la anglan aŭ la rusan kaj ni provas rekte paŭsi la gramatikojn kaj signifojn el la fremdaj lingvoj al la niaj. Alivorte ni devas ĉesi pensi ene de la mensa kadro kiun la kaŭkazaj lingvoj donas al ni kaj tio estas temporaba. Sed neniam estas tro malfrue por restarigi intelektan suverenecon.

AM: Kiel vi trovas lingvajn materialojn por Avzag?

MM: It is all thanks to some highly enthusiastic people who care deeply about their languages. When I get to know someone who might be helpful, I tell them: look, this is what I am doing for my language, and if you think that your language can also benefit from it, you are welcome to use the system and I will be happy to help you. Although so far I have spent most of my time on the project building a strong technical foundation, now that I have it I need to start communicating about the project more, and hopefully, some local communities and language enthusiasts will find the work useful. Right now three people actively contribute their languages to the project, and I am sincerely grateful to them: Azamat Birmamit for Kabardian Circassian, Taimuraz Btemyraty for Iron Ossetian, and Abdurahim Kattir for Keren Aghul. Their company makes the work feel much less intimidating and much more fun.

MM: Ĉio okazas danke al entuziasmaj homoj, kiuj profunde zorgas pri siaj lingvoj. Kiam mi trovas iujn, kiuj povus helpi, mi diras al ili: rigardu, jen kion mi faras por mia lingvo kaj se vi opinias ke ankaŭ via lingvo profitus pro tio, mi bonvenigas vin uzi la sistemon kaj mi ĝojus helpi al vi. Kvankam mi ankoraŭ uzas plejparton de mia tempo por la konstruado de firma teknika fundamento de la projekto, nun mi jam devas lanĉi pli detalan komunikadon pri la projekto kaj mi esperas ke lokaj komunumoj kaj entuziastoj trovos tiun ĉi laboron utila. Ĝuste nun tri homoj aktive kontribuas al prezentado de siaj lingvoj en la projekto kaj mi sincere gratulas ilin: Azamat Birmamit por la kabardo-ĉerkesa, Btemirati por la irona dialekto de la oseta kaj Abdurahim Kattir por keren-agula. Ilia akompano faras la laboron pli intima kaj oble pli ĝojoplena.

AM: Kio estas viaj planoj pri la evoluigo de Avzag?

MM: For the next couple of months, my main focus is to continue adding content to the phrasebook module. After that, I will start the active development phase of the dictionary module. And of course, I want to be more proactive about getting on board people who can help with other languages, especially with my own Dargin branch.

MM: Por la sekvaj monatoj mia ĉefa fokuso estos daŭre aldoni enhavon al la frazara sekcio. Poste mi transiros al la aktiva fazo de evoluigo de la vortara sekcio. Kaj kompreneble mi deziras esti pli aktiva rilate alvokadon de teamanoj, kiuj povus helpi pri aliaj lingvoj, speciale pri mia propra dargina branĉo [en].

AM: Kio estas viaj esperoj pri la estonteco de la kajtaga kaj aliaj lokaj lingvoj?

MM: I used to think that everything was lost, but now I believe that even a single passionate person with a cheerful attitude and the right tools can turn the tide of the battle. Most importantly, we have small but passionate local communities with individuals working hard to reclaim their intellectual sovereignty. And then—this is my part—we have technologies to facilitate our activities and explore innovative solutions. The future is exciting for those of us who aspire to use for good and multiply the intellectual assets provided by our languages and our culture.

MM: Mi kutime pensis ke ĉio estas perdita, sed nun mi kredas ke eĉ unu pasia persono kun vivoplena pozicio kaj ĝustaj iloj povas ŝanĝi la sorton de la batalo. Plej gravas, ke ni havas malgrandajn, sed pasiajn lokajn komunumojn kun personoj pene laborantaj por repreni sian intelektan suverenecon. Kaj krome — tio estas mia parto — ni havas teknologiojn por faciligi nian aktivadon kaj esplori novajn solvojn. La estonteco estas ekscita por tiuj el ni, kiuj aspiras uzi ĝin por prospero kaj kresko de la intelektaj posedaĵoj, liveritaj de niaj lingvoj kaj niaj kulturoj.

Redaktora noto: la intervjuo estis farita la 8-an de marto, do Magomed Magomedov deziris omaĝi la viktimojn de la balkara deportado de 1944 [en]. “Ni devas peti Alahon pardoni la viktimojn” proklamis li. “Unutma, unutdurma, keçme”.

de Stano BELOV je 2021-04-07 19:05

Intervjuo al Vianna González, cifereca aktivisto pri la majaa lingvo

Gastiganto en @ActLenguas de la 15-a ĝis la 21-a de marto 2021.

Vianna González

En 2021 ni daŭrigas nian kampanjon en sociaj retejoj en kiu ni invitas diversajn gastigantojn por administri la Tviter-konton @ActLenguas. Ili kundividos siajn spertojn pri revivigo kaj antaŭenigo de siaj lingvoj.

Pere de ĉi tiu afiŝo ekkonu pli pri Vianna Ganzález (@lucygonvi) kaj pri tio, kion ŝi planas diskuti dum la semajno en kiu ŝi estos gastiganto.

RV: Bonvolu rakonti iom pri vi:

Mi nombre es Vianna Lucía González Ajiataz, Originaria del municipio de San Francisco la Unión, Quetzaltenango, Guatemala, Estudie la carrera de Maestra en Educación Primaria nivel diversificado y la Licenciatura de Sociolingüística en la Universidad Mariano Gálvez de Guatemala.

Desde el 2012 comencé a enseñar mi idioma materno en la cabecera departamental de Quetzaltenango a niños, jóvenes y adultos en el Museo Ixkik’ del Traje maya de manera voluntaria, en el 2018 conformamos un grupo de jóvenes activistas voluntarios para la promoción y revitalización de los idiomas maya con el apoyo de la Escuela de la Felicidad. Actualmente trabajo como Facilitadora de idiomas en la Comunidad Lingüística K’iche’ de la Academia de Lenguas Mayas de Guatemala.

Mia nomo estas Vivianna Lucía González Ajiataz. Mi venas el municipo San Francisco de la Unión, Quetzaltenango, Gvatemalo. Mi studis por esti instruisto por diversnivela elementa eduko kaj diplomiĝis kiel sociolingvisto en la Universitato Mariano Gálvez de Gvatemalo.

En la jaro 2012 mi komencis volontule instrui mian denaskan lingvon (majaa k’iche’) al infanoj, junuloj kaj plenkreskuloj en la Muzeo Ixkik’ pri la majaa vestaĵo, en la ĉefurbo de la departemento Ketzaltenango [eo]. En 2018, danke al la subteno de la Lernejo de Feliĉo (Ki'kotemal Tijob'al en la lingvo majaa k'iche’), ni formis grupon de volontulaj aktivulaj junuloj cele al la antaŭenigo kaj revivigo de la majaaj lingvoj [eo]. Nuntempe, mi laboras kiel faciligisto pri lingvoj en la Lingva Komunumo K'iche’ de la Akademio pri Majaaj Lingvoj en Gvatemalo (ALMG). 

RV: Kia estas la aktuala stato de via lingvo en Interreto kaj eksterrete?

El idioma maya k’iche’ es uno de los idiomas originarios mayoritarios de Guatemala, su transmisión en las familias se ve afectada por diversos factores, como la globalización, el desinterés de aprender el idioma y entre otras. Para contrarrestar se está aprovechando las nuevas tecnologías a favor del idioma, actualmente hay muchas iniciativas individuales o grupales que están creando páginas en las diferentes plataformas de las redes sociales para la expansión y desarrollo del idioma a través de la enseñanza virtual, creando videos, historietas  y audios.

Majaa k'iche’ estas unu el la plej grandaj lingvoj devenaj de Gvatemalo, tamen ĝia uzo kaj transdono ene de familioj suferas pro diversaj faktoroj, interalie tutmondiĝo kaj perdo de intereso. Por respondi al tio, nuntempe oni uzas novajn teknologiojn favore al la lingvo. Estas pluraj iniciatoj kaj individuaj kaj grupaj, kiuj kreas retpaĝojn en diversaj sociaj retejoj por helpi la disvastiĝon kaj kreskon de la lingvo pere de reta instruado en kiu oni uzas filmojn, bildstriojn kaj sonregistraĵojn.

RV: Kiujn temojn vi intencas enfokusigi dum la semajno, dum kiu vi administros la Tviter-konton de @ActLenguas?

Tips para la revitalización y promoción del idioma originario.

Frases para concientizar a la población de la importancia del uso del idioma en los diferentes ámbitos sociales.

Beneficios de aprender varios idiomas.

Dar a conocer algunas frases en el idioma para interactuar con el público.

  • Konsiloj pri revivigo kaj antaŭenigo de la lingvo majaa k'iche’
  • Frazoj por konsciigi la lingvokomunumon pri la graveco uzi la lingvon en diversaj sociaj kampoj
  • Avantaĝoj lerni plurajn lingvojn
  • Frazoj por ekigi interagon kun la publiko

RV: Kiuj estas la ĉefaj motivoj de via cifereca aktivismo por via lingvo?

El idioma materno es el idioma del alma, por lo que es fundamental la transmisión de los saberes y sentir de la cultura maya k’iche’, heredados por los abuelos y abuelas. Al igual que cualquier otro idioma tiene el mismo valor y es un instrumento que nos sirve para comunicarnos entre las comunidades del área lingüística k’iche’, para que el idioma sea de uso instrumental me motiva a contribuir con su desarrollo, difusión y promoción en las redes sociales creando textos, videos y audios, concientizando a la población de su uso en los diferentes ámbitos sociales.

La denaska lingvo estas la lingvo de la animo. Tial estas fundamente ke oni transdonu la sciojn kaj sentojn de la kulturo majaa k'iche’, kiujn oni heredis de la geavoj. Kiel ajna alia lingvo, majaa k'iche’ havas la saman valoron. Ĝi estas ilo utila al ni por komuniki kun niaj komunumoj en la lingva regiono de k'iche’. Ĉi tio instigas min kontribui pere de kreado de tekstoj, filmoj kaj sonregistraĵoj por ke la lingvo kresku kiel ilo, estu disvastigita kaj antaŭenigita en sociaj retejoj, konsciigante la lingvokomunumon pri sia uzo en diversaj sociaj kampoj.

Ndlr: En la Youtube-kanalo Ki'kotemal TV, Vianna kaj aliaj junuloj instruas la lingvon inter aliaj aferoj rilataj al la majaa kulturo.

RV: Kio mankas por subteni vian lingvon?

Hace falta concientizar a la población hablante a valorar su idioma materno y transmitirlo a las nuevas generaciones, incluir en las escuelas como el ente principal para el aprendizaje de cualquier disciplina no sólo como un curso más. Así también hace falta una metodología para su enseñanza-aprendizaje para que personas que no sea su idioma materno les facilite el aprendizaje.

Mankas konsciigo de la lingvokomunumo pri valorigo de sia denaska lingvo por ke ili transdonu ĝin al la novaj generacioj. Ankaŭ mankas la inkluzivigo de ĝi en lernejoj kiel ĉefa ilo por lernado de iu ajn studobjekto kaj ne kiel plia kurso. Krome mankas metodologio de instruado kaj lernado de la lingvo por faciligi ties aliron al tiuj homoj, kiuj ne parolas ĝin kiel denaskan lingvon, sed volas lerni ĝin.

de David Lopez-Rueda je 2021-04-07 18:01

UEA facila

La verda koro

La verda koro Julio Baghy. DEC/BES/Libromondo/Ars Libri. Sepa eldono, Đurđevac / Świdnik / Lublin / Bjalistoko, 2019. 65 paĝoj, 24 cm. Prezo 7.50 €. La verda koro estis unu el la plej fruaj ekzemploj de progresiga libro. Tio estas libro, kiu helpas al lernanto progresi en la studado de Esperanto. Ĝi eble estas ankaŭ la plej konata tia legolibro. La libron verkis Julio Baghy. Baghy estis ne nur unu el la plej konataj verkistoj de la tuta literaturo Esperanta, sed ankaŭ unu el la plej konataj esperantistoj de la dudeka jarcento. En aliaj paĝoj de tiu ĉi retejo, ni recenzas progresigajn librojn kiel Karlo kaj Gerda malaperis. Tiuj verkoj akompanas legantojn de la komenco ĝis iu post-komenca nivelo. La verda koro laŭ simila maniero helpas komencintojn en la sekva fazo, ĝis la meza nivelo de la lingvo-lernado. En La verda koro Esperanto estas ne nur la lingvo uzata por verki la rakonton, sed ankaŭ la ‘ĉefa rolulo’ de la rakonto: oni legas pri la lernado kaj instruado de la lingvo, kaj pri la ideoj kaj sentoj ligitaj al Esperanto. La historia periodo estas tiu de la enlanda milito en Siberio dum la jaroj 1918-1920. Oni priskribas tiujn dramajn historiajn eventojn, la homojn kaj iliajn spertojn dum la milito. Ne mankas amrakonto, kun problemoj kaj malhelpoj, inter rusa junulino kaj hungara militkaptito, Nadai. Nadai estas Esperanto-instruanto, rolulo tre verŝajne inspirita de la spertoj de la aŭtoro mem. Julio Baghy verkis La verda koro en 1937, kelkajn jarojn post kiam li verkis siajn ĉefajn romanojn, Viktimoj kaj Sur sanga tero. Oni do ne atendu nuntempan vidpunkton pri nia lingvo: la temoj de la lernado kaj disvastigado de Esperanto, la graveco de la lingvo mem por la homaro, kaj ĝia utilo kiel ilo por paco inter la popoloj, estas tre serioze traktitaj. Oni ne forgesu, ke la libron Baghy verkis en la jaroj tuj antaŭ la Dua Mondmilito. Dum tiu periodo Esperanto-organizaĵoj, kaj eĉ la unuopaj esperantistoj, multe suferis kaj kelkfoje mortis pro la persekutado de diktatoroj. Kvankam Baghy prezentis la libron kiel ‘facilan romaneton’ kaj ‘libron por komencantoj, por daŭrigaj kursoj’, mi ne konsideras ĝin tiel facila por tut-komencantoj kiel estas ekzemple Gerda malaperis aŭ Karlo. La libro certe komenciĝas kiel ‘facila romaneto’. Sed la lingvo kaj vorto-stoko fariĝas pli kaj pli nefacilaj en la mezaj kaj finaj ĉapitroj. Aliflanke, se komencantoj sukcese atingos la finon de la lastaj ĉapitroj, ili certe sentos sin fieraj kaj sendube pli bone informitaj pri la interesaj historiaj, lingvaj kaj sociaj temoj traktitaj de Baghy en tiu ĉi kaj en liaj aliaj tiel-nomataj Siberiaj romanoj. La verda koro estas aĉetebla ĉe la libroservo de UEA. Maurizio Giacometto (‘Rico')

2021-04-07 17:59

2021-04-06

Neniam milito inter ni

Gronlando: dilemo ĉirkaŭ la minekspluatado de raraj teroj

Emil Helms / Ritzau Scanpix / AFP 06/04/2021 Ĉu ekonomia disvolviĝo kaj sendependenco disde Danio ? Aŭ ĉu defendo de la medio ? La debato furiozas koncerne la minprojekton en Kvanefjeld sude de Gronlando. Gronlando ege suferas pro la efikoj de la klimata...

de neniammilitointerni je 2021-04-06 20:15

La Balta Ondo

Nova studgrupo pri interlingvistiko startos en septembro

UAMLa Adam Mickiewicz Universitato (AMU) en Poznano, unu el la plej signifaj polaj universitatoj, ofertas tri-jaran eksteran postdiploman studadon pri interlingvistiko kaj esperantologio. La internacia kursaro okazas en la Etnolingvistika Instituto sub la gvido de Ilona Koutny kaj kun la kontribuo de elstaraj esperantologoj kiel Věra Barandovská-Frank, Tomasz Chmielik, Nicolau Dols, István Ertl, Ida Stria, Michael Farris, Sabine Fiedler, Aleksander Korĵenkov, Katalin Kováts, Aleksander Melnikov kaj Humphrey Tonkin.

La Interlingvistikaj Studoj donas superrigardon pri ĝenerala kaj aplikata lingvistiko, fokusiĝas al internacia kaj interkultura komunikado, traktas planlingvojn kaj detale okupiĝas pri gramatiko, literaturo, kulturo kaj historio de Esperanto. En la tria jaro eblas specialiĝi pri komunikado, lingvistiko, literaturo, tradukado, planlingvistiko aŭ pri lingvopedagogio. Pro la metodika formado la Studoj ricevas specialan rolon en la instruista trejnado. Ekde la studjaro 2007/08 realiĝas kunlaboro kun ILEI – la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj kaj poste kun Edukado.net.

La semestroj startos per kvartagaj intensaj sesioj kun kvar studobjektoj (al ili aldoniĝos poste la ekzamenoj). Dum la semestro okazos ankoraŭ po du semajnfinaj sesioj. Laŭ la planoj nur la septembraj sesioj estos surloke, la aliaj sesioj estos virtualaj. La unua sesio en septembro 2021 dependos de la virusa situacio. La dua semestro komenciĝos en februaro. La gestudentoj laboras pri siaj taskoj hejme kaj konsultiĝas rete kun la prelegantoj (kontrolado de ekzercoj, eseoj kaj pliaj kurso-taskoj) kaj parte per reta platformo. Post pretigo de finlaboraĵo kaj fina ekzameno ili ricevos atestilon pri postdiplomaj Interlingvistikaj Studoj kiu valoras 120 ECTS.

Partoprenontoj el la tuta mondo povas aliĝi ĝis la 1a de aŭgusto 2021 por la studjaro 2021/2022. La unua sesio okazos la 21-25an de septembro 2021. La sekvaj semajnfinaj sesioj fine de oktobro kaj komence de decembro.

Postuloj: diplomo pri superagradaj studoj kaj bona scio de Esperanto (min. B2). Partoprenontoj devas plenumi orientigan teston komence de la unua sesio.
Kotizo por unu semestro: 1800 PLN (ĉ. 400 EUR por ĉiuj), en motivita kazo eblos peti redukton. Kelkaj stipendioj estas antaŭvidataj danke al ESF (Esperantic Studies Foundation).
Pluaj informoj kaj aliĝilo: interlin@amu.edu.pl

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Nova studgrupo pri interlingvistiko startos en septembro appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-06 17:03

TEJO

Junulara konkurso “La dudekaj jaroj, alia mondo?” – Premio Grabowski 2021

La juĝkomisiono Grabowski anoncas specialan konkurson por gejunuloj kun la temo “La dudekaj jaroj, alia mondo?”.

Povas partopreni ĉiu homo, kies aĝo ne superas 25 jarojn en la 1-a de januaro 2021.

Konkursaĵoj povas esti literaturaj tekstoj de ajna ĝenro (poezio, prozo, dramo, eseo, k.a.) kaj longoneniam antaŭe publikigitaj en ajna formo.

La komisiono povas aljuĝi unuan premion de 250 eŭrojduan premion de 150 eŭroj kaj ĝis tri honorajn menciojn.

Ĉiu konkursanto povas partopreni per ĝis tri kontribuoj.

La konkursaĵoj estu senditaj podofo-formate al la sekretario de la komisiono komisiono.grabowski@co.uea.org antaŭ la 30-a de septembro 2021.

Regularo pri la fondaĵo “Antoni Grabowski”:
https://uea.org/teko/regularoj/regularo_fondajho_grabowski

Legu pri Premio Grabowski en la E-Vikipedio:
https://eo.wikipedia.org/wiki/Premio_Grabowski

The post Junulara konkurso “La dudekaj jaroj, alia mondo?” – Premio Grabowski 2021 appeared first on Tutmonda Esperantista Junulara Organizo.

de ariel je 2021-04-06 12:59

Libera Folio

UEA kaŝis donacitajn membrecojn

Antaŭ kelkaj tagoj Libera Folio povis raporti, ke la membraro de UEA dum 2020 kreskis je iom pli ol 3 procentoj. UEA tamen provis kaŝi la fakton, ke tiu kresko estis kaŭzita de membrecoj donacitaj al la finintoj de reta kurso por hispanlingvanoj.

Individuaj membroj de TEJO laŭ kategorio, 1984-2020. La lasta ero montras la subitan, neklarigeblan kreskon de bazaj membroj en TEJO-aĝo.

La membrostatistiko de UEA, aperinta en la aprila numero de la revuo Esperanto, unuavide ŝajnas relative kontentiga. Momente haltis la daŭra ŝrumpado, kaj la kvanto de individuaj membroj eĉ iomete kreskis. Efektive tamen la ciferoj estas ŝveligitaj per kaŝa aldono de nepagantaj membroj. La pagoj okazis ekster la kutima fondaĵo Canuto.

Ekde 1961 la fondaĵo Canuto estas uzata por financi la membrokotizojn de nepagipovaj aktivuloj. La celo de la fondaĵo estas allogi donacojn de pli bonhavaj membroj por utila celo, kaj samtempe eviti sintrompon – kiam donacitaj membrecoj iras tra la fondaĵo, ĉiuj scias, kiom da membroj efektive mem pagas. Sed tiel ne plu estas.

Atenta studo de la pasintjaraj membrociferoj montras, ke la efektiva kresko en UEA okazis inter la TEJO-aĝaj bazaj membroj. Surprize forta kresko okazis precipe en Meksiko (107 novaj membroj), Kolombio (75) DR Kongo (23) kaj  Dominika Respubliko (14). Supozeblas, ke tio estas ĝuste la novaj TEJO-anoj.

La subita kresko de la individua TEJO-membraro de 593 en 2019 al 806 en 2020 estas senprecedenca kaj komparebla kun salto okazinta en 2018, kiam la aĝolimo de TEJO estis altigita de 29 al 35 jaroj. La estraro de TEJO tamen nun ne faris analizon pri la evoluo de la membraro – la temo fakte tute ne estas menciata en la malneto de la jara raporto 2020.

La prezidanto de TEJO, Charlotte Scherping Larsson, ne povas nomi unu kialon de la subita kresko de la membraro, sed ja ĝojas pro ĝi:

Charlotte Scherping Larsson

– Kresko de 213 junaj membroj estas tre bela novaĵo por la junulara movado. 2020 estis malfacila jaro por ni, interalie por la organizantoj kaj aliĝintoj de renkontiĝoj, sed ĝi ankaŭ estis jaro de inovacio. La reta IJK estis sukceso, ni havis pli da filmetoj kun pli da sukceso ol iam ajn antaŭe, kaj ĉiuj niaj sociaj retoj kreskas. Kaj la statistiko ankoraŭ ne montras la efikon de Retoso, en kiu TEJO-membroj senpage partoprenas. Ni tamen ne certas pri la efiko de hejmrestado al aliaj membrotipoj, specife pri la lokaj kluboj.

Post la multaj diskutoj pri tio, kiom da membroj la asocio efektive havas, la komitato de TEJO en julio 2020 decidis, ke la asocio donu ”proksimuman informon” pri la efektiva membronombro. Tia informo tamen ankoraŭ ne haveblas.

– TEJO konsistas ne nur el individuaj membroj, sed ankaŭ el landaj kaj fakaj sekcioj. Nia nova estrarano pri Landa Agado nun laboras pri novstila KoDEJO (Kompleta Demandaro por Esperantaj Junularaj Organizoj), kaj ĝi helpos pli detale kaj ĝisdate koni membronombrojn de ĉiuj sekcioj. Albert nun estas en la organiza teamo de Retoso, do ni devos ankoraŭ iomete atendi. Ankaŭ funkcianta AKSO donos al ni pli facilan superrigardon pri membronombroj, diras Charlotte Scherping Larsson.

En la klarigoj al la statistiko la revuo Esperanto mencias, ke ”la Virtuala Kongreso kaj Esperanto-kurso por hispanparolantoj sukcese kompensis la nuligon de la UK”.

La plej multaj partoprenantoj de la pasintjara kurso por hispanlingvanoj troviĝis ĝuste en Meksiko kaj Kolombio, kie la nombro de individuaj membroj de UEA kreskis eksplode. Tio ŝajnas indiki, ke UEA aktive membrigis almenaŭ parton de la kursanoj, kiuj krome supozeble estis en TEJO-aĝo.

Martin Schäffer.

La ĝenerala direktoro de UEA, Martin Schäffer, tamen evitas respondi al demando pri tio, kiom el la novaj individuaj membroj en tiuj landoj estas TEJO-aĝaj, kaj kiom el ili efektive mem pagis siajn kotizojn:

– Ni ege ĝojas ke kolegoj el Latinameriko estas tiom aktivaj kaj tial venas novaj homoj al la movado. Ekzemple nuntempe okazas diversaj kursoj en Meksiko kun pluraj dekoj da lernantoj kaj denove en Kolombio baldaŭ komenciĝos kurso por komencantoj, certe granda parto de ili estas en TEJO-aĝo.

Laŭ Schäffer ne gravas, kiu pagas la kotizon:

– Agadrezultojn de niaj latinamerikaj kolegoj ni vidos en la estonteco, tio estas kio plej gravas kaj ne ĉu patro, patrino, instruisto, amiko, kolego, sponsoro aŭ kiu ajn pagis la membrokotizon al nacia aŭ internacia asocio, tion bonŝance ni ne demandas en aliĝilo.

Eĉ se la demando ne aperas en la aliĝilo, Schäffer kiel ĝenerala direktoro de UEA tamen devus scii, ke la kotizon de la novuloj pagis li mem. Fine de la kurso diplomiĝis 236 lernantoj, al kiuj UEA donacis bazan membriĝon por la jaro 2020, rakontas Doniben Jimenez, prezidanto de Kolombia Esperanto-Ligo.

Evidente estas tute en ordo kaj eĉ laŭdinde, ke UEA donacu unujaran bazan membrecon al finintoj de kurso parte financita de UEA. Tamen ne estas tute en ordo, ke UEA kaŝas la kvanton de donacitaj membrecoj, por povi ŝajnigi, ke la kvanto de pagantaj membroj ne malkreskis.

Ne klaras, el kiu konto de UEA la mono por la membrigo de la hispanlingvaj lernantoj estis prenita, sed ajnakaze ne temas pri grandaj sumoj – la kotizo de baza membro en la plej juna TEJO-kategorio en Meksiko kostas nur 4 eŭrojn. Sed klaras, ke oni elektis aktive kaŝi la fakton, ke oni donacis grandan kvanton da membrecoj. Ne eblas nun certe scii, ĉu temas pri 236 donacitaj kotizoj, ĉu malpli – aŭ pli.

La kutima maniero de UEA donaci membrecojn al aktivaj sed nepagipovaj esperantistoj estas uzi la monon en la tiucela fondaĵo Canuto. Dum 2020 la fondaĵo pagis la kotizojn de entute 492 membroj. Sed tiuj evidente ne inkluzivas la hispanlingvajn novulojn.

Laŭ la statistiko, Fondaĵo Canuto en Ameriko pagis la kotizojn de entute 85 membroj, el kiuj 35 estis en TEJO-aĝo. En Kolombio Canuto pagis por 6 membroj (1 juna) kaj en Meksiko por 12 membroj (2 junaj). La membrara kresko en Meksiko tamen estis 107 kaj en Kolombio 75 novaj membroj.

Do, la mono por la hispanlingvaj kursanoj devis veni el alia poŝo. Se supozi, ke ĉiuj 236 lernantoj efektive akceptis la donacon kaj iĝis membroj, UEA en 2020 havis sume 728 individuajn membrojn, kies kotizojn la asocio mem pagis. Tio estas 17 procentoj el la membraro.

Sen la aldonaj donacitaj membrecoj UEA evidente ne povus raporti kreskon en 2020.


Pli pri la temo

 

de Redakcio je 2021-04-06 06:15

Nova kurso por hispanlingvanoj

Pasintjare 236 lernantoj finis realtempan retan kurson de Esperanto por hispanlingvanoj, aranĝitan kunlabore de Kolombia Esperanto-Ligo, UEA kaj TEJO. Nun oni kolektas kontribuojn por financi la ĉi-jaran kurson, por kiu oni bezonas dek hispanlingvajn instruistojn. 

La alvoko de la nova kurso por financa subteno.

En junio 2020 estis lanĉita novtipa, dumonata kurso de Esperanto por hispanlingvanoj en la reto. Temis ne pri lingvolerna retejo, sed tradicia kurso kun veraj instruistoj en rekta elsendo je difinitaj horoj, en grupoj kun ne pli ol dudek lernantoj.

Oni atendis ke aliĝos maksimume cento da lernantoj, sed fakte venis pli ol sescent, rakontas Doniben Jimenez, prezidanto de Kolombia Esperanto-Ligo.

– Ni lanĉis alvokon por instruistoj kaj venis 48, el kiuj 30 restis kun ni. Tiel ni havis la ŝancon krei grupojn kun ne pli ol 20 gelernantoj. Ni okazigis iom pli ol 320 klasojn. Fine de la kurso diplomiĝis 236 lernantoj, al kiuj UEA donacis bazan membriĝon por la jaro 2020.

Post la sukceso, KEL kaj UEA volas denove aranĝi la kurson, senpage por la lernantoj. Tamen estas multe da laboro, kaj kvankam UEA promesis subteni la ĉi-jaran kurson per 2 000 eŭroj, necesas plia financa subteno, unuavice por pagi honorarion al la instruistoj, diras Doniben Jimenez.

Doniben Jimenez kun la kato Balú.

– Por la ĉi-jara versio, ni lanĉis monkolekton. Krome, ni ricevis plurajn petojn el Hispanio, por denove okazigi la kurson. En la pasinta versio estis jam multaj eŭropanoj kiuj partoprenis. Ĉe ili estis la 1-a horo nokte kaj ili estis tie ĉi, sekvante la kurson. Pro tio, ni kreis grupon por Hispanianoj. Ni invitis HEF partopreni la projekton kaj nun ili donacos mil pliajn eŭrojn. Tiel ni povas dungi 15 instruistojn. Ĉiu instruisto havos maksimume 30 gelernantojn.

Oni jam havas sufiĉe da mono por 450 novaj lernantoj, sed se la kolekto sukcesos, eblos akcepti pliajn, diras Doniben Jimenez. Kaj jam multaj montris interesiĝon.

– Antaŭ unu semajno ni lanĉis la alvokon, nur per afiŝo en Facebook kaj Instagram, kaj jam aliĝis 185 kandidatoj. Mi diras ”kandidatoj”, ĉar por garantii bonan lernadon, ni elektos laŭ respondoj en la aliĝo tiujn, kiuj sincere emas kaj volas lerni.

Libera Folio: Ĉu la iniciato estas inspirita de tio, ke oni nun devas fari ĉion malĉeeste?

– Ni havis la ideon jam delonge, plurajn kursojn kun tiu sama metodologio ni okazigis ĉeeste. Ni havis preta la infrastrukturon por okazigi la sesiojn per Teams, por varbi gelernantojn, por aŭtomate taksi gramatikaĵojn. La pandemio estis kiel puŝanto de la iniciato.

de Redakcio je 2021-04-06 05:25

Stano

“Saluton, Kabulo! Moskvo aŭskultas…”

Militaj telekomunikistoj malofte trafas gazetajn paĝojn – ilia servo estas nerimarkinda kaj sena je batala romantikeco. Nikolaj Pastuĥov el la urbo Tjumeno (Siberio, Rusio) rememoras kiel en la montaro Baglano lia trupo prizorgis telekomunikadon inter Afganio kaj Sovetunio.

Siberia infanaĝo
Mi naskiĝis en 1966 en vilaĝo Jerjomino, Niĵnij Tavda distrikto, Tjumena provinco. Mi estis la naŭa el la gefiloj, plej lasta. Tiam tio estis normala afero, malmultaj en kamparo havis malpli ol tri infanojn. La gepatroj laboris en la Ĉerepanova sovĥozo kiel ordinaraj laboristoj.


Bazlernejon mi finis en Jerjomino, okjaran lernejon jam en vilaĝo Ĉerepanovo kaj por frekventi la naŭjaran mi devis veturadi al vilaĝo Andrjuŝino, situinta 5 km for. Poste mi abiturientiĝis en metilernejo N 5 en Tjumeno, iĝis veldisto. Duonjaron mi laboris en la trusto Sibkomplektmontaĵ kaj en novembro 1984 oni rekrutis min al la armeo, kie mi trafis telekomunikajn trupojn.

Vojo al Baglano
Oni tuj diris al ni, ke sendos nin eksterlanden, sed ne diris kien. Oni envagonigis nin kaj sendis al lernocentro en Samarkando (Uzbeka SSR). Ke nia eksterlando estos Afganio ni eksciis kelkajn tagojn antaŭ la foriro al Kabulo. Mi jam sciis kio estas Afganio – pli aĝa frato revenis de tie en 1983, la tutan landon li tragrimpis dum skoltaj operacoj.


Du unuajn semajnojn en Kabulo ni pasigis en garnizono – mi trafis la 180-an apartan troposferan batalionon. De Kabulo aŭtokolono transportis nin al nia toĉka (punkto) apud la urbo Pul-i Ĥomri – ĉefurbo de la provinco Baglano, situanta en la norda parto de Afganio, tuj post la Salang-pasejo.


Nia tasko estis prizorgi telekomunikadon laŭ linio Termezo – Pul-i Ĥomri – Kabulo – Duŝanbo. Sur aŭtoj estis starigitaj grandaj teleroj, kiuj dissendis signalon je 130 km, kie ĝin kaptis aliaj teleroj. Danke al tio Kabulo ĉiam povis telekomuniki kun Sovetunio.

Soldata rutino
Malsupre sekvis ŝoseo, ĉirkaŭ ĝi disŝutiĝis vilaĝoj kaj 10 km for estis deplojita soveta brigado. Sur nia punkto troviĝis ĉirkaŭ 30 telekomunikistoj, deko da artileriistoj, infanterianoj, sume ĉirkaŭ 80 militistoj. Ni loĝis en modulaj kaj kotobrikaj domoj, kiujn ni mem konstruis el argilo – ili estis simplaj, sed pli komfortaj ol tendoj.


La siberianoj adaptiĝis pli facile dum la aliaj ofte malsaniĝis pro lokaj infektoj. Mi memoras kiel oni trinkigis nin per tinkturo de alhagio – oni kredis ke ĝi malinfektas akvon. Loka akvo estis aĉega. El la brigado oni alportadis akvon pritraktitan, sed kloro flosis tie en flokoj. Nur el putoj en la urbo Pul-i Ĥomri oni foje alportadis normalan akvon, sed en ŝtala barelo ĝi varmiĝis tiel, ke brulvundis la manplatojn.


Lokanoj foje venadis al ni. Niaj soldatoj-taĝikoj komunikis kun ili, multaj nemalbone parolis la rusan. Foje ili venadis kaj alportadis ĝinzojn kaj aliajn aĵojn por vendi al soldatoj. Vilaĝojn ni kutime ne eniris, ĉar ne eblis distingi pacajn kamparanojn de muĝahidoj – tage li tenas en la manoj pioĉon, nokte mitraleton. Oni ne pripafis nin, sed en ĉirkaŭaĵoj pafado okazis regule, speciale kiam niaj trupoj okazigis rastaddon de vilaĝoj. Ĝenerale rilatoj kun lokanoj estis normalaj, ni klopodis ne ĝeni unu la alian.


Militservo daŭris tagon post tago. Oni ekdeĵoras, sidas en stacio aŭ staras en gardado, finas la deĵoron. Oni skribas leteron hejmen, atendas respondon, skribas denove. Leterojn alportadis helikopteroj, sed foje venadis “afganec” (afganano), kiel ni nomis ventegon, kiu kreis altegajn polvokirlojn kaj tiam necesas atendi poŝton po du semajnoj – helikopteroj restis surtere. Parencoj sciis kie mi servis, tiutempe jam eblis rakonti pri Afganio.

Printempe Afganio belas
En novembro 1986 oni denove enaŭtigis nin kaj aŭtokolono direktiĝis al Kabulo. Kiam ĝis la urbo restis 30 km oni pripafis nin. Do ni kaŝis nin en flughaveno, atendis kaj matene daŭrigis la veturadon. Tiutempe ni jam alkutimiĝis al pafado kaj ne multe ĝin atentis.


Du tagojn ni pasigis en Kabulo kaj la 15-an de novembro 1986 mi ekflugis al Taŝkento kaj de tie hejmen. Kiam mi revenis, ĉi tie ankoraŭ kuŝis neĝo. Mi denove eklaboris kiel veldisto en la sama trusto. En la 1990-aj jaroj industrio en la tuta lando kolapsis, mi foriris al kooperativo kaj poste dungiĝis en TjumenNIIgiprogazo.

Ĉu mi rememoras Afganion? Foje… Printempe tie estas bele – ĉio verdiĝas, la montojn kovras floroj. Poste la suno forbruligas la verdaĵojn, ĉio iĝas bruna. Vintre malvarmas, en februaro varmo revenas. 


La unuan tempon post la reveno mi renkontiĝadis kun buboj el nia bataliono – tri tjumenanoj militservis tie. En la datreveno de la foriro de la sovetiaj trupoj el Afganio ni iradis al la eterna flamo, babiladis, rememoradis, sed poste ĉio poiomete finiĝis.

de Stano Belov (noreply@blogger.com) je 2021-04-06 04:41

2021-04-05

KARAPACO-PANORAMO

Fratoj Grimm: Blanka kaj nigra fianĉinoj (fabelotraduko laŭ la lasta versio)

 

 


Fratoj Grimm

Blanka kaj nigra fianĉinoj


Patrino iris kun sia filino kaj duonfilino sur kampo por detranĉi furaĝon. Jen venis al ili la kara Dio kiel malriĉa viro kaj demandis: „Kie kondukas la vojo en la vilaĝon?“

„Se vi volas scii tion“, parolis la patrino, „serĉu ĝin mem.“

Kaj la filino aldonis: „Se vi zorgas pri tio, ke vi ne trovos ĝin, kunprenu vojmontrilon.“

Sed la duonfilino diris: „Kompatinda viro, mi kondukos vin, iru kun mi.“

Jen ekkoleriĝis la kara Dio pri la patrino kaj ŝia filino, turnis la dorson al ili kaj ensorĉis ilin, por ke ili fariĝu nigraj kiel la nokto kaj malbelaj kiel la peko. Sed la kompatinda duonfilino plaĉis alDio kaj li iris kun ŝi. Kaj kiam ili estis proksime de la vilaĝo, li benis ŝin kaj diris: „Elektu tri dezirojn, kiujn mi plenumos al vi.“

Jen diris la knabino: „Mi volonte estus tiel bela kaj pura kiel la suno“, kaj tuj ŝi estis blanka kaj bela kiel la suno.

„Krome mi dezirus havi monsaketon, kiu neniam malpleniĝos.“

Ankaŭ tiun deziron plenumis la kara Dio al ŝi, sed li aldonis: „Ne forgesu la plej gravan.“

Jen ŝi diris: „Mia tria deziro estas la eterna ĉiela regno post mia morto.“

Ankaŭ tion li cedis al ŝi kaj poste li adiaŭis sin.

Kiam la duonpatrino alvenis hejmen kun siaj filinoj kaj vidis, ke ili ambaŭ estas nigraj kiel karboj kaj malbelaj, sed la duonfilino blanka kaj bela, la malico en iliaj koroj fariĝis eĉ pli granda, kaj ili pensis pri nenio alia ol pri tio, kiel ili povas suferigi ŝin. Sed la duonfilino havis fraton nomatan Reginer. Tiun ŝi tre amis kaj rakontis al li ĉion, kio okazis.

Poste Reginer iam diris al ŝi: „Kara fratino, mi volas pentri vin, por ke mi vidu vin ĉiam antaŭ miaj okuloj, ĉar mia amo al vi estas tiel granda, ke mi ĉiam volas rigardi vin.“

Ŝi respondis: „Sed mi petas vin, montru la bildon neniam al iu alia.

Li do pentris sian fratinon kaj pendigis la pentraĵon en sia ĉambro. Ĉar li estis koĉero, li vivis en la kastelo de la reĝo. Ĉiutage li haltis antaŭ la bildo kaj dankis Dion pro la feliĉo havi tian fratinon. Sed ĵus mortis la edzino de la reĝo, al kiu servis la frato. La reĝino estis tiel bela, ke oni ne povis trovi iun, kiu similis al ŝi. Kaj la reĝo pri tio estis tre malĝoja. La kortegaj servistoj rimarkis, ke la frato staras ĉiutage antaŭ la bela bildo, ili enviis lin pro la bildo, ne volis lasi la pentraĵon al li, kaj tial ili sciigis la reĝon pri ĝi. La reĝo ordonis porti la bildon al li, kaj kiam li vidis, ke la knabino tute similas al lia mortinta edzino, kaj eĉ pli belas, li enamiĝis ĝismorte en ŝin. Li vokigis la koĉeron al si kaj demandis, kiun prezentas la pentraĵo. La koĉero diris, ke ŝi estas lia fratino. Tial decidis la reĝo edzinigi neniun alian ol ŝin. Li donis al li kaleŝon kaj ĉevalojn kaj pompajn ore ornamitajn vestojn kaj forsendis lin alkonduki la elektitan fianĉinon. Kiam Reginer atingis ŝin kun la mesaĝo, ĝojis lia fratino. Nur la nigra duonfratino estis ĵaluza pri ŝia feliĉo, ŝi ĉagreniĝis trans ĉiu mezuro kaj diris al sia patrino: „Kiel helpas al ni ĉiuj viaj fortoj, se vi tamen ne povas havigi al mi feliĉon tian.“

„Estu kvieta“, diris la maljunulino, „mi ja favorigos vin ankoraŭ.“

Kaj per siaj sorĉistinaj artifikaĵoj ŝi aĉigis la okulojn de la koĉero tiom, ke li estis preskaŭ blinda, kaj al la blanka duonfratino ŝi ŝtopis la orelojn, ke ŝi estis preskaŭ surda. Poste ili grimpis en la kaleŝon, unue la fianĉino kun la majestaj reĝokortaj vestoj, poste la duonpatrino kun sia filino. Kaj Reginer sidis sur la koĉera sidloko por veturi. Kiam ili estis survoje dum certa tempo, vokis la koĉero:

   „Kovru vin, fratinjo mia,
   ke pluv’ ne malsekigu vin,
   ke polv’ ne vente kroĉu sin,
   ke ŝike bele ĉe l’ reĝ’ vi montru vin.“

La fianĉino demandis: „Kion diras mia kara frato?“

„Aĥ“, diris la maljunulino, „li diris, ke vi demetu vian oran robon kaj donu ĝin al vi fratino.“

Ŝi demetis ĝin kaj vestis per ĝi la nigrulinon. Tiu donis al ŝi por tio aĉan grizan kitelon. Poste ili veturis plu, kaj post certa tempo la frato vokis denove:

    „Kovru vin, fratinjo mia,
    ke pluv’ ne malsekigu vin,
    ke polv’ ne vente kroĉu sin,
    ke ŝike bele ĉe l’ reĝ’ vi montru vin.“

La fianĉino demandis: „Kion diras mia kara frato?“

„Aĥ“, diris la maljunulino, „li diris, ke vi demetu vian oran kufon kaj donu ĝin al via fratino.“

Ŝi demetis la kufon kaj surmetis ĝin al la nigrulino kaj sidis mem kun la nuda hararo. Poste ili veturis plu. Denove vokis la frato post certa tempo:

    „Kovru vin, fratinjo mia,
    ke pluv’ ne malsekigu vin,
    ke polv’ ne vente kroĉu sin,
    ke ŝike bele ĉe l’ reĝ’ vi montru vin.“

La fianĉino demandis: „Kion diras mia kara frato?“

„Aĥ“, diris la maljunulino, „li diris, ke vi foje rigardu el la kaleŝo.“

Sed ili ĝuste estis veturigataj sur ponto super profunda rivero. Kiam la fianĉino do ekstaris kaj kliniĝis el la kaleŝo, ili puŝis ŝin kune eksteren, tiel, ke ŝi falis en la akvon. Kiam ŝi sinkinte malaperis, aperis en la sama momento neĝe blanka anaso sur la akvospegulo kaj fordrivis kun la rivero. La frato rimarkis nenion pri tio kaj veturigis la kaleŝon plu, ĝis kiam ili atingis la korton. Jen li kondukis al la reĝo la nigrulinon kiel sian fratinon kaj opiniis, ke efektive estas ŝi, ĉar liaj okuloj obtuzis kaj li ja vidis briltremi la orajn vestojn. La reĝo, kiam li ekvidis la profundan malbelecon je sia celata fianĉino, fariĝis tre kolera kaj ordonis ĵeti la koĉeron en fositan kavernon, kiu estis plena de serpentoj kaj viperoj. Sed la maljuna sorĉistino sciis mistifiki kaj blindigi lin per siaj artifikaĵoj tiel, ke li retenis ŝin kaj ŝian filinon, ja, ke ŝi fine tute tolereble aspektis al li kaj li efektive edzinigis la filinon.

Iuvespere, dum la nigra fianĉino sidis sur la sino de la reĝo, naĝis blanka anaso en ŝtona defluilo en la kuirejon kaj diris al la kuireja knabo:

    „Bubeto, fajron ekbruligu,
    miajn plumojn varme vigligu.“

Tion faris la kuireja knabo kaj bruligis por ŝi fajron sur la fajrejo. Jen la anaso proksimiĝis kaj sidiĝis apud la fajro, skuadis sin kaj glatigis la plumojn per la beko. Dum ĝi sidis tie kaj bonfartigis sin, ĝi demandis: „Kie estas mia frato Reginer?“

La kuireja knabo respondis:

„En kavern’ en turmentoj,
ĉe vipuroj kaj serpentoj.

Ŝi demandis plu: „Kion faras la nigra sorĉistino en la kastelo?“

La kuireja knabo respondis:

    „Sur l’ reĝsin’
    ŝi varmas sin.“

La anaso diris:

    „Di’ kompatu min!“

Poste ĝi fornaĝis en la defluejo.

Je la sekva vespero ĝi revenis kaj metis la samajn demandojn, kaj je la tria vespero ankoraŭfoje. Jen la kuireja knabo ne plu povis reteni tion en sia koro, iris al la reĝo kaj rakontis al li ĉion. Sed la reĝo volis konvinki sin mem, iris je la sekva vespero en la kuirejon, kaj kiam la anaso etendis la kapon en la ŝtona defluejo en la kuirejon, li prenis sian glavon kaj tratranĉis la kolon de la anaso. Jen ĝi fariĝis per unu fojo tre bela knabino kaj samis al la bildo, kiun ŝia frato pentris laŭ ŝi. La reĝo estis plena de ĝojo, kaj ĉar ŝi staris tie tute malseka, li ordonis, ke oni portu pompajn vestojn al ŝi kaj vestu ŝin per ili. Poste ŝi rakontis al li, kiel oni trompis ŝin per ruzo kaj hipokriteco kaj laste ĵetis ŝin en riveron; kaj ŝia unu peto estis, ke oni liberigu la fraton el la serpentokaverno.

Plenuminte tiun peton, la reĝo iris en la ĉambron, kie sidis la maljuna sorĉistino kaj demandis ŝin: „Kion meritas tiu, kiu faris tion kaj tion?“ Kaj li rakontis, kio okazis.

Sed ŝi estis tiom orgojla, ke ŝi rimarkis nenion kaj diris: „Ŝi meritas, ke oni nudigu ŝin, metu ŝin en barelon kun najloj, kaj ke oni enjungu ĉevalon antaŭ la barelon kaj la ĉevalon sendu en la vastan mondon.“

Ĉio ĉi okazis al ŝi kaj al la nigra filino. Sed la reĝo edzinigis la blankan kaj belan fianĉinon kaj rekompencis la fidelan fraton per tio, ke li faris riĉan rekonatan viron el li.

 

Fonto: Jakobo kaj Vilhelmo Grimm: Infan-kaj domfabeloj,
Eldono lastmana, eldonejo Reclam, „Die weiße und die schwarze Braut“

tradukis Dorothea kaj Hans-Georg Kaiser
lingve kontrolis Vladimir Türk 
 

 

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2021-04-05 20:31

La Balta Ondo

Jubileoj kaj memordatoj en aprilo 2021

La Ondo10. Antaŭ 60 jaroj mortis Louis Bastien (1869-1902-1961), franca armeano, generalo kaj esperantisto; vicprezidanto de la franca landa asocio SFPE (1928-44), prezidanto de UEA (1934-36), post la skismo en 1936 prezidanto de Internacia Esperanto-Ligo (1936-47), ĉefkunlaboranto de Enciklopedio de Esperanto, aŭtoro de Naŭlingva etimologia leksikono de la lingvo Esperanto (1907), Vocabulaire de poche français-Esperanto (1932) kaj Militista vortareto (1955). Membro de Lingva Komitato (1909-48) kaj Akademio de Esperanto (1934-57), honora prezidanto de UEA (1947-61).
Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 28-29.

11. Antaŭ 105 jaroj dum la batalo ĉe Verdun pro obusa trafo pereis Théophile Rousseau (pron.: rusó, 1876-1905-1916), franca profesoro de matematiko, disvastiganto de Esperanto, precipe en turismo, iniciatoro de Esperanto-oficejoj; kuniniciatoro, defondiĝa komitatano kaj vicprezidanto de UEA.

16. Antaŭ 35 jaroj mortis Veselin Damjanov (Дамянов, 1925-1974-1986), bulgara opera kaj opereta kantisto, profesoro en Bulgara Ŝtata Filharmonio, laŭreato de pluraj muzikaj premioj, Merita Artisto de Bulgario; li plurfoje koncertis en Esperantaj kongresoj kaj kantis en Esperanto dum siaj turneoj. Inter liaj diverslingvaj muzikaj registraĵoj estas ankaŭ kelkaj en Esperanto: Veselin Damjanov kantas en Esperanto ‎(disko, 1978), Serenado al fraŭlino Loli kaj kvar aliaj kantoj (disko, 1981), Papageno kaj du grandaj arioj (kun Agathe Soemer-Pascali, disko, 1982), Veselin Damjanov koncertas en Kanado (kasedo, 1985), Jubilea koncerto (disko, 1985), Emocioj (kun Joëlle Rabu, posteume eldonita KD, 2014).

21. Antaŭ 75 jaroj naskiĝis Gunnar Gällmo (1946-195?- ), sveda tradukisto, budhano kaj esperantisto, prezidanto de Budhana Ligo Esperantista; aŭtoro de Wolfgangerl (1990), Mokrokalvo la gigantegegego (1999), Kelkaj faktoj pri la budhismo (2002), Kantoj de la veraj homoj (2006); tradikinto de La Dharmo-pado (2002), Nemeza (A. Nobel, 2003), La korto (K. Lundberg, 2015), Malvarma bufedo (J. Wrangborg, 2017).

25. Antaŭ 155 jaroj naskiĝis Carlo Bourlet (pron.: burlé, 1866-1900-1913), franca matematikisto, akademiano kaj esperantisto (№6484); unu el la plej gravaj figuroj en la historio de Esperanto. Li interesigis pri Esperanto la amasan asocion Touring-Club kaj la prestiĝan eldonejon Hachette et Cie, prezidis la Parizan Esperanto-Grupon (la plej aktiva kaj amasa en la mondo), kunorganizis la unuajn UKojn, kunfondis kaj estis la unua sekretario de ISAE (1907); iniciatis kaj direktis La Revuon en kiu aperis ankaŭ liaj originalaj kaj tradukitaj verkoj; verkis librojn kaj broŝurojn en/pri Esperanto, inter kiuj elstaras Premier manuel de la langue auxiliaire Esperanto (1905), konata kiel “la ruĝa broŝuro”, kies francaj eldonoj aperis en la suma eldonkvanto 550 mil ekz., kaj kiu aperis ankaŭ en pluraj alilingvaj versioj.
Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 44-46.

25. Antaŭ 110 jaroj naskiĝis Károly Fajszi (pron.: fájsi, 1911-1964-2004), hungara poŝtoficisto kaj esperantisto; kunfondinto de Esperanto-Asocio pri Poŝto kaj Telekomunikado (IPTEA); aŭtoro de Esperanto-lernolibro por hungaroj (1966), elstara Esperanto-kolektanto, kies kolekto enhavis 17 mil librojn, ok mil binditajn jarkolektojn de gazetoj k. m. a.; honora membro de UEA (1991); en 2002 lian kolekton aĉetis la kultura ministerio de Hungario kaj transdonis ĝin al la landa fremdlingva biblioteko en Budapeŝto.
Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 88-89.

25. Antaŭ 60 jaroj naskiĝis Miĥail Konstantinoviĉ Ĉertilov (Чертилов, 1961-1986-2018), sovetunia kaj ruslanda inĝeniero kaj esperantisto, plurfoja estrarano kaj unumandata prezidanto (2009-10) de REU, tradukinto de Invado: Tero (2012) de H. Harrison, kuntradukinto (kun S. Smetanina) de La nokta patrolo (2006-07) kaj Kavaliroj de kvardek insuloj (2009) de S. Lukjanenko.

28. Antaŭ 100 jaroj naskiĝis Elna Matland (1921-1939-2011), norvega instruistino kaj esperantistino, prezidanto aŭ sekretario de la Esperanto-kluboj en Bergeno kaj Sauda, estrarano de la Norvega Esperantista Ligo kaj ĝia prezidanto (1985-1991), komitatano de UEA (1983-95), prezidanto de LKK de la 76a UK en Bergeno (1991), Honora Membro de UEA (1992).

28. Antaŭ 40 jaroj mortis Endre Tóth (1931-1960?-1981), hungara muzikisto, instruisto, redaktoro, verkisto kaj esperantisto, blindiĝinta en 1945 pro eksplodo de mino; aŭtoro de verkoj hungaraj, germanaj kaj Esperantaj, kiuj aperis unu jaron post lia morto en la novelaro Lappar, la antikristo (1982), alte taksita de la kritiko kaj legantaro.

30. Antaŭ 100 jaroj naskiĝis Juan Eduardo Bachrich (denaske: Johann Eduard Bachrich, 1921-1938-2005), aŭstria agrikulturisto kaj esperantisto, post la Dua Mondmilito migrinta al Venezuelo, kie li estis peranto (1974-2001) kaj komitatano (1992-98) de UEA; subvenciinto de la vidkursoj Mazi en Gondolando kaj Esperanto: Pasporto al la tuta mondo; honora membro de UEA (2000). Danke al la donaco de liaj gefiloj UEA starigis la fondaĵon “Biblioteka Apogo Honore al la Geedzoj Maria kaj Johano Bachrich”, kiu helpas pliriĉigi la kolektojn de Esperanto-bibliotekoj.

Aleksander Korĵenkov

Ĉi tiu artikolo aperis en la printempa (marta) numero de La Ondo de Esperanto (2021).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2021, №1 (307).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2021/04/

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Jubileoj kaj memordatoj en aprilo 2021 appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-05 20:14

Neniam milito inter ni

Usono: en Florido, «media katastrofo» minacas la Tampan Golfon

Foto REUTERS/Drone Base 05/04/2021 La potenciala surbordiĝo de pli ol 1 miliono da m3 da poluataj akvoj devenintaj de fosfata eks-mino sude de Tampa, trudis la guberniestron de Florido dekreti urĝan staton sabaton 3an de aprilo. Ĉirkaŭ 300 domoj estis...

de neniammilitointerni je 2021-04-05 20:04

Revuo Esperanto

Gazetara Komuniko 942. Flanka evento de UEA kaj TEJO dum la 10-a EKOSOK-Junulara Forumo, la 6-an de aprilo


UEA kaj TEJO organizas flankan eventon kadre de la Junulara Forumo de Ekonomia kaj Socia Konsilio (EKOSOK) de UN, kiu dekjariĝas en 2021. La evento nomiĝas “Lingvaj rajtoj kaj la junularo: Defioj kaj Oportunoj” kaj okazos rete mardon, la 6-an de aprilo 2021 je la 16:00-17:30 UTC, per Zoom. Ĉiuj detaloj ĉe Eventa Servo (http://eventaservo.org/e/lingvaj-rajtoj-kaj-junularo), kie oni bonvenas indiki sian partoprenon.

La evento temos pri lingvaj rajtoj: la fundamenta rajto, ke ĉiu individuo elektu sia(j)n lingvo(j)n por privata kaj publika komunikado. Esploroj indikas, ke efektive unu jaro da KOVIM-19-a pandemio ebligis al internaciaj instancoj kaj organizoj konstati kaj raporti pri misrespektoj kaj atencoj al fundamentaj homaj rajtoj – kaj lingvaj rajtoj ne estas esceptoj. La rapida interretigo de plejparto da profesiaj, edukadaj, personaj kaj sociaj agadoj malpozitive efikis sur tiaj rajtoj. Dum la KOVIM-19-a krizo, esploristoj substrekis, ke respondeculoj pri publiksano klopodu por diskonigi informojn diverslingve precipe por indiĝenaj komunumoj en la tuta mondo. Tiele, lingvaj minoritatoj estas malinkluzivitaj rilate al informoj altkvalitaj kaj ĝustatempaj. La celoj de la evento estas:

• Konsciigi pri la graveco de lingvaj rajtoj, precipe kiel ili estis tuŝitaj de la KOVIM-19-a pandemio;
• Substreki la rilatojn inter lingvaj rajtoj kaj la Celoj por Daŭripova Evoluigo (CDE), precipe la CDE-oj 3, 4, 10, 16 kaj 17;
• Konsciigi pri lingva diskriminacio: kiel parolantoj de minoritataj lingvoj estas malinkluzivitaj kaj kiel decidfarantoj povas senintence tion kaŭzi;
• Ebligi al junuloj diversfonan interŝanĝon de opinioj kaj spertoj;
• Interrilatigi lingvajn minoritatojn kaj uzi la flankan eventon kiel interkonatiĝan okazon.

Programo (laŭ UTC):

• 16:00-16:05 Bonvenigo kaj enkonduko: La kungastigantoj bonvenigas la partoprenantojn kaj klarigas la organizadon de la sesio.

• 16:05-16:20 Enkonduka prelego pri lingva diskriminacio: Fakulo (Michele Gazzola) enkondukas la temon de lingva diskriminacio, kiel lingvaj rajtoj rilatas al la CDE kaj la nuntempa pandemia situacio, kun fokusiĝo pri junularaj spertoj. Lingvo de tiu prezento estos la angla por ebligi partoprenon de neesperantista publiko, sed demandoj povos okazi en Esperanto al la fakulo.

• 16:20-16:50 Diskutado en subĉambroj: La partoprenantoj estas dividitaj en diversajn subĉambrojn por faciligi diskutadon pri la temo. Ĉiu subĉambro havas apartan lingvon pro ebligi al la partoprenantoj esprimi sin laŭeble en sia plej komforta lingvo. La diskutojn gvidos moderigantoj en diversaj lingvoj, laŭ la ĉambro.

• 16:50-17:30 Tutgrupa diskutado: Ĉiu grupo prezentas la rezulton de sia propra diskuto. Sekvas konkluda diskuto.

Necesas registriĝi ĉe: us02web.zoom.us/meeting/register/tZEkdOuhpzIsGdS6HvKpmTkR3XVND3qzFAb0

La evento okazos per Zoom, ĉar ĝi ebligas disdividon de partoprenantoj en subĉambrojn kaj tradukadon. Aldone oni konsideras uzi aliajn interagilojn kiel enketilojn, Mentimeter ktp. Post registriĝo oni ricevos konfirman retpoŝton kun partoprenaj informoj.

Se oni volas helpi dum la evento kiel “moderiganto” por la diskutaj sub-ĉambroj, gvidonte la diskutojn en unu el la diversaj lingvoj, bonvolu skribi al Spyros Papadatos, oficisto de UEA kaj TEJO pri Eksteraj Rilatoj, per la retadreso spyros@tejo.org. Kunsido inter la organizteamo kaj moderigantoj devos okazi la 5-an aŭ la 6-an de aprilo matene (antaŭ la evento).

El la Gazetaraj Komunikoj

de Redakcio je 2021-04-05 14:41

Libera Folio

Esperantistoj same strangas kiel signolingvanoj

Esperantistoj ŝatas paroli pri lingvaj temoj. Eksteruloj dubas pri la esprimaj kapabloj de ilia lingvo kaj konsideras ilin marĝenuloj. La samo ofte validas pri parolantoj de signolingvoj. Renato Guedes Filho studis la etnobiologiajn aspektojn de la brazila signolingvo Libraso en sia finkursa disertaĵo kaj ĵus prelegis pri la similaĵoj de la komunumoj en reta renkontiĝo.

Renato Guedes Filho esploris similaĵojn inter la esperantistoj kaj signolingvaj komunumoj.

Ekde mia unua sperto en iu Esperanta renkontiĝo, mi jam sciis ke mi havas grandan afinecon kun la etoso de Esperantujo, kaj tre frue jam spertis la tiel nomatan Postkongresan Sindromon. Mi tiom nature ensorbis kelkajn valorojn asociitajn kun la Esperanta komunumo, kiel gastemo kaj konscio pri lingvaj baroj, ke hodiaŭ mi eĉ ne scias kiel mi povus esti alia aŭ ne konscias kiam ekzakte mi ilin ekhavis.

Post Esperanto mi daŭre studis multajn lingvojn, en kelkaj el ili mi atingis sufiĉan nivelon por teni konversacion, kaj kiam mi loĝis eksterlande, ĉefe en Azio, mi povis kontakti parolantojn de tiuj lingvoj kaj ĝui la eblon komunikiĝi kun eksterlandanoj je pli intimeca maniero en landoj en kies lingvoj mi ne kompetentis esprimiĝi.

Tamen, la etoso de Esperantujo, aŭ paroli en Esperanto, ŝajnis al mi sufiĉe unika kaj speciala, ĝis mi eklernis la Brazilan Signolingvon. Jes, la du komunumoj malsamas je pluraj aspektoj, sed mi ja povis rimarki kelkajn interesajn paralelojn inter la du lingvokomunumoj, kiujn mi ne trovis en aliaj pli grandaj etnaj lingvoj, kiel la portugala, franca, hispana aŭ la ĉina.

La unua granda simileco temas pri la konsisto de la parolantaro mem: samkiel Esperantujo, la signantaro de la Brazila Signolingvo (Libraso) estas disa tra la spaco. Tio signifas ke la solaj spacoj kie Esperanto-parolanto povas alparoli nekonaton en tiu lingvo estas en Esperanto-renkontiĝoj, dum kiuj la ŝanco esti komprenata estas pli certa.

Paralele, signantoj de Libraso povas rekte alparoli nekonatojn nur en surdulaj renkontiĝoj kaj ne havas tradician areon kie parolantoj estas troveblaj en alta denseco. En aliaj partoj de la mondo, estas minoritataj lingvoj kies parolantaro nombre malkreskas, tamen ĝenerale ili estas ligitaj al iu specifa areo aŭ regiono, kie almenaŭ en ne fora pasinteco eblis trovi densan koncentriĝon de uzantoj.

Sekve, la parolantoj de Libraso organizas renkontiĝojn, kongresojn kaj klubojn, pere de kiuj ili povas renkonti unu la alian kaj ĝui kion ni ĝuas kiam ni estas en ia Esperanta renkontiĝo. Ne surprize, fine de tiaj surdulaj renkontiĝoj, homoj same raportas sperti antaŭsopiron de siaj konatoj, iuspecan postkongresan sindromon.

En tiuj renkontiĝoj oftaj temoj de konversacioj estas lingva komprena problemo, io kion aliloke mi trovis nur inter esperantistoj. Tio estas, la temo de lingva baro estas ofte diskutata de nelingvistoj. Aŭskultante katalunajn radiostaciojn, mi havas la impreson ke lingvaj temoj tie estas pli ofte pridiskutataj ol en la hispana, sed ankoraŭ mi ne havas sperton en la kataluna ĉiutaga vivo por scii ĉu tio atingas la nivelon kiun mi vidas en tiuj du lingvokomunumoj.

Esperantistoj ofte ŝatas diskutadi pri alternativaj vortoj por la sama afero, ofte pasie defendante la lingvon kontraŭ nenecesaj neologismoj, apogante bonan uzon de la lingvo, kaj kelkfoje eĉ rekte korektante la gramatikajn aspektojn de alilulaj frazoj nome de la bonfarto de la lingvo. En la Librasa komunumo mi eksurprize spektis ordinarulojn debati pri la ĝusta vorto por iu koncepto kaj nelingvistojn defendi la lingvon kontraŭ influoj de la portugala.

Mi ne parolas alian minoritatan lingvon kaj tial ne scias, ĉu tiu fenomeno same troveblas en aliaj minoritataj (aŭ minoritatigitaj) lingvoj, sed laŭ mia malgranda sperto kun la kataluna, ŝajne tio estas la kazo, almenaŭ iugrade.  Tio trenas nin al la diskuto ĉu Esperanto estas minoritata lingvo, en kiun mi ne eniros, ĉar por ni sufiĉas rekoni ke Esperanto estas en situacio de kunesto kun alia pli potenca aŭ majoritata lingvo aŭ lingvoj kaj tiel povas subiĝi al ties influoj rilate la ĉiutagan uzon.

En Esperantujo, ofte oni pridiskutas kion signifas esti Esperantisto, ĉu sufiĉas koni la lingvon kaj uzi ĝin aŭ ĉu oni nepre enkorpigu ”Esperantajn valorojn” por meriti tian kvalifikon.

Nuntempe, en kelkaj surdulaj cirkloj, okazas la sama diskuto, en kiu oni nomas Surdulo (per majuskla S) tiun kiu kundividas la surdulan kulturon, diference de tiuj neaŭdantoj kiuj ĝenerale ne scipovas signolingvon. Ili ofte estas ”buŝumataj” (eduka procezo, tra kiu surduloj lernas liplegi kaj paroli voĉe), kaj kelkfoje ili eĉ ne identigas sin kiel parton de tiu komunumo.

En ambaŭ okazoj mi rimarkas centran rolon de la lingvo en la identiĝ-procezo de tiuj komunumoj de disaj parolantoj.

Alia similaĵo inter ili estas popola ideo pri tio, kio al ili mankas. Laikoj ofte opinias Esperanton lingvo sen kulturo aŭ sen kulturaj produktoj, kiel libroj, proverboj kaj poemoj. La samon oni ofte pensas pri signolingvoj. Mi mem dum iom da tempo havis tian ideon, antaŭ ol kontaktiĝi kun la riĉaj esprim-eblecoj unikaj al Libraso. En kelkaj medioj de Brazilo, surduloj travivas kapablismajn* subpremojn kaj multfoje estas vidataj de najbaroj kiel iaj ”stranguloj” pro sia malsimila esprimmaniero.

Tio tuj pensigas min pri ia stereotipo de Esperantisto kiel tiu stranga persono kiu lernas kuriozan lingvon kaj havas sufiĉe ofte grandajn utopiemajn idealojn. En ambaŭ komunumoj fakte troveblas ia diskurso de persekutado de la lingvoj. En Esperantujo oni eĉ eldonis la libron La Danĝera Lingvo kiel ateston de tiu historio.

La Milana Kongreso okazinta en 1880 fifamas en la surdulaj kulturoj kiel la konferenco en kiu tiel nomataj fakuloj pri surduloj decidis malpermesi al surduloj uzi signolingvojn dum sia edukprocezo, favorante la buŝuman edukadon en multaj landoj, inkluzive de Brazilo. Kiel atendite, la rezulto estis katastrofa kaj malhelpis milionojn da homoj facile komunikiĝi dum jarcento. Tio kaŭzis spurojn kaj traŭmatojn kiuj ĝis hodiaŭ estas spertataj en la surdulaj komunumoj tra la mondo.

Hodiaŭ, feliĉe, la cirkonstancoj estas pli favoraj, kaj al internacia komunikado pere de la verda lingvo, kaj al brazilaj surduloj uzadi sian signolingvon. La alveno de novaj teknologioj efikis favore al la disa Esperanta komunumo, tiel ke nun tie, kie interreto alireblas, oni povas tuj interŝanĝi tekstajn, voĉajn kaj videajn mesaĝojn el kaj al ie ajn en la mondo. Tio certe estas alia sperto, ol kiam eblis komuniki nur letere kaj telefonalvokoj estis preze neeblaj.

Siaflanke, la Librasa komunumo ne povis ĝui la faciligon de telefonoj kaj bedaŭrinde skribsistemoj apenaŭ estas konataj por skriba komunikado. Tiel la novaj informatikaj tujaj videaj komunikiloj revoluciis la sperton de la uzantoj, disaj tra la Brazila teritorio.

Espereble ambaŭ lingvoj estos pli sekure rekonitaj en institucia nivelo. Esperanto ĝuus grandan antaŭeniron, se ĝi sukcesus esti rekonita de iu superŝtata organo kiel Mercosul aŭ Eŭropa Unio. La efektiva realiĝo de tiu eblo tamen ŝajnas ankoraŭ iom reva.

En Brazilo, Libraso estis oficiale rekonita en 2002. Post tio leĝa vojo estis malfermita por ĝia antaŭenigo, kiel ekzemple plivastigo de universitataj filologiaj kursoj. La edzino de la nuna prezidanto de la lando, Michele Bolsonaro, Libras-parolanto, iom vekis esperojn de plua antaŭeniro de surdulaj rajtoj ĉe kelkaj homoj pro tio ke ŝia diskurso kiel unua damo estis tute kondukita Librase. Temis nur pri simbola ago, malplena je konkreta signifo, kiel atestis la ĵusa fermo de la televidkanalo TV INES (televidkanalo kiu elsendas nur Librase).

La disa distribuo de la parolantoj de Libraso kaj de Esperanto tra la spaco okazigas apartajn sociajn dinamikojn ne ofte vidatajn aliloke. Verŝajne aliaj signolingvaj komunumoj en urbaj centroj havas similan sperton ol Libras, kiel LSF (Franca Signolingvo) kaj LSE (Hispana Signolingvo). Iugrade, aliaj minoritataj buŝlingvoj povas havi iajn similajn punktojn ‒ mi demandas min pri la kreskanta nombro de parolantoj de la irlanda en Dublino, ekzemple.

Alia lingvokomunumo, kiu verŝajne havas eĉ pli da similaĵoj kun la nia, estas la piĝina Internacia Signo, ankaŭ konata kiel Gestuno, kiu estas komuniksistemo disvolviĝinta en internaciaj renkontiĝoj de surduloj kaj ankoraŭ malhavas la sistemecon de Esperanto.

Ĝi estas ĉefe influita de la Usona Signolingvo (ASL) kaj de eŭropaj signolingvoj, kaj ĝia ankoraŭ limigita vortaro estas pli ŝablona ol ĝia gramatiko, kiu ankoraŭ estas tre influita de la unua lingvo de la signanto. Tio tamen ne starigas tiel grandan problemon kiel por uzantoj de buŝlingvoj pro diversaj kialoj, kiel ekzemple la nearbitreco de la vortprovizo kaj la komunaj gramatikaj strategioj uzataj en okcidentaj signolingvoj.

Organizaĵoj kiel Eŭropo Unio kaj la Monda Federacio de la Surduloj apogas la uzon de la Internacia Signo kiam la cel-publiko estas diverslingva pro ekonomiaj kialoj, sed ili ankaŭ atentigas ke estas ideale ĉiam kiam eblas traduki al la naciaj signolingvoj por certigo de kompreno.

Aliaj signolingvoj iam estis uzataj por interetna komunikado, kiel la ebenaĵ-indiĝena signolingvo, parolita en Nordameriko kaj malaperinta post la alveno de eŭropanoj pro la koloniado.

Pro sia tutmondeco, probable Internacia Signo meritas pli da atento ol ĝi jam ricevas en Esperantujo. Estis por mi tre interese vidi ke la Esperanta sperto, eĉ se iom aparta de la plejmulto de la etnolingvoj, ja havas paralelojn kun aliaj, ne planitaj, lingvoj.

Renato Guedes Filho

* Kapablismo estas la ideo ke ekzistas iu perfekta aŭ dezirinda modelo de korpo, menso aŭ parolo. Samkiel en Brazilo aŭ Usono ekzistas historia struktur-nivela subpremo kontraŭ nigruloj kaj indiĝenoj (rasismo), aŭ virinoj en Okcidento historie spertis malavantaĝojn rilate al viroj (seksismo), kapablismo estas la ideo ke handikapuloj aŭ tiuj kies korpoj, mensoj kaj paroloj ne kongruas kun iu koncepto de normaleco, ne rajtas ekzisti aŭ ne ĝuas plenan alireblon al ĉiuj sferoj de la socia vivo. (Noto de la aŭtoro.)


 

de Redakcio je 2021-04-05 07:12

2021-04-04

Neniam milito inter ni

En Pollando, la pra-arbaro de Bialowieza denove minacita

04/04/2021 En 2018, unu el la lastaj pra-arbaroj de Eŭropo estis kore de fortaj streĉoj inter Pollando kaj Eŭropa Unio. Pasintan marton, la pola konservativa registaro decidis tamen permesi novan dehakadon. «Varmvestita en peltomantelo», la gvidisto Lukasz...

de neniammilitointerni je 2021-04-04 20:23

Revuo Esperanto

IRIS okazas brile kaj pasie!


UEA gratulas al TEJO - Tutmonda Esperantista Junulara Organizo pro la mirinda evento, kiu montras kiel klere kaj serioze junuloj rilatas al sciencoj kaj Esperanto. Se vi volas konatiĝi kun IRIS, spektu: https://www.youtube.com/watch?v=DSBUYyGFD70 - kaj vizitu http://iris.tejo.org.

de Redakcio je 2021-04-04 15:41

La Balta Ondo

Flanka evento de UEA kaj TEJO dum la 10a EKOSOK-Junulara Forumo

ECOSOKUEA kaj TEJO organizas flankan eventon kadre de la Junulara Forumo de Ekonomia kaj Socia Konsilio (EKOSOK) de UN, kiu dekjariĝas en 2021. La evento nomiĝas “Lingvaj rajtoj kaj la junularo: Defioj kaj Oportunoj” kaj okazos rete la 6an de aprilo 2021 je la 16:00-17:30 UTC, per Zoom. Ĉiuj detaloj ĉe Eventa Servo, kie oni bonvenas indiki sian partoprenon.

La evento temos pri lingvaj rajtoj: la fundamenta rajto, ke ĉiu individuo elektu sia(j)n lingvo(j)n por privata kaj publika komunikado. Esploroj indikas, ke efektive unu jaro da KOVIM-19-a pandemio ebligis al internaciaj instancoj kaj organizoj konstati kaj raporti pri misrespektoj kaj atencoj al fundamentaj homaj rajtoj – kaj lingvaj rajtoj ne estas esceptoj. La rapida interretigo de plejparto da profesiaj, edukadaj, personaj kaj sociaj agadoj malpozitive efikis sur tiaj rajtoj. Dum la KOVIM-19-a krizo, esploristoj substrekis, ke respondeculoj pri publiksano klopodu por diskonigi informojn diverslingve precipe por indiĝenaj komunumoj en la tuta mondo. Tiele, lingvaj minoritatoj estas malinkluzivitaj rilate al informoj altkvalitaj kaj ĝustatempaj. La celoj de la evento estas:

  • Konsciigi pri la graveco de lingvaj rajtoj, precipe kiel ili estis tuŝitaj de la KOVIM-19-a pandemio;
  • Substreki la rilatojn inter lingvaj rajtoj kaj la Celoj por Daŭripova Evoluigo (CDE), precipe la CDE-oj 3, 4, 10, 16 kaj 17;
  • Konsciigi pri lingva diskriminacio: kiel parolantoj de minoritataj lingvoj estas malinkluzivitaj kaj kiel decidfarantoj povas senintence tion kaŭzi;
  • Ebligi al junuloj diversfonan interŝanĝon de opinioj kaj spertoj;
  • Interrilatigi lingvajn minoritatojn kaj uzi la flankan eventon kiel interkonatiĝan okazon.

Programo (laŭ UTC):

  • 16:00-16:05 Bonvenigo kaj enkonduko: La kungastigantoj bonvenigas la partoprenantojn kaj klarigas la organizadon de la sesio.
  • 16:05-16:20 Enkonduka prelego pri lingva diskriminacio: Fakulo (Michele Gazzola) enkondukas la temon de lingva diskriminacio, kiel lingvaj rajtoj rilatas al la CDE kaj la nuntempa pandemia situacio, kun fokusiĝo pri junularaj spertoj. Lingvo de tiu prezento estos la angla por ebligi partoprenon de neesperantista publiko, sed demandoj povos okazi en Esperanto al la fakulo.
  • 16:20-16:50 Diskutado en subĉambroj: La partoprenantoj estas dividitaj en diversajn subĉambrojn por faciligi diskutadon pri la temo. Ĉiu subĉambro havas apartan lingvon pro ebligi al la partoprenantoj esprimi sin laŭeble en sia plej komforta lingvo. La diskutojn gvidos moderigantoj en diversaj lingvoj, laŭ la ĉambro.
  • 16:50-17:30 Tutgrupa diskutado: Ĉiu grupo prezentas la rezulton de sia propra diskuto. Sekvas konkluda diskuto.

Necesas registriĝi ĉe: us02web.zoom.us/meeting/register/tZEkdOuhpzIsGdS6HvKpmTkR3XVND3qzFAb0.

La evento okazos per Zoom, ĉar ĝi ebligas disdividon de partoprenantoj en subĉambrojn kaj tradukadon. Aldone oni konsideras uzi aliajn interagilojn kiel enketilojn, Mentimeter ktp. Post registriĝo oni ricevos konfirman retpoŝton kun partoprenaj informoj.

Se oni volas helpi dum la evento kiel “moderiganto” por la diskutaj sub-ĉambroj, gvidonte la diskutojn en unu el la diversaj lingvoj, bonvolu skribi al Spyros Papadatos, oficisto de UEA kaj TEJO pri Eksteraj Rilatoj, per eksterla retadreso spyros@tejo.org. Kunsido inter la organizteamo kaj moderigantoj devos okazi la 5an aŭ la 6an de aprilo matene (antaŭ la evento).

Fonto: Gazetara Komuniko de UEA, 2021, №942.

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Flanka evento de UEA kaj TEJO dum la 10a EKOSOK-Junulara Forumo appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-04 14:39

Aperu

Statistiko de Tubaro (ĝis Marto 2021)

En decembro de 2017 ni faris la unuajn provojn de Tubaro. En februaro de 2019, ni prezentis ĝin publike, konsiderinte ke Tubaro estis sufiĉe matura por ke homoj ekkonu ĝin.

Pasis jam 2 jaroj de tiam, kaj indas montri kiel la afero progresas.

Unue, ni pardonpetas se tiu ĉi artikolo ŝajnas pli teĥnika ol kutime. Tamen ne facilas paroli pri statistiko sen montri, el kie ni prenis la datumojn.

La ĉefaj kondiĉoj, kiujn ni metis por Tubaro, estas, ke ni volas esti pli respektemaj rilate al datumoj de uzantoj. Tio signifas, ke ni konservas neniun datumon, kiun oni povas konsideri privatan. (Tubaro uzas Vortpreson kune kun niaj specialaj agordoj kaj aldonaĵoj tiel, ke ĝi konservas neniun privatan datumon de uzantoj). Tio iom malfaciligas la analizon de datumoj, sed estas alternativoj por tio. Ni uzas la datumojn, kiuj nia servilo provizas, ĉefe per 2 liberkodaj softvaroj: Webalizer kaj Awstats, ambaŭ kiuj uzas datumojn de la servilo kontraŭe al la pli populara Google Analytics.

Ni celas montri kiom da vizitoj ricevas Tubaro, kiom da homoj vizitas…

Antaŭ ol lanĉi al montro de datumoj, ni faru alian klarigon: Estas du specoj da vizitoj: la robotaj vizitoj kaj la homaj vizitoj. Ekzemple, por ke serĉiloj kiel Google DuckduckgoQwant, ekzemple trovos iun paĝon, ili havas specialajn programojn, kiuj simulas viziti la retejon, kaj poste uzas datumojn el tiaj vizitoj por helpi siajn uzantojn trovi retejojn pli facile. Tiaj programoj nomiĝas “robotoj”. Tio havas la konsekvencon, ke multe da robotaj vizitoj plialtigas la kvanton da vizitoj, sed tia plialtiĝo estas falsa. Aliflanke, multaj posedantoj de retejoj emas montri al anoncantoj, kiel iliaj retejoj ricevas multajn vizitojn, por plialtigi la prezon de eblaj anoncoj.

Do, ek al la datumoj:

Per Webalizer:

Potaga paĝoservoj webalizer

Tio montras, kiom da paĝoj Tubaro servas al vizitantoj ĉiutage. Preskaŭ lineala kresko dum 2 jaroj, kaj maksimume pli ol 9000 vizitoj ĉiutage, dum 1 monato, certe ne estas malbona kvanto.

Aldone al tio, por posta komparo, jen la kvanto da paĝoj por la tuta monato:

pomonata paĝoservo webalizer

Certe, pli da 250,000 paĝoj en unu monato, aŭ ĉirkaŭ 9000 paĝoj dum tago ne estas malfieriga kvanto, sed ni daŭrigu:

Kio estas 1 “paĝo”? 1 paĝo estas ekzemple, vizito al la ĉefpo de la retejo, al ajna alia parto de ĝi. Do, se estus malmultaj homoj, kiuj uzus la retejon intense, tiu statistiko montrus altajn datumojn.

Alia interesa parametro estas la vizitoj. Se sama persono venas en Tubaron, vizitas kelkajn sekciojn, faras kelkajn serĉojn kaj spektas kelkajn filmojn tie, tio estos kalkulita kiel nur 1 vizito. Ni vidu kion ni havas tiurilate:

potaga vizitoj webalizer

Nun, la afero montras linealan kreskon dum la unua jaro, kaj oscilado dum la dua. Tio ŝajnas indiki, ke dum la dua jaro, Tubaro estas multe pli uzata, sed pli-malpli de la sama kvanto da vizitantoj. De tio aspektas, ke homoj ŝatas Tubaron, sed ĝi ne estas ankoraŭ sufiĉe konata (aŭ ke homoj, kiuj ne ŝatas ĝin, ne plu uzas la retejon).

Alia interesa parametro por kontroli la uzadon de la retejo estas la kvanto da paĝoj, kiun generas ĉiu vizito. Alta proporcio montras, ke la uzantaro vizitas multajn paĝojn dum siaj vizitoj, kaj malalta proporcio montras, ke oni vizitas la retejon, spektas kion oni volas vidi, kaj foriras:

Ĝi estas iom malpli facile analizebla, sed ni provu: La unuan monaton (Decembro 2018) tiu proporcio estas altega. Tio estas komprenebla, ĉar tiam okazis la kontroloj de eta grupo de provantoj, kaj estas logike, pensi, ke ili estis aktivaj tiam. Poste, dum unu jaro, ĉiu vizitanto spektas du paĝojn, sed poste tiu kvanto pli-malpli duobliĝas (en Junio de 2020 tiu kvanto estas preskaŭ 7 paĝoj/vizito).

Webalizer, bedaŭrinde, montras kalkulitajn datumojn, ne mezuritajn. Tio signifas, ke se iu senhalte klakas F5, la kalkulo de paĝoj ne plialtiĝas, aŭ ke se iu revizitas post malmulte da tempo, tiuj vizitoj estos konsiderataj kiel nur unu vizito. Tio ne nepre malbonas, sed utilas kompreni tion por kompari.

Nun, ek al la datumoj de Awstats:

Kontraŭe, Awstats, montras malsame kaj mezuritajn datumojn kaj kalkulitajn. Do, la robotaj vizitoj estas kalkulitaj krome.

Jen la kvanto de paĝoj servitaj ĉiumonate, laŭ la kalkuloj de Awstats:

Sama rezulto kiel Webalizer. Awstats montras samon denove; preskaŭ linealan kreskon dum du jaroj.

Ni forigu nun la robotajn vizitojn. Indas noti, ke trovi, ĉu iu vizito estas robota ne estas facila afero, kaj pro tio malsamaj analiziloj montras malsamajn rezultojn.

Kiom da paĝoj ni servas, forigante la robotajn:

 

La afero jam iom ŝanĝiĝas: videblas subtila kresko, ĉar la 25,000 vizitoj monate, kiu estis la pinto (833 vizitojn tage), post la dua jaro ĝi iĝas la bazo, kun pinto de pli ol 45,000 vizitoj monate (proksimume 1,500 vizitojn tage)

Jen pli da interesaj parametroj, vizitoj:

Videblas oscilado, sed sendube estas kreso, kaj dum la unuaj monatoj pasis de 3,000 vizitoj monate al pli ol 5,000 vizitoj monate, similaj ciferoj al Webalizer. Memoru, ke tiuj datumoj estas kalkulitaj de Awstats kiel “homaj vizitoj”.

Awstats montras aliajn interesajn datumojn: unika vizitanto. Tio estas, se iu persono vizitas la retejon hodiaŭ kaj venontsemajne, tio estas 2 vizitoj, sed nur unu vizitanto, do, jen:

 

 

Denove, la cifero pasis el 1,500 uzantoj dum la unuaj monatoj al pli ol 2,500 uzantoj.

Kaj unu lasta punkto: Ni insistas pri distingo de robotaj kaj homaj vizitoj. Sed tie okazas “kaŝita milito”. Multaj retejoj volas havi pli altajn statistikojn, por enspezi pli da mono de anoncoj kaj reklamoj. Tial, la analiziloj divenas, ĉu la vizito venas de roboto aŭ de homo. Samtempe, estas entreprenoj, kies negoco estas fari nedetekteblajn robotajn vizitojn. Do, se posedanto de retejo pagas, ekzemple 100€ al tia entrepreno por “viziti” sian retejon, kaj tiu entrepreno devas generi multajn vizitojn, sufiĉe por ke la retejo gajnos almenaŭ 150€ per anoncoj, tio faras, ke la analiziloj evoluas por detekti tian trompon, dum la entrepreno evoluigas siajn vizitojn por esti ne detekteblaj. Estas kialoj por suspekti, ke signifa parto de robotaj vizitoj estas vere miskalkulitaj de analiziloj.

Tio estas la nur la ĝisnunaj datumoj, la historio daŭras…

 

 

de pablo je 2021-04-04 09:23

UEA facila

Neniam milito inter ni

Rusaj NeRegistaraj Organizaĵoj kondamnas la rolon de Moskvo en la militkrimoj en Sirio

Ghaith Alsayed / AP 03/04/2021 Bildo: strato en Ariha, en la provinco Idlib, post aerbomboj pasintjare. La milito estas vaste priskribita en Rusio kiel sukcesa batalo kontraŭ la islamismaj grupoj. Unuafoje de post la komenciĝo de la milito en Sirio, rusaj...

de neniammilitointerni je 2021-04-04 08:51

2021-04-03

La Balta Ondo

Eblas aplaŭdi dumane

Johansson, Sten. Sesdek ok: Originala romano. – Novjorko: Mondial, 2020. – 185 p.
Johansson, Sten. Ne eblas aplaŭdi unumane: Originala romano. – Novjorko: Mondial, 2019. – 161 p.

Jam tro longe mi ne tro atentis la literaturon en Esperanto. Iel mi havis nek tempon nek pacon por sidi kviete “en angulo kun libro” kiel iam Thomas à Kempis. Nun tamen iu pandemio kaj aliaj cirkonstancoj donis al mi pli ol sufiĉe da tempo por denove ekĝui nian beletron, ja du romanoj de Sten Johansson aperis en mia poŝtkesto, unu historia kaj unu samtempa. Do bela okazo por gustumi la literaturon en Esperanto.

Sten Johansson, ricevinto de Premio Grabowski, apenaŭ bezonas apartan laŭdon. Certe ĉiu parolanto de Esperanto, kiu kapablas legi, iam dum sia lingva kariero plezure legis almenaŭ fragmentojn de liaj verkoj, ĉu facillingvaj, ĉu normallingvaj.

Sesdek ok

Libro, kiu priskribas eventojn de la 1968-a jaro estas por multaj legantoj jam historia romano. Por ili kaj ankaŭ por tiuj, kiuj havas memoron de tiu tempo, Sten rekreas la etoson de tiuj jaroj. Li rakontas el perspektivo de okcidentulo. Björn. La mi-rakontanto de Sesdek ok havas intereson pri lingvoj kaj kulturoj. Dum kongreso de SAT en la sudsveda urbo Malmö il amikiĝas kun Dani, ĉarma, senzorga, sed ankaŭ iomete naiva franca knabino. Kiam Björn ricevas la okazon daŭrigi siajn studojn en Parizo, li denove konatiĝas kun Dani. Dume lia sveda amikino plu studas en alia sveda urbo, kie ŝi politike radikaliĝas en maŭista politika sekto kaj klopodas komplete distanciĝu de la socio.

La plej granda parto de la romano temas pri la travivaĵoj de Björn en Parizo, lia sperto pri la urbo kaj pri la homoj tie. La instrumetodoj de la profesoroj apenaŭ tuŝas la bezonojn de tiamaj studentoj – la intelektuloj postulas drastajn ŝanĝojn en la socio. Nur foje Björn vizitas Esperanto-klubon, kies gvidanto ŝajne estas iom fremda en la mondo. La plej proksiman kontakton al francoj li havas per la renovigita amikeco kun Dani. La plej grava evento estas la ribelo de la studentoj en Parizo, la majo de 1968, kaj la longa striko poste. Ni konatiĝas kun malsamaj politikaj orientiĝoj. Sed ĉiam Björn restas observanto, ne tro malsimpatia, sed neniam aktiva. La plej granda parto de la libro tamen estas priskribo de ĉiutaga vivo.

Sten Johansson kapablas kun malmulte da vortoj krei simpatiajn personojn, aŭ pli bone: la personoj kreas sin mem per siaj vortoj. Plej ofte ilia vivo estas malplena je eventoj, sed Sten fidas, ke liaj personoj estas sufiĉe fortaj, ke ili havas ion interesan por diri al ni. Samtempe li aldonas sufiĉe da spico por daŭre teni la atenton de la leganto. (Ĉu ni iam malkovros la sekreton de Dani?) Björn skribas sian rakonton kiel leteron al sia sveda amikino. Jen kiel li finas:

Mi klopodos skribi ĉion, kion mi memoras, se ne pro alia kialo, do almenaŭ por povi mem ĉion tralegi kaj rekonsideri.
Eble verkante tiun historion aŭ poste legante ĝin, mi komprenos ion plian pri tio, kiel mi agis, kion mi travivis, kaj kion rakontis vi.
Mi kredas ke mi bezonas verki ĉi tiun rakonton.
Se vi volos legi ĝin, do tre bone. Se ne, mi povos nenion plian fari.
Aliajn homojn ĝi certe ne interesos.

Jen li tamen eraras. Almenaŭ mi sekvis lian historion kun granda intereso. Sendube vi ankaŭ.

Sten JohanssonNe eblas aplaŭdi unumane

En ĉi tiu verko Sten Johansson donas parolon al “enmigranto de la dua generacio”, do al iu, kies gepatroj naskiĝis en alia lando, sed kiu mem kreskis en la dua lando. Mehdi estas irandevena studento. Li aspektas “fremde” por multaj svedoj, sed li mem sentas sin svedo.

Laŭ la plej nova ideo de iuj maldekstremaj universitatanaj loĝantoj de ebenturoj, estas grava peko de kultura alpropriiĝo, se iu parolas kun alia voĉo ol sia propra. Laŭ ili Sten nur havus la rajton paroli propravoĉe, do kiel blanka, maljuna, aliseksema viro. Tiu teorio estas kompleta idiotaĵo. Kompreneble kompetenta verkisto rajtas doni sian voĉon al kiu ajn, kaj Sten faras tion konvinke. Mehdi, do la protagonisto de tiu romano, priskribas siajn spertojn en la sveda socio, kiel skaniano kun sia tipa akĉento en la sveda ĉefurbo. Per liaj okuloj alilanda leganto kvazaŭ ricevas enkondukon al variaj aspektoj de la sveda socio. Okazas tio, ke oftas en romanoj: Mehdi enamiĝas en Frida. Ŝi estas knabino de la nordo de Svedio. Tiu “nordlando” estas por svedoj “de la sudo” iu fora pejzaĝo. Frida kaj Mehdi translokiĝas norden, kaj tie Mehdi esploras novan kulturan terenon, ekzemple, la fifamajn svedajn haringojn:

“Kio do?” diris Anita surprizite. “Ĉu vi kunportis propran lakton? Tio ja ne necesus. Ni havas lakton, kompreneble, se iu preferas tion.”
“Estas acidlakto, ŝajne”, konstatis Niklas, flarante super la kruĉo.
Mi ne komprenis, kiel li povis identigi alian odoron ol tiun de la fermentintaj haringoj, kiu peze ŝvebis super ni ĉiuj.
“Estas dugh”, mi klarigis. “Bonvolu preni, se vi ŝatus gustumi. Kirlita jogurto kaj glacia akvo kun iom da salo kaj pistitaj folioj de mento.”
Ĉiuj resaltis dorsen kvazaŭ de veneno, krom Anita, kiu efektive verŝis al si iomete kaj gustumis ĝin.
“Freŝe”, ŝi poste diris. “Mi pensas ke mi gustumis ion similan antaŭ kelkaj jaroj, kiam mi feriis en Turkio kun amikino.”
Sed nun ja temis pri la haringoj. Heidi montris al mi kiel filei haringojn kaj meti ilin sur pecon da hordea folio-pano kun tranĉaĵoj da terpomo kaj cepo.
“Depende de persona gusto eblas aldoni ankaŭ maturan fromaĝon aŭ ion alian”, ŝi aldonis. “Poste metu duan panfolion supre kaj ekmanĝu ĉion kiel sandviĉegon.”
Dume la viroj verŝis brandon kaj bieron kaj komencis tosti. Mi mordis pecon de la sandviĉo, maĉis kaj glutis. Iom sala, iom acida, sufiĉe fiŝa, sed ne malagrabla.
“Tute en ordo”, mi konstatis, prenis ankoraŭ maĉaĵon kaj poste trinkis mian jogurtakvon.

Sten priskribas ankaŭ en ĉi tiu romano ĉiutagajn okazintaĵojn. Per eksteraj eventoj ni sciiĝas, ke la jaroj pasas. Iam estas olimpiaj ludoj, kaj ni komprenas, ke jam pasis ses jaroj ekde la komenco de la romano (kiam Merkel instaliĝis kiel kancelierino). Post la naskiĝo de la unua bebo ili havas siajn proprajn memortagojn. Ilia vivo estas plena de etaj eventoj, jen kvereleto, jen urĝas iu riparo de la domo, kaj foje okazas miskomprenoj, kaj iam Mehdi faras iun stultan mispaŝon. Legi pri ilia vivo estis neniam enue.

Mi ĝue sekvis la ĉiutagan vivon de Mehdi kaj liaj familianoj, kaj la renkonton kun aŭtentikaj personoj. Estas plezura legaĵo en ĉiutaga Esperanto, taŭga por oftaj kaj maloftaj legantoj.

Wolfgang Kirschstein

Ĉi tiu recenzo aperis en la printempa (marta) numero de La Ondo de Esperanto (2021).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2021, №1 (307).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2021/04/recenzo-117

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Eblas aplaŭdi dumane appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-03 16:19

Revuo Esperanto

La numero 8-a de la revuo VENTO

Legu la numeron 8-an de la revuo VENTO, la sola en Esperantio kiu pritraktas flagsciencajn temojn. Vi povos legi ĝin senpage ĉe la jena adreso www.esperanto.ac/vento kie ankaŭ estas legeblaj pasintaj numeroj.
La revuo estas eldonata de Veksilologia Esperantista Tutmonda Organizo kun la kunlaboro de Andaluzia Esperanto-Unuiĝo.
Se Vi ŝatas veksilologiajn (flagsciencajn) aferojn ĝuu la legadon.

de Redakcio je 2021-04-03 15:56

Invito al la konkurso “Esperanto en Hanojo kaj mi”


Okaze de la fondiĝo de HANEA en la jaro 2021, por vaste varbi Esperanton, kaj la movadon en Hanojo, HANEA organizas konkurson kun temo "Esperanto en Hanojo kaj Mi". Ni deziras ricevi subtenon, kuraĝigon de tutmonda esperantistaro por la Movado per via aktiva, entuziasma partopreno kaj diskonigo pri nia konkurso al viaj amikoj, konatoj, membroj. ktp

1. Regularo de la konkurso
- Konkursanoj: Ĉiuj civitanoj en la mondo, kiuj scias la vjetnaman kaj Esperanton
- Ĉiu konkursaĵo devas klare mencii: kompleta nomo, naskiĝdato, sekso, adreso, nacieco
- La konkursaĵo povas esti en la formo de respondaro, skribaĵo, poemo, kanto, video, fotaro, pentraĵo, ktp
- La limdato por konkursaĵoj estas antaŭ la 16a de aprilo 2021
- La rezultoj estos sendotaj al ĉiuj gajnintoj, publikigotaj rete kaj en la fondiĝo-ceremonio de HANEA, la 30an de Majo 2021.
- La respondoj estu sendotaj al la Organiza Komitato per:

Retpoŝto: esperantoenhanojo@gmail.com
Poŝtadreso:
Informado-Oficejo de HANEA - KK
57, Tran Quoc Toan, Hanojo
(Sur la koverto, bv noti: “Esperanto en Hanojo kaj Mi”)

2. Demandaro de la konkurso:
Demando 1. Kiam kaj kie okazas la unua kongreso de Hanoja Esperanto-Asocio (HANEA)?
Demando 2. Kiel nomiĝas la Prezidantoj de HANEA de tempo al tempo?
Demando 3. Kion vi scias pri iama Hanoja Junulara Organizo? (Nomo de la prezidanto, nomo de la organizo?)
Demando 4. Kiom da jaroj estas en unu mandato de la Komitato de HANEA? La nuna Komitato estas en kiu mandato? de kiu jaro ĝis kiu jaro?
Demando 5. Laŭ vi, kion HANEA faru por disvolvigi la Esperanto-movadon en Hanojo?

3. Premio de la konkurso:
a. Premio por grupoj/asocioj:
01 Unua Premio
01 Dua Premio
01 Tria Premio
b. Individuaj premioj:
01 speciala premio
01 unua premio
02 duaj premioj
03 triaj premioj
05 kuraĝigaj premioj

Bv. afable diskonigi tiun-ĉi inviton al viaj amikoj, konatoj, interesiĝantoj.
Por pliaj informoj, bonvolu kontakti:
Informado-Oficejo de HANEA - KK
57, Tran Quoc Toan, Hanojo, Vjetnamio
retpoŝto: esperantoenhanojo@gmail.com
Informoj pri HANEA en Vikipedio:
https://eo.wikipedia.org/wiki/Hanoja_Esperanto-Asocio_(HANEA)

de Redakcio je 2021-04-03 15:32

2021-04-02

Neniam milito inter ni

Tunizio : manifestacio kontraŭ neleĝa importado de italaj forĵetaĵoj

AFP - BECHIR TAIEB 02/04/2021 Manifestacio okazis en Tunizio por postuli de Italio, ke ĝi reprenu siajn forĵetaĵojn. Media skandalo sur fono de koruptado skuas la landon. Sume de 282 konteneroj da italaj hejmforĵetaĵoj estis kontraŭleĝe importitaj pasintjare....

de neniammilitointerni je 2021-04-02 19:40

La Balta Ondo

TEJO lanĉas datuman partnerecon kun Google

Google

Hodiaŭ la estraro de TEJO fieras anonci novan iniciaton por fortigi la asocion kaj starigi novan reciproke avantaĝan kunlaboron kun la usona firmao Google. Kadre de la kunlaboro la datumtrakta firmao kolektos, stokos, administros kaj havigos ĉiujn datumojn de TEJO, ĝiaj sekcioj kaj membroj, kaj povos liveri pli taŭgajn personigitajn ofertojn al ili. Google ankaŭ iĝos ĉefsponsoro de la tuj okazonta renkontiĝo Retoso.

La interkonsento grave kontribuos al la financoj de TEJO. Havi ekvilibran buĝeton ĉiam estas defio por junulara organizo kiel TEJO, kaj tiu ĉi kunlaboro multe plifaciligas la laboron por nia kasisto. Kaj Google ankaŭ ĝojos havi aliron al personaj datumoj, vojaĝdatumoj kaj retpaĝuzaj datumoj de niaj junaj, viglaj membroj. Ni certas, ke ili taŭge traktos ilin, la devizo de Google ja estas ‘Ne faru malice’.

TEJO-prezidanto Charlotte Sherping Larsson deklaras: “Hodiaŭ ni atingas grandan sukceson.” Ankaŭ la vicprezidanto Carlos Pesquera Alsono indikis ke “Ni havis ion kion Guglo volis. Kion ni perdas vendante niajn datumojn? Ni nur gajnas monon! Nur estas teoria risko pri la membroj en landoj kun nedemokrataj registraroj, sed ni ne havas tiom multe da ili. Do, tio ne tiom gravas.”

Ĉi tiu artikolo aperis la 1an de aprilo 2021 en la retejo de TEJO

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post TEJO lanĉas datuman partnerecon kun Google appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-02 18:13

Revuo Esperanto

Gazetara Komuniko 941. IRIS, scienca agado kaj Faka Forumo (4 kaj 11 aprilo)


Kadre de la Internacia Reta Interfaka Simpozio (IRIS) organizata de TEJO inter la 2-a ĝis la 5-a de aprilo 2021 okazas pluraj podiaj diskutoj pri scienca kaj faka agado, kiel anoncite en la marta numero de la revuo Esperanto.

Podia diskuto pri Scienca Agado okazos laŭ inicato de UEA dimanĉon, la 4-an de aprilo, inter 14:00-15:30 UTC. La Zoom-adreso estas https://huji.zoom.us/j/7508982919. La panelanoj estos Amri Wandel, estrarano de UEA pri Faka kaj Scienca agado kaj prezidanto de Akademia Internacia de la Sciencoj (AIS), Orlando Raola, estrarano de UEA pri Kulturo kaj Kongresoj, Wendel Pontes, prezidanto de ISAE, Francesco Maŭrelli, aktivulo de ISAE.

Krome okazos dum IRIS (3-4 aprilo) podiaj diskutoj pri pluraj sciencaj branĉoj: lingvistiko, sociologio, antropologio kaj internaciaj rilatoj, astronomio, Inĝenierarto kaj biologio, matematiko/fiziko, fervojoj. Pliaj detaloj inkl. la tempojn kaj Zoom-ligilojn: http://iris.tejo.org/

La 11-an de aprilo inter 13:30-15:00 UTC UEA okazigos la retan eventon Faka Forumo 2, daŭriga sesio de la sukcesa Faka Forumo(https://www.youtube.com/watch?v=HUu3XFMEW7c), kiu okazis en la Virtuala Kongreso. Fakaj Asocioj, kiuj ŝatus partopreni kaj sin prezenti, anonciĝu ĉe amri@huji.ac.il. La Zoom-adreso estos https://huji.zoom.us/j/7508982919. UEA kaj TEJO bonvenigas ĉiujn interesatojn pri scienco kaj faka agado al ambaŭ eventoj.

El la Gazetaraj Komunikoj

de Redakcio je 2021-04-02 17:10

Fina Venko

Originala antaŭparolo de Besto Farmo de Orwell

Konata sed malmulte memorata fakto el la historio estas, ke Winston Churchill trudis teruran cenzuron kontraŭ iu ajn, kiu malbone parolis pri Stalin. Ĉi tiu estas la originala antaŭparolo de Besto Farmo de Orwell, kiu ne povis eldoni kune kun la libro. Jen traduko sen ŝanĝoj aŭ komentoj:

Ĉi tiu libro estis pripensita dum sufiĉe da tempo. Ĝia centra ideo datiĝas de 1937, sed ĝia verkado ne finiĝis ĝis la fino de 1943. Tiutempe ĝi estis verkita, estis evidente, ke ĝi trovos grandajn malfacilaĵojn por eldoni (kvankam la malabundeco de ekzistantaj libroj garantiis, ke iu presita volumo estus vendi) kaj, efektive, la libro estis malakceptita de kvar eldonistoj. Nur unu el ili faris tion pro ideologiaj kialoj; du aliaj publikigis kontraŭrusajn librojn dum jaroj kaj al la kvara mankis difinitaj politikaj ideoj. Unu el ili estis decidita lanĉi ĝin sed, post unua momento de interkonsento, preferis konsulti la Informministerion, kiu, ŝajne, avertis lin kaj eĉ severe avertis lin pri ĝia publikigo. Jen eltiraĵo de letero de la redaktoro, rilate al la farita demando: ‘Mi aludas la reagon, kiun mi rimarkis de altranga oficisto en la Informministerio pri Kampara Ribelo. Mi devas konfesi, ke via opinio donis al mi multe por pripensi … Nun mi rimarkas, kiom danĝere povas esti publikigi ĝin nun, ĉar, se la fablo estus dediĉita al ĉiuj diktatoroj kaj al ĉiuj diktatorecoj ĝenerale, ĝia publikigo estus ne malaprobita, sed la intrigo sekvas la historian kurson de la Rusujo de Sovetoj kaj ĝiaj du diktatoroj tiel fidele, ke ĝi povas esti aplikita nur al tiu lando, ekskluzive de iu ajn alia diktatora reĝimo. Kaj alia afero: estus malpli ofende, se la reganta kasto, kiu aperas en la fablo, ne estus la porkoj [1]. Mi pensas, ke la elekto de ĉi tiuj bestoj povas esti ofenda kaj precipe por tiuj, kiuj estas iomete akceptemaj, kiel estas la kazo de la rusoj. ” Tiaj aferoj ĉiam estas malbona signo. Evidente, estas nenio malpli dezirinde, ke ministeria fako havu rajtojn cenzuri librojn (escepte de tiuj, kiuj influas nacian sekurecon, kiuj, en milita tempo, ne povas meriti ian obĵeton), kiuj ne estas oficiale sponsoritaj. Sed la plej granda danĝero por sinesprimlibereco kaj penso ne venas de la rekta enmiksiĝo de la Informministerio aŭ de iu ajn oficiala instanco. Se gazetaj redaktoroj kaj redaktoroj penas eviti iujn aferojn, tio ne estas pro timo de plendo: ĉar ili timas publikan opinion. En ĉi tiu lando, intelekta malkuraĝo estas la plej malbona malamiko alfrontita de ĵurnalistoj kaj verkistoj ĝenerale. Ĉi tio estas grava fakto, kiu, laŭ mi, ne estis diskutita kun la amplekso, kiun ĝi meritas. Ĉiu honesta homo kun ĵurnalisma sperto devos agnoski ke, dum ĉi tiu milito, oficiala cenzuro ne estis aparte ĝena. Ni ne estis submetitaj al ia ajn “orientiĝo” aŭ “kunordigo” de totalisma naturo, kio eĉ estus racia konfesi, konsiderante la cirkonstancojn. La gazetaro eble havas iujn pravigitajn plendojn, sed entute la agado de la registaro estis ĝusta kaj havas klaran toleremon al minoritataj opinioj. La plej bedaŭrinda fakto rilate al literatura cenzuro en nia lando estis ĉefe de propra-vola naturo. Oni vidis, ke nepopularaj ideoj povas esti silentigitaj kaj malagrablaj faktoj kaŝitaj sen bezono de ia oficiala malpermeso. Ĉiu, kiu loĝis en fremda lando delonge, povos rakonti rakontojn pri sensaciaj novaĵoj, kiuj furoris kaj akaparis eĉ troajn spacojn por siaj meritoj. Nu, ĉi tiujn samajn rakontojn evitas la brita gazetaro, ne ĉar la registaro malpermesas ilin, sed ĉar ekzistas ĝenerala kaj silenta interkonsento pri iuj faktoj, kiuj “ne devas” esti menciitaj. Ĉi tio estas facile komprenebla, kondiĉe ke la brita gazetaro restas kiel ĝi estas: tre centralizita kaj posedata, plejparte, de kelkaj riĉaj viroj, kiuj havas ĉiujn kialojn ne esti tro honestaj pri iuj gravaj aferoj. Sed ĉi tiu sama vualita cenzuro funkcias ankaŭ pri libroj kaj publikaĵoj ĝenerale, kaj ankaŭ pri kino, teatro kaj radio. Ĝia origino estas klara: en difinita momento estas kreita ortodokseco, serio de ideoj, kiujn supozas bonfartaj homoj kaj akceptas sen iu ajn diskuto. Ĝi ne estas specife malpermesita diri “ĉi” aŭ “tio”, sed estas “ne ĝuste” diri iujn aferojn, same kiel en viktoriaj tempoj oni ne aludis pantalonojn en ĉeesto de fraŭlino. Kaj ĉiu, kiu kuraĝas defii tiun ortodoksecon, trovos sin silentigita kun surpriza efikeco. Tial vere sendependa opinio malofte estas atentata aŭ en la populara gazetaro aŭ en minoritataj kaj intelektaj eldonaĵoj. En ĉi tiu momento, la reganta ortodokseco postulas admiron por Rusujo sen spuro de kritiko. Ĉiuj estas sur la strato de ĉi tiu fakto kaj, sekve, ĉiuj agas laŭe. Ĉiu serioza kritiko de la sovetia reĝimo, iu ajn malkaŝo de faktoj, kiujn la rusa registaro preferas kaŝi, ne aperos. Plej malbone, ĉi tiu nacia konspiro por flati nian aliancanon okazas malgraŭ pruvita rekordo de profunde enradikiĝinta intelekta toleremo inter ni. Kaj tiel ni vidas, paradokse, ke ne rajtas kritiki la sovetian registaron, dum ĝi rajtas fari tion kun la nia. Maloftos, ke iu povos publikigi atakon kontraŭ Stalin, sed estas tre utile ataki Churchill de ia ajn libro aŭ gazeto. Kaj en kvin jaroj da milito – dum du aŭ tri el kiuj ni batalis por nia propra supervivo – sennombraj libroj, artikoloj kaj broŝuroj estis verkitaj rekomendante, sen limigo, atingi kompromisan pacon, kaj ĉiuj aperis sen provoki ian ajn kritikon aŭ cenzuro. Tiel longe kiel ne temis pri kompromiso de la prestiĝo de Sovetunio, la principo de sinesprimlibereco estas vigle konservata. Estas vere, ke ekzistas aliaj malpermesitaj temoj, sed la sinteno al Sovetunio estas la plej signifa simptomo. Kaj ĝi havas tute spontaneajn trajtojn, sen la influo de iu ajn premgrupo. La servemo kun kiu plej multaj britaj intelektularoj englutis kaj ripetis la kliŝojn de rusa propagando ekde 1941 estus surpriza, se ne la fakto, ke la evento ne estas nova kaj okazis en aliaj okazoj. Publikigo post publikigo, sen ia ajn disputo, sovetiaj vidpunktoj estis akceptitaj kaj disvastigitaj kun absoluta malatento pri historia vero kaj intelekta seriozeco. Por citi nur unu ekzemplon: la BBC festis la 25-jaran datrevenon de la kreo de la Ruĝa Armeo tute ne citante Trotskij, kio estis io kiel memori la Batalon de Trafalgar sen paroli pri Nelson. Kaj tamen la fakto ne estigis la plej etan proteston de niaj intelektuloj. En la rezistaj bataloj de la german-okupitaj landoj, la angla gazetaro ĉiam helpis al la rusaj subtenataj grupoj, dum la aliaj frakcioj estis silentigitaj (kelkfoje kun la forlaso de pruvitaj faktoj) por pravigi ĉi tiun pozicion. Precipe pruva kazo estis tiu de kolonelo Mihaajloviĉ, estro de la jugoslavaj ĉetnikoj. La rusoj havis sian propran protektaton en la persono de marŝalo Tito kaj akuzis Mihaajloviĉ pri kunlaboro kun la germanoj. Ĉi tiun akuzon tuj ripetis la brita gazetaro. La subtenantoj de Mihaajloviĉ ne ricevis eblon respondi al ĉi tiuj akuzoj kaj eĉ faktoj, kiuj refutis ilin, estis silentigitaj, malebligante ilian publikigon. En julio 1943 la germanoj ofertis rekompencon de 100.000 oraj kronoj por la kapto de Tito kaj egala por tiu de Mihaajloviĉ. La angla gazetaro faris multon el la ofertoj de Tito, dum nur unu gazeto (kaj minuskle) citis tiun proponitan de Mihaajloviĉ. Kaj dume la akuzoj pri kunlaboro estis senĉesaj … Tre similaj eventoj okazis en Hispanio dum la Civila Milito. Ankaŭ tiam la respublikanaj grupoj, kiujn la rusoj decidis elimini, estis akuzitaj meze de la indiferenteco de nia maldekstra gazetaro; kaj iu ajn skribita en lia defendo, eĉ simpla letero al la redaktoro, estis malakceptita por publikigo.Tiutempe ne nur iu ajn kritiko pri Sovetunio estis kondamninda, sed ĝi eĉ estis kaŝita. Ekzemple: Trotskij verkis biografion pri Stalin baldaŭ antaŭ sia morto. Supozeble, kvankam ĝi ne estis tute senpartia laboro, ĝi devis esti publikebla kaj, sekve, vendebla. Usona eldonisto transprenis ĝian eldonadon kaj la libro jam estis en gazetaro. Mi kredas, ke la testoj jam estis korektitaj, kiam Sovetunio eniris la mondmiliton. La libro estis tuj retirita. Eĉ ne unu vorto estis dirita pri la afero en la brita gazetaro, kvankam la ekzisto mem de la libro kaj ĝia subpremado estis rimarkindaj eventoj. Mi pensas, ke gravas distingi inter la speco de cenzuro, kiun anglaj intelektuloj trudas propra-vole kaj tiu, kiu venas de premgrupoj. Evidente, estas iuj aferoj, kiuj ne devas esti pridubitaj pro la propraj interesoj, kiuj ĉirkaŭas ilin. Konata kazo estas tiu de senskrupulaj kuracistoj. La katolika eklezio ankaŭ havas konsiderindan influon en la gazetaro, influo kapabla silentigi multajn kritikantojn. Skandalo pri katolika pastro estas io, kio neniam estos diskonigita, dum se la sama kazo okazas kun anglikana, tre verŝajne ĝi estos publikigita sur la unua paĝo, kiel okazis kun la rektoro de Stiffkey. Same, tre malofte aperas spektaklo kun kontraŭkatolika emo sur niaj scenejoj aŭ sur niaj ekranoj. Ĉiu aktoro povas atesti, ke teatraĵo aŭ filmo mokanta la katolikan eklezion riskas esti bojkotita de la ĵurnaloj kaj kondamnita al malsukceso. Sed ĉi tiaj faktoj estas kompreneblaj kaj ankaŭ sendanĝeraj. Ĉiu bonega organizo prizorgas siajn interesojn kiel eble plej bone kaj, se tio fariĝas per malferma propagando, nenio kontraŭas. Oni ne atendu, ke la Ĉiutaga Laboristo publikigos ion malfavoran por Sovetunio, nek ke la Katolika Heroldo parolos malbone pri la Papo. Ĉi tio eble ne surprizas iun ajn, sed ĝenas, ke, kie ajn Sovetunio influas per siaj specialaj agmanieroj, ne eblas atendi iun ajn formon de inteligenta aŭ honesta kritiko fare de liberalaj verkistoj imuna al ĉiaj rektaj premoj, kiuj povus kaŭzi ilin misprezenti siajn opiniojn. Stalin estas sankta kaj multaj aspektoj de lia politiko estas super diskutado. Ĝi estas normo tenata preskaŭ universale ekde 1941 sed orkestrita ĝis tia punkto, ke ĝia origino ŝajnis retroiri dek jarojn antaŭe. Dum tiu tuta tempo kritiko de la sovetia reĝimo de maldekstre havis tre malmultan aŭdiencon. Estis, jes, multe da kontraŭsovetia literaturo, sed preskaŭ ĉio venis de konservativaj areoj kaj estis klare partia, maloportuna kaj inspirita de malpuraj motivoj. Aliflanke, estis same abunda, kaj preskaŭ same antaŭjuĝa, produktado laŭ por-rusa senco, implikanta bojkoton al iu ajn, kiu provis profunde diskuti iun ajn gravan aferon. Kompreneble eblis eldoni kontraŭrusajn librojn, sed fari tion kondamnis vin esti ignorata de plej multaj ĉefaj ĵurnaloj. Ambaŭ publike kaj private, homoj konsciis, ke ĉi tio “ne” fariĝu kaj, kvankam oni argumentis, ke tio, kio estis dirita, estas vera, la respondo estis etikedi ĝin kiel “neoportuna” kaj “al la servo de” reakciaj interesoj. Ĉi tiu sinteno estis subtenata surbaze de la internacia situacio kaj la urĝa bezono subteni la anglo-rusan aliancon; sed estis klare, ke ĝi estas pura raciigo. La vasta plimulto de britaj intelektuloj stimulis naciisman specon de lojaleco al Sovetunio kaj, pelita de sia sindediĉo al ĝi, sentis, ke dubi pri la saĝo de Stalin estis preskaŭ blasfema.Similaj eventoj okazintaj en Rusujo kaj en aliaj landoj estis taksitaj laŭ malsamaj kriterioj. La senfinaj ekzekutoj faritaj dum la elpurigoj de 1936 ĝis 1938 estis aprobitaj de viroj, kiuj pasigis siajn vivojn kontraŭbatalante mortpunon, same kiel, dum ne estis devo paroli pri malsato en Barato, ĝi estis silentigita, kiun suferis Ukrainio. Kaj se ĉio ĉi evidentiĝis antaŭ la milito, ĉi tiu intelekta etoso certe ne pli bonas nun. Revenante al mia libro, mi certas, ke la reago, kiun ĝi provokos de plej multaj anglaj intelektuloj, estos tre simpla: “Ĝi ne devus esti publikigita.” Nature, ĉi tiuj kritikistoj, tre lertaj pri la kalumnia arto, ne atakos vin sur la politika nivelo, sed sur la intelekta. Ili diros, ke ĝi estas stulta kaj stulta libro kaj ke ĝia eldono estis nenio alia ol papero. Kaj mi diras, ke tio eble veras, sed ne “la tuta vero” de la afero. Oni ne povas diri, ke libro ne devas esti redaktata nur ĉar ĝi estas malbona. Finfine, centoj da paĝoj da rubaĵoj estas presitaj ĉiutage kaj neniu zorgas pri ĝi. La brita intelektularo, almenaŭ plejparte, kritikos ĉi tiun libron, ĉar ĝi kalumnias ilian gvidanton kaj tiel subfosas la kaŭzon de progreso. Se estus la inversa kazo, ili havus nenion por diri eĉ se iliaj literaturaj difektoj estus dekoble pli evidentaj. Ekzemple, la sukceso de la eldonoj de Maldekstra Libro-Klubo dum kvin jaroj montras kiom tolereme vi povas esti pri vulgareco kaj malbona literaturo, kondiĉe ke vi diras, kion ili volas aŭdi. La pridiskutata afero ĉi tie estas tre simpla: Ĉu ĉiu opinio meritas esti aŭdita, kiel ajn nepopulara? Faru ĉi tiun demandon en ĉi tiuj terminoj kaj preskaŭ ĉiuj angloj sentos, ke estas ilia devo respondi “Jes.” Sed donu al ĝi konkretan formon kaj demandu: Kion vi pensas, se ni atakos Stalin? Ĉu ni rajtas esti aŭdataj? Kaj la plej natura respondo estos: “Ne.” Ĉi-kaze la demando reprezentas defion al la reganta ortodoksa opinio kaj, sekve, la principo de sinesprimlibereco estas en krizo. El ĉio ĉi rezultas, ke, kiam libereco de esprimo estas petita nuntempe, fakte aŭtentika libereco ne estas petita. Mi konsentas, ke ĉiam ekzistos aŭ devas esti certa grado da cenzuro dum la organizitaj socioj eltenos. Sed ‘libereco’, kiel diras Rosa Luksemburg, estas ‘libereco por aliaj’. La vortoj de Voltaire enhavas la saman principon: “Mi malamas tion, kion vi diras, sed mi defendus vian rajton diri ĝin ĝis la morto.” Se intelekta libereco sendube estis unu el la bazaj principoj de okcidenta civilizo, aŭ ĝi signifas nenion aŭ ĝi signifas, ke ĉiuj havu la plenan rajton diri kaj presi tion, kion li kredas esti la vero, kondiĉe ke tio ne malhelpu, ke la resto de la komunumo havas la eblon esprimi sin en la samaj sendubaj manieroj. Kaj kapitalisma demokratio kaj okcidentaj versioj de socialismo ĝis antaŭ nelonge garantiis tiujn principojn. Nia registaro bonege montras ĝin. Homoj surstrate – parte eble ĉar ne sufiĉe trapenetras ĉi tiujn ideojn ĝis fariĝi netoleremaj en sia defendo – ankoraŭ pensas malklare pri: “Mi supozas, ke ĉiuj rajtas esprimi sian propran opinion.” Pro tio, la rolo de gardanto de ĉi tiu libereco estas ĉefe respondeco de la scienca kaj literatura intelektularo, kiu komencas esti subtaksita teorie kaj praktike. Unu el la plej apartaj fenomenoj de nia tempo estas tiu ofertita de la renegata liberalulo. Marksistoj krias de la tegmentoj, ke “burĝa libereco” estas iluzio, dum disvastigita kredo hodiaŭ argumentas, ke la sola maniero defendi liberecon estas per totalismaj metodoj. Se vi amas demokration, ĉi tiu argumento daŭras, vi devas disbati viajn malamikojn sendepende de la rimedoj uzataj. Kaj kiuj estas ĉi tiuj malamikoj? Ŝajnas, ke ne nur tiuj, kiuj malkaŝe kaj konscience atakas ĝin, sed ankaŭ tiuj, kiuj “objektive” damaĝas ĝin disvastigante erarajn doktrinojn. Alivorte: defendi demokration kaŭzas detruon de ĉiu memstara penso.Tiel okazis kun tiuj, kiuj provis pravigi la rusajn elpurigojn. Eĉ la plej arda rusofilo malfacile kredis, ke ĉiuj viktimoj kulpas pri la akuzoj kontraŭ ili. Sed la fakto havi heterodoksajn opiniojn reprezentis malutilon por la reĝimo kaj, sekve, la masakro estis tiel normala fakto kiel la falsaj akuzoj, pri kiuj ili estis viktimoj. Ĉi tiuj samaj argumentoj estis uzataj por pravigi la falsaĵojn lanĉitajn de la maldekstra gazetaro pri trockistoj kaj aliaj respublikanaj grupoj dum la Hispana Enlanda Milito. Kaj la sama historio ripetis por malkaŝe kritiki la habeas corpus donitan al Mosley kiam li estis liberigita en 1943. Ĉiuj, kiuj havas ĉi tiun postenon, ne rimarkas, ke, subtenante totalismajn metodojn, venos tempo, kiam ĉi tiuj metodoj estos uzataj ” kontraŭ “ili kaj ridis” por “ili. Kutumu malliberigi faŝistojn sen proceso kaj eble ĉi tiu procezo ne limiĝas nur al faŝistoj. Baldaŭ post la nuligo de la Ĉiutaga Laboristo, mi parolis en sudlondona kolegio. La aŭditorio konsistis el laboristoj kaj profesiuloj de la malalta meza klaso, proksimume la sama speco de spektantaro, kiu frekventis la kunvenojn de Maldekstra Libro-Klubo. Mia konferenco temis pri gazetara libereco kaj, fine de ĝi kaj kun mia miro, pluraj spektantoj ekstaris por demandi min “ĉu laŭ mi estis eraro ĉesigi la malpermeson, kiu malebligis la publikigon de la Ĉiutaga Laboristo.” Mi devis demandi ilin kial kaj ili ĉiuj diris, ke “ĝi estis gazeto kun dubinda lojaleco kaj tial ĝia publikigo en milita tempo ne devas esti tolerata.” La fakto estas, ke mi trovis min defendanta la gazeton, kiu pli ol unufoje eliris el la vojo por ataki min. Kie ĉi tiuj homoj lernis tiajn totalismajn vidpunktojn? Certe ili lernis ilin de la komunistoj mem. Toleremo kaj intelekta honesteco estas profunde enradikiĝintaj en Anglujo, sed ili ne estas nedetrueblaj kaj se ili daŭre estas konservataj, tio estas plejparte kun granda peno. La rezulto de predikado de totalismaj doktrinoj estas, ke ĝi kondukas liberajn homojn konfuzi tion, kio estas danĝera kaj kio ne. La kazo de Mosley estas tiurilate tre ilustra. En 1940 estis tute logike devigi lin, ĉu li estis kulpa aŭ ne. Ni tiam batalis por nia propra ekzisto kaj ni ne povis toleri eblan kunlaboranton. Aliflanke, teni lin malliberigita en 1943, sen ia procezo, estis vera indigno. La ĝenerala malprotesto en akcepto de ĉi tiu fakto estis malbona signo, kvankam estas vere, ke la agitado kontraŭ la liberigo de Mosley estis plejparte fikcia kaj, laŭ pli malgranda mezuro, manifestiĝo de aliaj kialoj de malkontento. Tamen kiel evidente estas, en la nuna glito al la faŝismaj sistemoj, la spuro de la kontraŭfaŝismoj de la lastaj dek jaroj kaj la manko de skrupuloj, kiujn ili kreis! Gravas rimarki, ke la rusofila fluo estas nur simptomo de la ĝenerala malfortiĝo de la liberala tradicio. Se la Informministerio definitive vetous la publikigon de ĉi tiu libro, plej multaj intelektuloj ne vidus ion ĝenantan en ĉio. Senkritika lojaleco al Sovetunio fariĝas ortodokseco, kaj kie ajn sovetiaj interesoj estas en risko, ili pretas ne nur toleri cenzuron, sed intence falsi historion. Citi nur unu kazon. Je la morto de John Reed, la aŭtoro de Dek tagoj, kiuj skuis la mondon – unua rakonto pri la ŝlosilaj tagoj de la rusa revolucio – la rajtoj al la libro pasis al la Brita Komunista Partio, kiun la aŭtoro, laŭ mi kredu, li testamentis ilin. Kelkajn jarojn poste, la anglaj komunistoj plejparte detruis la originalan eldonon, poste publikigis rigitan version, en kiu ili preterlasis la menciojn pri Trotskij kaj ankaŭ la enkondukon verkitan de Lenin mem. Se ekzistus vera liberala intelektularo en Britio, ĉi tiu piratado estus elmontrita kaj denuncita en ĉiu ĵurnalo en la lando. La realo estas, ke estis malmultaj aŭ neniuj protestoj. Al multaj tio ŝajnis la plej natura farendaĵo.Ĉi tiu toleremo, kiu atingas la netaŭgan, estas eĉ pli signifa ol la nuna admiro por Rusujo trudita en ĉi tiuj tagoj. Sed ĉi tiu tendenco probable ne daŭros. Mi antaŭvidas, ke kiam ĉi tiu libro estos publikigita, mia vidpunkto pri la sovetia reĝimo estos la plej ofte akceptata. Kion ĉi tio povas signifi? Ŝanĝi unu ortodoksecon por alia ne nepre signifas progreson, ĉar la vera malamiko estas en la kreado de ripetema “gramofona” pensmaniero, ĉu vi konsentas aŭ ne kun la tiutempa rekordo. Mi konas ĉiujn argumentojn prezentitajn kontraŭ sinesprimlibereco kaj argumentoj, kiuj argumentas ke ĝi ne “devas” aŭ ke ĝi “ne” povas ekzisti. Mi simple respondas al ĉiuj dirante al ili, ke ili ne konvinkas min kaj ke nia civilizacio baziĝas sur la kunekzistado de kontraŭaj kriterioj dum pli ol 400 jaroj. Dum jardeko mi kredis, ke la ekzistanta reĝimo en Rusujo estas perversa afero kaj mi pravigis mian rajton diri tion, malgraŭ tio, ke ni estas aliancanoj de la rusoj en milito, kiun mi volas vidi venkita. Se mi devus elekti tekston por pravigi min, mi elektus frazon de Milton tiel: “Laŭ la konataj reguloj de la malnova libereco.” La malnova vorto substrekas la fakton, ke intelekta libereco estas profunde enradikiĝinta tradicio, sen kiu nia okcidenta kulturo povus dube ekzisti. Multaj intelektuloj turnis la dorson al ĉi tiu tradicio, akceptante la principon, ke verko estu publikigita aŭ malpermesita, laŭdata aŭ kondamnita, ne laŭ siaj meritoj sed laŭ sia ideologia aŭ politika ŝanco. Kaj aliaj, kiuj ne dividas ĉi tiun vidpunkton, tamen akceptas ĝin pro malkuraĝo. Bona ekzemplo pri tio estas la fiasko de multaj pacistoj ne kapablaj levi sian voĉon kontraŭ rusa militismo. Laŭ ĉi tiuj pacistoj, ĉiuj perfortoj devas esti kondamnitaj, kaj ili mem ne hezitis alvoki intertraktitan pacon en la plej severaj momentoj de la milito. Sed kiam ili deklaris, ke milito ankaŭ estas riproĉinda kvankam ĝi estas farita de la Ruĝa Armeo? Ŝajne, la rusoj havas ĉiun rajton defendi sin, dum ni, se ni agas tiel, falas en mortan pekon. Ĉi tiun kontraŭdiron eblas klarigi nur per la malkuraĝo de granda parto de anglaj intelektuloj, kies patriotismo ŝajnas esti pli orientita al Sovetunio ol al Britio. Mi tre bone scias la kialojn, kial la intelektuloj de nia lando montras sian malkuraĝon kaj malhonestecon; Mi scias per sperto la argumentojn, per kiuj ili provas pravigi sin. Sed ĝuste tial estus pli bone se ili haltigus siajn malsaĝecojn provante defendi liberecon kontraŭ faŝismo. Se libereco signifas ion, ĝi rajtas diri al aliaj tion, kion ili ne volas aŭdi. Homoj restas loze ligitaj al ĉi tiu doktrino kaj agas kiel ĝi diktas. Nuntempe en nia lando – kaj ĝi ne okazis en aliaj, kiel en respublika Francio aŭ en Usono hodiaŭ – liberaluloj timas liberecon kaj intelektuloj ne hezitas makuli inteligentecon: ĝi estas atentigi pri ĉi tiuj faktoj do mi skribis ĉi tiun antaŭparolon.

The post Originala antaŭparolo de Besto Farmo de Orwell appeared first on Fina Venko.

de ddussich je 2021-04-02 15:02

Libera Folio

Sankta bovino kaj nia diligenta kolegaro

En intervjuo de la populara Moskva radiostacio Eĥo Moskvi, la konata verkisto Leonid Juzefoviĉ asertis ke Esperanto havas milionon da parolantoj. Post la elsendo esperantistoj krude atakis lin en komentoj, ĉar li ne sufiĉe laŭdis la lingvon. Grigorij Arosev pripensas, kion tio diras pri la esperantistoj.

La koncerna loko en la elsendo aŭdeblas ekde 41.45.

Lastatempe esperantistoj almenaŭ dufoje montris sian karakteron al la ekstera publiko. Pri la japana anglalingva kultura magazino Esperanto oni jam povis legi interalie en Libera Folio.

La unua komento sub la artikolo pri la rezulto de la ”interveno” de esperantistoj estis: ”Ne la unuan fojon la plej fervoraj malhelpantoj de Esperanto estas la Esperantistoj mem” (skribis Kirilo Brosch). Mi plej sincere aliĝas al ĉi tiu penso.

La dua okazo estis rimarkita de neniu, sed tamen ĝi estas ankaŭ tre tipa. Laŭ la ”invito” de la redaktoro de ”Esperanto” Dima Ŝevĉenko kelkaj esperantistoj, plejparte rusiaj, publike insultis tre popularan, sukcesan kaj sufiĉe maljunan verkiston Leonid Juzefoviĉ (nask. 1947).

Temis pri la longa intervjuo por la radia stacio ”Eĥo Moskvi”, kadre de kiu la verkisto estis demandita pri Esperanto. Antaŭ multaj jaroj Juzefoviĉ verkis libron ”Kazaroza”, kie gravan rolon havis esperantistoj kaj loka Esperanto-klubo, kaj tiu libro jam longan tempon ne lasas ruslingvajn E-aktivulojn trankvile vivi.

Jen estas laŭvorta traduko de la fragmento, kiu tiom furiozigis esperantistojn.

Ĵurnalisto: Kiu karaktero el kiu romano de Leonid Juzefoviĉ – reala historia persono – estas lia tre proksima parenco? Kompreneble, temas pri fratino de via avino, Ella Georgievna, kantisto, laŭ mia kompreno, ŝi havis artan kromnomon Kazaroza. Se ŝi ne estus via sufiĉe proksima parencino, ĉi tiu tuta historio kun Esperanto, kun ĉi tiu enigmo – ĉu ĝi interesus vin aŭ vi plej verŝajne preterpasus ĝin?

Juzefoviĉ:Esperanto ekinteresis min en la sovetia tempo. Ĝi komencis interesi min kiel ĝenerala simbolo de revolucio. Tiam mi ne povis skribi pri la revolucio, kion mi pensas — [ke ĝi estis] kiel civita milito, tio estis neebla. Sed se ni metu ĉi tiun ideon en iun simbolan nivelon kaj diri ”Esperanto” subkomprenante ”marksismon”, tiam pri io oni povus paroli. Nun ĉi tiu metafora lingvo ne bezonatas, sed tamen, esperantistoj ankoraŭ ekzistas, ilia nombro draste malpliiĝis en la mondo, sed ankoraŭ estas ĉirkaŭ miliono da ili, kaj ili sekvas kun granda intereso kaj ĉiam demandas min, ĉu mi planas ankoraŭ ion skribi pri ili.

Kial laŭ vi tia ŝajne natura ideo – krei unu lingvon por la homaro – subite montriĝis, almenaŭ ĉe la hodiaŭa nivelo, ĝenerale ne funkcianta? Esperantistoj estas simple entuziasmaj homoj, ĉi tio estas ŝatokupo, sed serioze, ŝajnas al mi, la homaro ne konsideras la ideon konstrui lingvon, pli kaj pli sukcesante kun la sufiĉe reala angla.

– Nu, same kiel estis la latino aŭ en orienta Eŭropo estis la eklezia slavona lingvo – la malnova bulgara. Ili estas lingvoj kun tradicioj, lingvoj, en kiuj vi povas legi multe, lingvoj, en kiuj historio kaj vivo spiras, kaj, kompreneble, ili ĉiam estos. Neniu artefarita lingvo iam povas esti tiel riĉa kiel natura lingvo. Ĉi tio ne estas nur komunikilo, ĝi estas tuta mondo, kaj la lingvo vekas intereson pri la kulturo kreita en ĉi tiu lingvo. Same kiel la franca estis ofta eŭropa lingvo en la 18-a kaj 19-a jarcentoj, la hispana estis kaj estas en iu parto de la mondo, kaj la rusa estis internacia kaj tre signifa lingvo, kaj iagrade ĝi restas tia ĝis hodiaŭ.

Reage al tio esperantistoj en la YouTube-paĝo lasis ĉirkaŭ 20 komentojn, kie ili insultis ne nur la radiostacion kaj la ĵurnaliston, sed ankaŭ la verkiston. Evidente, la plej akran reagon vekis la frazo Neniu artefarita lingvo iam povas esti tiel riĉa kiel natura lingvo.

Oni povus diskuti pri la eldirita tezo, sed baze Juzefoviĉ pravas – kaj tio ial provokis lavangon da blasfemoj. Tiujn mi ne traduku pro abomeno al la krudaj vortprovizo kaj tono de la eldirintoj.

Simple kredu: estis neelteneble, mi nur esperas, ke tion simple ne vidis Leonid Juzefoviĉ: aŭtoro de dudeko da libroj, kvinfoje premiita, interalie dufoje pro la elstara historia libro ”La vintra vojo”.

Kion povus konkludi flankaj aŭskultantoj kaj legantoj de la menciita YouTube-diskuto: esperantistoj estas agresema kaj ofendiĝema grupeto, kiu rezulte de 3-minuta parto de la dialogo (dum la tuta intervjuo sume daŭris pli ol 45 minutojn) vulgare atakas la parolantojn, sen prezenti argumentojn.

Sed plej verŝajne flankaj aŭskultantoj, vidante areton da insultantoj, simple ne profundiĝos en la esencon de la priparolata temo kaj preterpasos ĝin. Kaj certe post tia publika ”akcepto” flanke de esperantistoj apenaŭ iu volos konatiĝi kun la lingvo.

La japanan precedencon kaj la kazon de Juzefoviĉ kunigas jeno: la sankta bovino estas netuŝebla, ĝin rajtas melki kaj pridiskuti nur nia diligenta kolegaro.

Grigorij Arosev


Pli pri la temo:

de Redakcio je 2021-04-02 06:53

2021-04-01

Neniam milito inter ni

Labourstart : plu aktivaj kampanjoj en Esperanto - Aprilo 2021

01/04/2021 Laboristaj rajtoj estas homaj rajtoj. Bonvolu esprimi vian solidarecon, subskribu tiujn retkampanjojn. Dankon ! https://www.labourstart.org/news/index2019.php?langcode=eo http://neniammilitointerni.over-blog.com/tag/labourstart%20kampanjo/ 27/03/2021...

de neniammilitointerni je 2021-04-01 18:58

Enhavo de la Revuo Esperanto: Aprilo 2021

01/04/2021 La enhavlisto de la aprila kajero: 75 ... Kelkaj demandoj al Rogener Pavinski 76 ... Eventoj: La 9-a Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj 2021 77 ... Poliglota Kunveno Rete 2021 – aliĝu kaj kontribuu 78 ... Virtualiĝo: multe pli da sinergio....

de neniammilitointerni je 2021-04-01 18:17

Revuo Esperanto

Kurso pri la pandemio de la Monda Organizaĵo pri Sano en Esperanto

Amri Wandel

La Monda Organizaĵo pri Sano (MOS; angle WHO) lanĉis Interretan kurson pri KOVIM-19 en 50 lingvoj, inter ili Esperanto. La Esperanto-tradukon iniciatis Adam Eng el Malajzio. Herman Deceunink iom reviziis ĝin kaj verkis ‘klarigan vortliston’ de Esperanto-tradukoj por la diversaj terminoj, pri kiu iom helpis A. Wandel k.a. MOS akceptis la Esperanto-vortliston kiel aldonan kursmaterialon, ĉar ĝi faciligas kompreni la kurson. La kurso estas senpaga, alirebla por ĉiuj kaj riĉigas la medicinan terminaron en Esperanto.
Kvankam temas pri profesinivela kurso pri la malsano KOVIM-19 kiu unuavice celas sanprofesiulojn, ĝi povas interesi ĉiun pro la gravaj vivsavaj konsiloj rilate al la kontaĝa koronviruso. Tiurilate menciindas ankaŭ scienca prelego de Ite Tytgat “Kiel detekti la viruson?”, filmeto en YouTube kaj la literatura konkurso INK (limdato la 20-a de junio 2021) pri la temo “KOVIM-19: Kiel ĝi ŝanĝis nin?” (diskutpanelo en YouTube, vidu apartan artikolon ĉi-numere).
Por tiuj, kiuj aprezas aŭ bezonas oficialan agnoskon, eblas akiri oficialan atestilon de MOS post sukcesa finstudo de la kurso. Aliru la kurson per jena adreso: https://openwho.org/courses/enkonduko-al-KOVIM-19 kaj tie sekvu la instrukciojn. Post registriĝo oni ricevas mesaĝon en la angla, kiu en Esperanto-traduko diras: “OpenWHO estas la unua MOS-platformo, kiu povas gastigi senliman kvanton da uzantoj dum sankrizoj. Ĝi provizas per rapida kaj senpaga maniero akiri la plej no­vajn sciencajn kaj praktikajn sciojn. Kun dinamika interfaco, alirebla per via komputilo kaj poŝtelefono”.
La angla versio de tiu kurso havis meze de marto 2021 ĉ. 460 000 aliĝintojn. Subtenu per aliĝo la kurson en Esperanto!

Tiu ĉi artikolo estis publikigita en la aprila numero 2021. Sekvi la plej novajn publikaĵojn de la revuo Esperanto povas membroj de UEA kaj la abonantoj. Aliĝi al UEA kaj aboni la revuon eblas ĉi-tie.

de Redakcio je 2021-04-01 18:03

La Balta Ondo

IRIS, Scienca Agado kaj Faka Forumo (4 kaj 11 aprilo)

UEAKadre de la Internacia Reta Interfaka Simpozio (IRIS) organizata de TEJO inter la 2a ĝis la 5a de aprilo 2021 okazas pluraj podiaj diskutoj pri scienca kaj faka agado, kiel anoncite en la marta numero de la revuo Esperanto. Podia diskuto pri Scienca Agado okazos laŭ inicato de UEA dimanĉon, la 4an de aprilo, inter 14:00-15:30 UTC. La Zoom-adreso estas huji.zoom.us/j/7508982919. La panelanoj estos Amri Wandel, estrarano de UEA pri Faka kaj Scienca agado kaj prezidanto de Akademia Internacia de la Sciencoj (AIS), Orlando Raola, estrarano de UEA pri Kulturo kaj Kongresoj, Wendel Pontes, prezidanto de ISAE, Francesco Maurelli, aktivulo de ISAE.

Krome okazos dum IRIS (3-4 aprilo) podiaj diskutoj pri pluraj sciencaj branĉoj: lingvistiko, sociologio, antropologio kaj internaciaj rilatoj, astronomio, Inĝenierarto kaj biologio, matematiko/fiziko, fervojoj. Pliaj detaloj inkl. la tempojn kaj Zoom-ligilojn: iris.tejo.org/

La 11an de aprilo inter 13:30-15:00 UTC UEA okazigos la retan eventon Faka Forumo 2, daŭriga sesio de la sukcesa Faka Forumo, kiu okazis en la Virtuala Kongreso. Fakaj Asocioj, kiuj ŝatus partopreni kaj sin prezenti, anonciĝu ĉe amri@huji.ac.il. La Zoom-adreso estos huji.zoom.us/j/7508982919. UEA kaj TEJO bonvenigas ĉiujn interesatojn pri scienco kaj faka agado al ambaŭ eventoj.

Fonto: Gazetara Komuniko de UEA, 2021, №941.

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

`

The post IRIS, Scienca Agado kaj Faka Forumo (4 kaj 11 aprilo) appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-04-01 16:21

TEJO

TEJO lanĉas datuman partnerecon kun Google

Hodiaŭ la estraro de TEJO fieras anonci novan iniciaton por fortigi la asocion kaj starigi novan reciproke avantaĝan kunlaboron kun la usona firmao Google. Kadre de la kunlaboro la datumtrakta firmao kolektos, stokos, administros kaj havigos ĉiujn datumojn de TEJO, ĝiaj sekcioj kaj membroj, kaj povos liveri pli taŭgajn personigitajn ofertojn al ili. Google ankaŭ iĝos ĉefsponsoro de la tuj okazonta renkontiĝo Retoso.

La interkonsento grave kontribuos al la financoj de TEJO. Havi ekvilibran buĝeton ĉiam estas defio por junulara organizo kiel TEJO, kaj tiu ĉi kunlaboro multe plifaciligas la laboron por nia kasisto. Kaj Google ankaŭ ĝojos havi aliron al personaj datumoj, vojaĝdatumoj kaj retpaĝuzaj datumoj de niaj junaj, viglaj membroj. Ni certas, ke ili taŭge traktos ilin, la devizo de Google ja estas ‘Ne faru malice’.

TEJO-prezidanto Charlotte Sherping Larsson deklaras: “Hodiaŭ ni atingas grandan sukceson.” Ankaŭ la vicprezidanto Carlos Pesquera Alsono indikis ke “Ni havis ion kion Guglo volis. Kion ni perdas vendante niajn datumojn? Ni nur gajnas monon! Nur estas teoria risko pri la membroj en landoj kun nedemokrataj registraroj, sed ni ne havas tiom multe da ili. Do, tio ne tiom gravas.”

The post TEJO lanĉas datuman partnerecon kun Google appeared first on Tutmonda Esperantista Junulara Organizo.

de Superadministranto je 2021-04-01 05:08

Libera Folio

UEA lanĉis sian novan retejon

[ŜERCO] Post longa laborado UEA fine povas lanĉi sian novan retejon, kiu estis anoncita en 2013. Ne ĉio jam pretas, kaj la videblaj ŝanĝoj estas malpli grandaj ol multaj atendis, sed laŭ la estraro de UEA temas pri grava progreso. ”Cetere AKSO ne estas la nura reta projekto de UEA”, atentigas ĝenerala sekretario Aleks Kadar.

La nova retejo de UEA.

La reteja projekto de UEA estis lanĉita dum la Universala Kongreso en Rejkaviko en 2013, kiam la tiama nova estraro, gvidata de Mark Fettes, petis ke la komitato rezervu 100 000 eŭrojn por la projekto. La komitato post iom da grumblado konsentis, kaj nun oni povas vidi la rezulton.

En intervjuo de Libera Folio en novembro 2014 Mark Fettes klarigis, ke la starigo de nova retejo ne povas okazi senprokraste, ĉar ĝi estas dependa de aliaj reformoj en la laboro de UEA:

– La reteja demando tuŝas preskaŭ ĉiujn aspektojn de la funkciado de UEA, kaj do retejaj solvoj postulas ankaŭ ŝanĝojn en nia labormaniero … kio ne estas tuj solvebla demando. La demando restas prioritata, tamen, por nia mastruma triopo.

Pri la reteja renovigo dum la jaroj okupiĝis diversaj teamoj. La nuna estraro, kiu estis elektita en la Universala Kongreso de Lisbono en 2018, fine sukcesis realigi la bezonatajn ŝanĝojn en la labormaniero de la asocio.

La nuna prezidanto de UEA, Duncan Charters publike diris, ke la lanĉodato de la nova retejo estos la 15-a decembro 2020, sed dum la kunsido de la komitato de UEA en septembro li modifis la tempoplanon:

– Do la nuna perspektivo estas, ke ni havu la celon kompletigi la aferon en januaro, kaj plej malfrue en februaro, li tiam diris.

Aleks Kadar, la nova ĝenerala sekretario de UEA.

Ankaŭ tiu limdato pasis sen apero de nova retejo, sed nun fine okazis la lanĉo. Tamen ne ĉio jam pretas, atentigas ĝenerala sekretario Aleks Kadar:

– Gravas‌ ‌kompreni‌, ‌ke‌ ‌la‌ ‌”nova‌ ‌retejo‌ ‌de‌ ‌UEA”‌ (kiel iuj referencas al AKSO) ‌estas‌ ‌nur‌ ‌malgranda‌ ‌parto‌ ‌de‌ ‌la‌ ‌tuta‌ ‌projekto.

Granda parto de la reteja renovigo ne estas tuj rimarkebla por uzantoj, sed la nova retejo uzas la plej pintajn teknologiojn, kaj malantaŭ la fasado troviĝas la nova administra sistemo, kiu grave faciligos la funkciadon de la Centra Oficejo.

– ‌‌Ĝuste‌ ‌tiuj‌ ‌du‌ ‌partoj‌ ‌estas‌ ‌multe‌ ‌malpli‌ ‌facile‌ ‌kompreneblaj‌ ‌al‌ nefakuloj, diras Aleks Kadar.

Li ne akceptas la oftajn kritikojn, laŭ kiuj UEA elspezas senlimajn kvantojn da mono al projekto kies rezultoj nenie videblas.

– Unue, mono ne “daŭre elspeziĝas”. La lasta parto estos pagita kiam ĉiuj partoj, kiuj devus esti liveritaj laŭ la nuna kontrakto, estos liveritaj. Ne temas pri promesoj, sed pri kontrakto inter UEA kaj TEJO. Nur kiam la kontrakto estos plenumita, UEA pagos. Cetere AKSO ne estas la nura reta projekto de UEA. Aparte indas substreki, ke ĝuste en 2020 la reta agado de UEA estis elstara.

La diversaj sekcioj ricevis fasonadojn aparte elektitajn por elstarigi la enhavon.

La nova retejo de UEA estas multmaniere avangarda. Oni decidis sekvi la plej modernan direktiĝon en reteja fasonado: anstataŭ teda, monotona aspekto oni elektis fasoni la diversajn sekciojn en karakteriza maniero, tiel ke ekzemple la facila sekcio havas laŭeble simplan kaj klaran aspekton, dum la forumo uzas la tradician verdan rekon-koloron.

En la sekcio por aktivuloj oni decidis uzi terglobon kiel simbolon de la tutmonda aktivado de UEA, dum la sekcio pri lingvaj rajtoj elstaras per bunteco, kiu reflektas la lingvan diversecon, subtenatan de UEA. La sekcio por gazetaro ricevis simplan kaj elegantan fasonon, kiu reflektu la aktualecon de la enhavo.

Dum la laboro oni konsideris ankaŭ la evoluon de la lingvo, kaj pluraj teamanoj argumentis por tute riisma retejo. Post la ĵusa nedecido de la Akademio de Esperanto pri seksneŭtralaj pronomoj, la estraro de UEA decidis same atendi pri la ĝenerala enkonduko de la pronomo ”ri” almenaŭ ĝis la jaro 2031. Dezirantoj tamen povas en la retejo de UEA jam nun elekti riisman variaĵon de la plej multaj paĝoj.

Do, kvankam la videblaj ŝanĝoj en la retejo de UEA povus esti pli grandaj, la unua granda paŝo en la reteja renovigo estas nun farita. Baldaŭ la evoluigo de AKSO permesos tute aŭtomatan funkciadon de la Centra Oficejo.

Homa laborforto estos bezonata nur por purigi la necesejojn, sed por tiu tasko jam volontulis la Ĝenerala Direktoro Martin Schäffer:

– Kredu min, kvankam mi estas viro, mi scias purigi necesejon.

Ĉiuj citaĵoj en la artikolo estas aŭtentikaj.


Pli pri la temo:

de Redakcio je 2021-04-01 04:57

2021-03-31

Neniam milito inter ni

Pli ol 4 milionoj da hektaroj da tropika pra-arbaro estis detruitaj en 2020

PHILIPPE ROY / AFP 31/03/2021 Bildo: Dehako en pra-arbaro de Venezuelo, la 6an de septembro 2020. La lando, kiu plej detruis terojn estas Brazilo. La ĉefa motoro de tiu detruado plu estas agrikulturo. Ĉirkaŭ 41 530 km2, jen la areo de tropika pra-arbaro...

de neniammilitointerni je 2021-03-31 19:32

La Balta Ondo

Post multaj jaroj…

Živanović, Stevan. La sonorilo de Bled: Originale verkita romano. – Ljubljana: Slovenia Esperanto-Ligo, 2020. – 174 p.

ŽivanovićStevan Živanović (1900-1938) dum sia mallonga vivo multon faris por Esperanto: li gvidis kursojn, redaktis revuojn kaj vortaron, verkis lirikajn poemojn. Lia romano La sonorilo de Bled, originale verkita en Esperanto ĉirkaŭ la jaro 1925, estis eldonita nur en 1959; en 2017 aperis slovena traduko, nun la teksto estas libere publikigita en interreto.

Laŭ la stilo tuj senteblas la epoko. Temas eĉ ne pri la lingvaĵo (pri ĝi poste), sed pri la etoso mem. Tre similan ni jam vidis en tiutempaj verkoj de Argus, Bulthuis, Forge, Luyken, eĉ en klasikaĵoj de Vallienne: tro longaj (laŭ nuna takso) priskriboj de hom-aspektoj, pejzaĝoj; “internaj monologoj”; filozofiaj konversacioj, mistikaj antaŭsentoj, miraklaj signoj… Certe dum cent jaroj ŝanĝiĝis ankaŭ la socio mem, nun oni povas moki aŭ kompati tiamajn homojn: iliajn morojn, aristokratan etiketon ktp. “Hodiaŭa junularo estas vere malmorala”, – diras unu el la protagonistoj, ĉar fraŭlino boatpromenis duope kun viro. Se ili scius, kiaj moroj regos post jarcento…

La slovena urbeto Bled tiam estis aristokrata ripozejo, kun pitoreska lago kaj preĝejeto sur insulo. Oni kredis, ke la tiea sonorilo havas magian povon, donas feliĉon…

Franca verkisto Miroir venas en Jugoslavion por trovi edzinon – ĉar li kredas, ke jugoslaviaj virinoj estas fidelaj malkiel la francaj. Iom kapricema junulino Ana revas konkeri koron de poeto, kiun jam posedas ŝia amikino. Sukcesa inĝeniero Memo delonge amindumas sinjorinon Julinjon, kiu havas edzon – maljunan kaj malsanan. Bonkora fraŭlino Natalia revas pri amo, sed opinias sin malbela, do ŝi deprimiĝas. Certe rolas Esperanto – samkiel en plejparto de tiamaj originalaj romanoj, kun iom tro emfazaj revoj pri baldaŭa tutmonda paco kaj harmonio. Tamen sen Esperanto apenaŭ eblus longaj sinceraj interparoloj inter franco kaj jugoslavoj… kaj unupaĝe eĉ estas traktitaj la problemoj de la Esperanto-komunumo kaj movado, kiuj ŝanĝiĝis malpli, ol la ĝeneralaj moroj.

La vivo estas pli komplika, ol niaj imagoj pri ĝi. Ĉio evoluas ne tiel, kiel oni supozis. Iuj agoj de la personoj apenaŭ klarigeblas, iuj tute nekredeblas. Poeto Unulo (vere kurioze sonas la familinomoj Unulo kaj Duulo) en la dua parto de la libro vojaĝas tra la mondo, longe restas en Hindio, lernas saĝon de jogano. Poste li en letero rerakontas la instruojn, komparojn inter hinduismo kaj kristanismo kun konkludo, ke ambaŭ religioj asertas fakte la samon, tamen hinduismo estas “pli vera”. Eble interesa filozofiaĵo, sed multe tro longa: la letero okupas dek libropaĝojn… La impresoj el la ekzota lando legiĝas altire, kvankam nun eble ne tiom, kiom antaŭ jarcento, kiam oni havis malmultajn fontojn de informoj…

Kiel decas en malnovaj edifaj romanoj, ĉio finiĝas per du geedziĝoj. Neniu vorto estas pri sekvoj, kvankam tio estus interesa. Ĉu ili kunvivis feliĉe? (Bedaŭrinde, Valano ne verkis romanon kun tia titolo…)

Iom nekutima lingvaĵo, kelkloke malhelpanta komprenon: “esperis” en la senco “supozis” (tute ne temis pri dezirindeco); “akcidento” en la senco “okazo” (ne nepre malfeliĉa); “al ĉiu la dancado ne plaĉas” en la senco “ne al ĉiu(j) plaĉas la dancado”; “senco” anstataŭ “senso” aŭ “sento”; “esti disponita” anstataŭ “havi humoron”; uzo de “unu” kiel nedifina artikolo, nelogika vortordo, senorda mikso de la is- kaj as-tempo… La vorto “glorifiki” – trovebla en vortaroj, sed apenaŭ uzata reale (samkiel “gratifiki”: “Kial grati, kial grati?”. – refrenas rolantoj en frivola novelo de L. Beaucaire…).

Do la libro estas interesa, sed ne por la amasa legantaro. Por la ŝatantoj de psikologio (la moroj ŝanĝiĝis intertempe, sed la homa naturo – apenaŭ), filozofio kaj etiko, kaj eĉ simple de amromanoj.

Valentin Melnikov

Ĉi tiu recenzo aperis en la printempa (marta) numero de La Ondo de Esperanto (2021).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2021, №1 (307).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2021/03/recenzo-116

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Post multaj jaroj… appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-03-31 19:16

Scivolemo

La historio de Genetiko

La origino de genetiko

Unu el la plej grandaj misteroj en biologio estas genoj. La genetika kodo estas tiom antikva ke ĉiuj vivantaj organismoj uzas ĝin preskaŭ ekzakte sammaniere. Ĝi estas tiom universala fakte, ke biologoj povas preni genon de unu organismo kaj meti ĝin en tute alian organismon sen multaj problemoj. Ankaŭ la studado de genoj estas antikva. Biologoj kiel Charles Darwin kaj Gregor Mendel detale pristudis heredadon longe antaŭ la malkovro de DNA. Hodiaŭ la genetika kodo estas malĉifrita, sed ankoraŭ ne tute komprenata. Kvankam oni povas analizi la genaron de ajna organismo pli rapide ol iam antaŭe, ankoraŭ restas multaj demandoj: Kiuj genoj faras kion kaj kiel oni eĉ eltrovas tion?

En la 19a jarcento, kiam la pli detala studado de genetiko vere komenciĝis, oni sciis preskaŭ nenion pri ĉeloj. Oni jam delonge povis vidi ĉelojn kaj unuĉelajn organismojn per mikroskopoj, sed multaj pli detalaj strukturoj en la ĉelo simple tro etas por kutima mikroskopo. Por la pioniroj de genetiko, ĉeloj estis nigraj skatoloj kies internaj meĥanismoj simple ne povis esti konataj. Malgraŭ tio, oni sukcesis eltrovi sufiĉe multe pri heredado simple per observado. Charles Darwin estas ĉefe konata pro sia vojaĝado, sed hejme li fanatike bredis kolombojn. Tiel li lernis multe pri kiel la trajtoj de la parencoj influas tiujn de la idoj, kaj finfine li povis klarigi kiel oni kreas novajn variaĵojn de kolomboj per selektado. Alia konata genetikisto estis Gregor Mendel, monaĥo kiu eksperimentis per pizoj. Observante kiel malsamaj trajtoj kiel la koloro de la floro, la formo de la pizo kaj la grandeco de la planto estis transdonataj al la idoj, li sukcesis trovi leĝojn, kiuj regas heredadon.

Mikroskopaj observoj el la 17a jarcento, mikso inter unuĉelaj kaj plurĉelaj organismoj

Laŭ la modelo de Mendel, genoj povas havi malsamajn alelojn. Tiuj estas variaĵoj de la sama geno, kiuj kaŭzas malsamajn trajtojn en la organismo. Por ĉiu geno oni havas du alelojn, kies interagoj difinas kiujn trajtojn oni havas. Ofte unu el la aleloj estas dominanta, kio signifas ke oni nur esprimas la dominantan trajton eĉ se oni havas du malsamajn alelojn. La nedominanta alelo nur esprimiĝas se oni havas du kopiojn de la nedominanta alelo. La trajtoj de la pizoj en la eksperimentoj de Mendel ĉefe herediĝis ĉi tiel. Foje neniu el la aleloj estas dominanta kaj la ido povas esprimi mikson de la du trajtoj, ekzemple kiam purpura kaj blanka floroj produktas rozkoloran idon. En aliaj kazoj, ambaŭ aleloj estas dominantaj kaj esprimiĝas sendepende kaj samtempe. Tio estas la kazo en la sangotipo AB en homoj. Mendel induktis, per sekvado de la heredado de trajtoj, ke gepatroj hazarde transdonas unu el siaj du aleloj al la ido, tiel ke la infanoj havas po du aleloj. Per kalkuli ĉiujn kombinaĵojn, oni povas fari statistikan prognozon pri la aleloj de la idoj kaj per dominanteco oni povas antaŭvidi kiel la trajtoj esprimiĝas.

Gregor Mendel

Historiemuloj foje ŝatas imagi mondon en kiu Darwin estus leginta la laboron de Mendel, sed iliaj teorioj ja iomete frotas. Kaj Darwin kaj Mendel observis bone kaj diligente, sed iliaj konkludoj estis sufiĉe malsamaj. En la modelo de Mendel, aleloj estas kiel fiksaj partikloj. Organismo povas havi malsamajn kombinojn de aleloj, sed la aleloj ne ŝanĝiĝas. En la modelo de Darwin, trajtoj iomete varias en ĉiu ido kaj oni povas draste ŝanĝi specion selektante specifajn trajtojn dum multaj generacioj. Certe ekzistis diferencoj inter la du vidpunktoj, sed malgraŭ tio, ili ambaŭ sorbiĝis de la moderna genetiko. Kiel tio eblas?

La partiklo de genetiko

Je la fino de la 19a jarcento kaj la komenco de 20a jarcento, oni malkovris la materialon kiu enhavas la genetikajn informojn: kromosomoj. Eĉ per la plej bonaj lummikroskopoj, oni kutime ne povas vidi kromosomojn, ĉar ili estas uzataj. Nur kiam ĉelo dividiĝas ĝi kompaktigas la kromosomojn por disigi ilin, kaj tiam ili estas sufiĉe densaj por esti videblaj. Kune kun aliaj genetikistoj, Theodor Boveri montris ke kromosomoj sekvas la leĝojn de Mendel kaj ke ili fakte estas la partikloj, kiuj enhavas la genetikajn informojn. Homoj kutime havas 23 parojn. El tiuj paroj, infano ricevas unu kromosomon de la patrino, kaj unu de la patro. Ili enhavas la samajn genojn, sed ne nepre la samajn alelojn. Tiujn oni heredas ekzakte laŭ la leĝoj de Mendel. La sola escepto estas la sekskromosomoj, kiuj en homoj nomiĝas X kaj Y. Y etas tre malgranda kaj surhavas malmulte da genoj. Tio signifas ke homoj kun la kombino XY havas nur unu alelon de la genoj sur la X-kromosomo, kaj ke nedominantaj trajtoj pli ofte esprimiĝas en tiuj homoj.

File:Metaphase5.jpgKromosomoj liberigitaj el ĉeloj, kiuj rompiĝis dum la dividiĝo

Sciante ke kromosomo surhavas multajn genojn, oni povus konkludi ke tiuj trajtoj devus esti ligitaj. En aliaj vortoj, oni ne heredas malsamajn genojn sendepende, sed ricevas ĉiujn genojn sur la sama kromosomo kune. Oni ne malpravus, ĉar genoj ofte herediĝas kune, sed ne ĉiam. La ĉelo havas meĥanismon, per kiu ĝi povas interŝanĝi partojn de la du kromosomoj en paro antaŭ la kreado de seksa ĉelo. Tiel ĝi miksas la alelojn iomete kaj kreskigas la genetikan diversecon de la idoj. La interesa parto de tiu meĥanismo estas ke oni povas uzi ĝin por determini la vicordon de la genoj sur la kromosomo. Por ke unu geno iru al la alia kromosomo kaj la alia ne, tranĉo okazu inter ili. Estas multaj lokoj kie oni povas tranĉi kromosomon, do se la genoj estas tuj apude, la probablo ke la tranĉo okazas inter ili estas malgranda. Tio signifas ke ju pli proksimaj genoj estas sur la kromosomo, des pli ofte ili estas heredataj kune. Se oni kolektas sufiĉe da datumoj, oni povas uzi ilin por kompari la relativajn distancojn inter la genoj kaj finfine krei tutan mapon de la kromosomo.

Konservi informojn en molekuloj

Scienco certe progresis dum la jardekoj kiuj sekvis post la malkovro de kromosomoj, sed oni ankoraŭ ne sciis kiel genetikaj informoj fakte estas konservataj. Tio ŝanĝiĝis ĉirkaŭ la mezo de la jarcento. Oni jam atendis ke la genetikaj informoj estis konservataj en granda molekulo, eble proteino, ĉar grandaj molekuloj estas surprize stabilaj. En 1944, Erwin Schrödinger kreis teorian bazon por subteni tiun supozon. La fiziko malantaŭ lia modelo, kvankam interesa, estas tro detala por ĉi tiu afiŝo, sed la rezultoj ja estis interesaj. Li enkondukis la koncepton de ”neperioda kristalo”. Kutimaj kristaloj konsistas el fiksa unuo de kelkaj molekuloj, atomoj aŭ jonoj, kiuj estas ripetataj en ĉiuj direktoj. Tio ne estas bona bazo por konservi informojn, ĉar ripetado estas la malo de informoj.

Crystal Structure Nacl Chemical - Free vector graphic on PixabayRegula strukturo de sala kristalo. Se oni fortranĉus duonon, oni ne perdus informojn, ĉar oni povas mem redesegni la reston de la strukturo.

Pensi pri informoj en atomoj kaj molekuloj malfacilas, sed havas sencon. Nekonscie oni tuttempe konservas informojn tiel. Se oni skribas sur papero, la informoj konserviĝas en la pozicio de la molekuloj en la inko, aŭ se oni tajpas blogafiŝon, la informoj konserviĝas en elektronoj en la komputilo. Kiam temas pri molekuloj, informoj konserviĝas en neantaŭvidebleco. Por kompreni tion, oni devas pripensi kristalon. Se kristalo estas perfekta, ĝi konsistas el nenio krom ripetoj de la sama baza unuo. Tio signifas ke oni povas preni kristalon kaj tranĉi ĝin en du duonoj sen perdi informojn. Oni povas simple rekonstrui ĝin per kopii la bazan unuon. Laŭ Schrödinger la genetika materialo devus esti tre granda kiel kristalo, sed ĝi ne povus esti simpla ripeto. Eble ĝi povus esti kombino de malsamaj bazaj unuoj, kies sinsekvo enhavas la informojn. Oni scias ke tia molekulo ja enhavus multajn informojn, ĉar se oni duonigus ĝin, oni bezonus la informojn de la alia duono por rekonstrui la ĝustan sinsekvon de unuoj.

Jam kelkajn jarojn post la enkonduko de neperiodaj kristaloj, la vera molekula bazo de genetiko estis malkovriĝis: DNA. La molekulo jam estis konata dum longa tempo, sed oni ne ligis ĝin al heredado. Inspirite de la laboro de Schrödinger, Watson kaj Crick publikigis la unuan artikolon, kiu ĝuste priskribas la strukturon de DNA. Ĝi konsistas el du plektitaj fadenoj, kiuj nomiĝas la duopa helico. La individuaj fadenoj estas faritaj el kvar bazaj unuoj, adenino, timino, guanino kaj citozino (ofte mallongigataj kiel A, T, G kaj C). Tiuj unuoj povas aperi en ajna sinsekvo sen multe ŝanĝi la strukturon kaj ĥemiajn trajtojn de la molekulo. Tio igas ilin perfektaj por la konservado de informoj kiel neperioda kristalo. Kvankam Watson kaj Crick ĉiam ricevis, kaj meritis, multe da estimo, oni iĝas pli kaj pli konscia pri la grava rolo de Rosalind Franklin. Ŝi estis bonega eksperimentisto kaj opiniis ke oni ne publikigu teorian modelon kiam oni ankoraŭ ne havas ĉiujn eksperimentajn rezultojn por pruvi ĝin. Eble Watson kaj Crick tro hastis.

File:Rosalind Franklin.jpgRosalind Franklin

La kodo de DNA

Kiam oni malkovris la strukturon de DNA kaj komencis legi la sinsekvon de la bazoj, oni pensis ke oni trovis la sanktan Gralon. Se oni nur povus malĉifri la genetikan kodon, oni povus legi ĝin kiel manlibron. La vero estis malpli simpla ol atendite.

La genetika kodo estis malĉifrita en la 50aj kaj 60aj jaroj per artefaritaj molekuloj de mesaĝa RNA (mRNA). Tio estas unufadena molekulo kiu similas al DNA, sed uzas la literojn A, U, G kaj C (uracilo anstataŭ timino). En la ĉelo ĝi estas uzata por kopii la informojn en la DNA kaj transporti ilin al la proteinfabrikoj: la ribosomoj. Proteinoj konsistas el faldita fadeno de aminacidoj. Tio signifas ke la mRNA devas iel enhavi informojn pri la sinsekvo de tiuj aminacidoj. La plej simpla eksperimento kiun oni povas fari por testi tion estas se oni donas al la ribosomo mRNA-molekulon kiu ripetadas la saman literon, ekzemple UUUUU ktp. En ĉi tiu kazo la rezulto estus fadeno kiu konsistas nur el la aminacido fenilalanino. Tio bonas, sed restas granda problemo. La kodo de la mRNA konsistas el kvar malsamaj literoj, dum proteinoj ĝenerale povas enhavi 20 malsamajn aminacidojn. Alie dirite, oni bezonas plurajn literojn por priskribi unu aminacidon, same kiel 28 literoj povas priskribi ĉiun vorton en Esperanto. Duliteraj kombinoj rezultus je 16 malsamaj ”vortoj”, kio ne sufiĉas. Triliteraj kombinoj rezultas je 64 ”vortoj”, kio estas pli ol sufiĉe. El la restantaj vortoj, tri estas uzataj kiel haltsignaloj, kiuj indikas la finon de la proteino. La aliaj estas uzataj por la samaj aminoacidoj tiel, ke unu aminacido povas esti ĉifrita en 1, 2 aŭ 4 manieroj. Tio protektas la organismon, ĉar tiel ne ĉiu mutacio povas ŝanĝi la proteinon.

File:Genetic code.svgTradukado inter la kvarlitera alfabeto de RNA kaj la 20-litera alfabeto de proteinoj

Per ŝanĝi la mRNA-molekulojn kaj analizi la produktojn, oni finfine sukcesis krei tabelon por la tuta genetika kodo. La bona novaĵo estas ke tiu kodo estas preskaŭ tute universala, kio signifas ke oni teorie povas igi ajnan organismon esprimi genon de ajna alia organismo. La malbona novaĵo estas ke nur la genetika kodo ne sufiĉas por kompreni organismon. La mRNA priskribas la sinsekvon de la aminoacidoj, sed diras nenion pri kiel proteino faldiĝas aŭ kion ĝi faras en la ĉelo. Nuraj genoj ne diras multe.

A circular diagram is separated into three rings, broken down into sections labeled with the letters: G, U, A, and C. Each represents a nucleotide found in RNA. The center ring is divided into four areas marked with a unique letter. The second ring is divided into 16 sections also labeled with a nucleotide. They are organized so that the outer edge of the central letters touches four unique nucleotides. The third outer ring, divided into 64 sections labeled with a nucleotide, repeats this. Amino acids are placed outside of the circular diagram and are in contact with specific nucleotides. Using this diagram, one can connect a sequence of three nucleotides with a specific amino acid. For example, given "GUC", one can follow contigous sections of the rings from the center to the outside: from G to U and U to C. This leads the user to the amino acid Alanine.Tabelo kiu montras la kodojn por la malsamaj aminacidoj

DNA en la laboratorio

Por vere kompreni organismon, oni kombinu tion kion oni scias pri la genoj kun tio kion oni scias pri la proteinoj kaj la ĉelo. Hodiaŭ tiaj eksperimentoj ne plu konsistas nur el observado. Sciencistojn havas aliron al multaj teĥnikoj per kiuj ili povas aktive modifi la organismon kaj vidi kio okazas. Se mi volus priskribi ĉiun metodon kiu estas uzata en modernaj laboratorioj, mi bezonus dikan libron, sed mi povas priskribi kelkajn interesajn ekzemplojn.

Antaŭ la komenco de la pandemio, mi ne povis atendi ke PĈR iam enirus ĉiutagajn konversaciojn, sed nun multaj homoj rekte spertis PĈR-bazitan teston. PĈR, aŭ polimeraza ĉen-reakcio, estas metodo por artefarite kopiadi DNA-molekulon, tiel ke oni akiras detekteblan kvanton de DNA, kiu sufiĉe grandas por aliaj eksperimentoj. Ĝi estas rapida kaj efika metodo, ĉar ĝi okazas ekster la ĉelo. La metodo estas bazita sur temperaturŝanĝoj. Se oni plialtigas la temperaturon, la du fadenoj de DNA-molekulo disfalas. Se oni malaltigas la temperaturon denove, la fandenoj trovas unu la alian denove kaj kunfandiĝas. Se oni sukcesus kopii la fadenojn kiam la temperaturo ankoraŭ estas alta, oni povas simple plialtigi kaj malplialtigi la temperaturon en ciklo. La kvanto de DNA-molekuloj ado duobliĝas, ĝis oni havas milionojn da molekuloj en tre mallonga tempo.

File:PCR masina kasutamine.jpgAparato, kiu cikle ŝanĝas la temperaturon por fari PĈR

La kopiado de DNA okazas per la proteino DNA-polimerazo. Tio estas molekula maŝineto, kiu povas plilongigi unu fadenon de DNA surbaze de la ŝablono sur la alia fadeno. Se oni kreas etajn pecojn de DNA por la komenco kaj la fino de la geno kiun oni volas kopii, la polimerazo povas kopii la genon inter ili. En 1993 Kary Mullis ricevis la Nobelpremion pri ĥemio por enkonduki tiun procezon. Kvankam li certe ŝanĝis biologion por ĉiam, li estas memorata eĉ pli pro siaj frenezaj opinioj. Li opiniis ke scienco estis koruptita kaj li uzis sian famecon por popularigi kontraŭsciencaĵojn kiel la ideo ke aidoso ne rezultas de HIV. Mi povus verki tutan blogafiŝon pri la makulegoj sur lia kariero, sed ĉi tio ne estas klaĉgazeto*.

La plej granda problemo de PĈR estis ke la altaj temperaturoj detruas la DNA-polimerazon. Tio estas malŝparo de materialo, sed eĉ pli de tempo kaj laboro. Por fari PĈR reagon, sciencisto devis aldoni novan polimerazon ĉiun ciklon, dum dekoj da cikloj. La solvo venis de bakterio, Thermus aquaticus, kiu vivas en varma akvo kaj eltenas temperaturojn ĝis 80°C. Pro ĝia ekstrema vivmedio, ĝi havas adaptitan DNA-polimerazon, kiu povas esti uzata je la altaj temperaturoj necesaj por PĈR. Pro tio ke la tiel nomata Taq DNA-polimerazo ne detruiĝas ĉiun ciklon, oni povis vere aŭtomatigi PĈR kaj akiri esence senfine multe da DNA. Hodiaŭ la teĥniko estas uzata en ĉiuspecaj laboratorioj. Oni povas uzi ĝin por detekti malgrandajn kvantojn de virusa RNA (se oni unue konvertas ĝin al DNA), sed ĝi estas aplikata ankaŭ en ekologio, paleontologio, polica laboro kaj tiel plu.

*Por la veraj klaĉemuloj, jen anglalingva superrigardo de ĉiuj klaĉoj:
https://alumni.berkeley.edu/california-magazine/winter-2019/intolerable-genius-berkeleys-most-controversial-nobel-laureate

Legi DNAn

Oni povas kopii DNAn ĝis oni havas plenan tubeton, sed tio nur estas utila se oni povas legi ĝin. Iam tio estis tre malrapida kaj kosta manlaboro, sed hodiaŭ iu ajn povas sendi sian DNAn al entrepreno por analizado. Kiel tio eblas?

Sekvencado, la legado de DNA-sekvenco, komenciĝis en la sepdekaj jaroj. Dum jardekoj la plej populara metodo estis Sanger-sekvencado, kiu ankoraŭ estas uzata por mallongaj pecoj de DNA. La metodo estas bazita sur dudeoksinukleotidoj kiuj fluoreskas. Dudeoksinukleotidoj estas molekuloj kiuj povas ligiĝi al DNA nur je unu flanko, kio signifas ke ili ĉesigas la kreskadon de la ĉeno. Se oni kopias DNA-fadenojn kaj aldonas etan kvanton de tia dudeoksinukleotido, ili estas enmetitaj hazarde, kreante fadenojn de hazardaj longoj. Tion oni faras aparte por ĉiu bazo (A, T, G kaj C). Se oni poste aranĝas la fadenojn laŭ longo (kio eblas per alia teĥniko, kiun mi ne priskribos ĉi tie), oni povas simple legi la literojn de la komenco ĝis la fino. Poste oni inventis maŝinojn por plifaciligi kaj plirapidigi la procezon, kio kaŭzis gradan malkreskon de la kostoj.

Farbita DNA, ordigita laŭ longo kaj bazo

La metodo de Sanger estas bona se oni interesiĝas pri specifa peco de DNA, ekzemple por detekti mutaciojn, sed ĝi ne estas taŭga por sekvenci la tutan genaron de organismo. Malgraŭ tio, oni ja sukcesis apliki ĝin por kelkaj genaroj. La unuaj sekvencitaj organismoj estis relative simplaj kiel bakterioj, sed ankaŭ sekvis kelkaj eŭkariotoj, malpli simplaj organismoj kies ĉeloj enhavas ĉelkernon kaj organetojn. La unua estis fornogisto (Saccharomyces cerevisiae) en 1997, kiu havas 16 kromosomojn kun pli ol 12 milionoj da bazparoj kune. Poste venis Caenorhabditis elegans en 1998 kaj Drosophila melanogaster en 2000, du bestoj kiuj gravas kiel modelorganismoj. La unua malneto de la homa genaro estis publikigita en 2001. Ĝi venis ne de unu individuo, sed grupo da anonimaj volontuloj, kiuj donacis sian DNA. Kompreneble oni ne povas legi la tutan homan genaron de pli ol 3 miliardoj da bazparoj en unu fojo, do oni devis esti ruza. Oni dividis la DNA en pecoj de kelkaj centoj da bazparoj kaj sekvencis tiujn, post kio oni kombinis ilin per komputiloj. La rezulto estis malneto pro kelkaj kialoj. Ne ĉiuj homoj samas, do kelkaj partoj de la DNA varias multe, kelkaj partoj estas malfacile kompreneblaj al la komputilo, kaj simple povas okazi eraroj. Dum la sekvintaj jaroj oni ĝisdatigis la malneton.

foton de cerevisiae elegans kaj melanogaster

Se oni hodiaŭ pagas 100 eŭrojn al entrepreno por sekvenco de sia DNA, oni ne igas kompatindan ĥemiiston sekvenci ĉiujn viajn 3 miliardojn da bazparoj per Sanger-sekvencado. Oni ne bezonas sekvenci ĉion. Averaĝe nur milono de la bazparoj estas malsama inter du homoj kaj oni scias ĝenerale kie la interesaj variaĵoj troviĝas. Malgraŭ tio restas ankoraŭ sufiĉe da DNA por sekvenci, do por fari tion necesas modernaj teĥnikoj. Tiuj metodoj nomiĝas Next-Generation Sequencing, aŭ la nova generacio de sekvencado. Mi ne povas priparoli ĉiun individuan metodon ĉi tie, sed la ĝenerala principo estas aŭtomatigo kaj paralela sekvencado. Oni povas meti la DNA-fragmentojn en malsamaj tuboj kaj individue sekvi ilin per la komputilo, tiel ke oni esence faras 100 eksperimentojn samtempe. Pli kaj pli rapida kaj efika softvaro poste kombinas ilin kiel puzlerojn ĝis ĝi trovas la tutan genaron. Hodiaŭ oni trovas respondojn al demandoj pri tutaj organismoj anstataŭ individuaj genoj.

Next-Generation Sequencing: Ĉiu kolorpunkto sur ĉi tiu bildo reprezentas apartan sekvencan eksperimenton.

Sekvi proteinojn

La sekvencado de DNA tute ŝanĝis la mondon de genetika eksperimentado. Al Mendel, aleloj estis nevideblaj kaj nur detekteblis per bredado. Hodiaŭ oni povas analizi ies genojn per nenio pli ol tubeto da salivo. Granda diferenco ekzistas tamen inter la ekzisto de iu alelo kaj ties esprimo. Kiel oni scias ke iu geno fakte iĝas proteino? La solvo naĝas en la oceano.

Proteinoj estas tro malgrandaj por kutimaj mikroskopoj, sed oni povas detekti ilin nerekte. Oni povas uzi ekzemple radioaktivajn aŭ fluoreskajn molekulojn, kiuj interagas kun la proteinoj. Unu el la plej sukcesaj ekzemploj de tio estas la verda fluoreska proteino aŭ GFP (Angle: Green Fluorescent protein). Ĝi malkovriĝis en la meduzo Aequorea victoria, kiu produktas bluan lumon kaj uzas GFP por konverti ĝin al verda lumo. Pro tio ke la genetika kodo estas universala, oni povas preni la genon por GFP kaj meti ĝin en kromosomo de tute alia organismo kiel bakterio aŭ insekto senprobleme. Nun GFP estas simpla produkto kiun oni povas fabriki sen meduzoj kaj ĝi estas uzata senĉese en ĉiuspecaj eksperimentoj. Oni eĉ kreis mutaciintajn versiojn kun aliaj koloroj kiel la ruĝan RFP.

La ĉefa uzo de GFP estas la kontrolado de eksperimentoj. Se oni volas enmeti novan genon en bakterion, oni ne ĉiam scias ĉu oni sukcesas. Oni povas solvi tion per aldoni ankaŭ la genon por GFP. Tiel oni scias ke la fluoreskaj bakterioj enhavas ambaŭ genojn, dum la mallumaj enhavas neniun.

Alia eblo estas la sekvado de proteinoj. Se oni engluas la genon por GFP tuj apud alian genon, oni povas krei hibridan proteinon. Tiajn proteinojn oni povas sekvi en la ĉela per kutima mikroskopo, ĉar oni povas detekti la lumon. Ĉi tiaj eksperimentoj estas gravaj kiam oni volas scii ĉu iu proteino troviĝas ĉefe en la membrano, la nukleo aŭ alia loko en la ĉelo kaj kiel ĝi transportiĝas. Oni estus zorgema tamen, ĉar la aldono de la GFP ne rajtas malhelpi la funkciadon de la ĉefa proteino.

Oni povas sekvi proteinojn ne nur en la ĉelo, sed ankaŭ inter malsamaj ĉeloj. En plurĉelaj organismoj, malsamaj ĉeloj havas malsamajn taskojn kaj fabrikas nur la necesajn proteinojn. Per fluoresko oni povas montri ekzakte kiujn ĉelojn en la korpo esprimas iun genon, specife se la organismo estas travidebla (kiel ekzemple ranido). Pere de tiu metodo, oni povas sekvi kiel specifaj genoj ŝaltiĝas kaj malŝaltiĝas dum la disvolviĝo de besta embrio. Mi povus verki tutan blogartikolon pri tiu temo tamen, do ĉi tiun temon mi konservos por alia fojo 😉

Drozofila embrio en kiu GFP montras ke genoj esprimiĝas nur en specifaj lokoj

Kaj kio pri la estonteco?

Dum la kolektado de ĉi tiuj informoj iĝis klare al mi, ke la historio de genetiko estas ekstreme riĉa. Unu artikolo neniel sufiĉas por mencii ĉiujn gravajn paŝojn kaj honori ĉiujn sciencistojn, bestojn, plantojn kaj bakteriojn, kiuj kontribuis al ĉi tiu bela kampo. Mi ne povas imagi mondon sen PĈR kaj eĉ malpli mondon en kiu oni ne sciis pri la ekzisto de DNA. Nun la granda demando estas kiel la mondo aspektos post 10, 50 aŭ 100 jaroj. Mi povas esti nur optimisma. Vidante kiel Next-Generation Sequencing disvastiĝis dum mia vivo kaj CRISPR/Cas9 dum la lastaj kelkaj jaroj (kio rezultis je la lastjara nobelpremio pri ĥemio por Emmanuelle Charpentier kaj Jennifer Doudna). Eble ni iam kreos tutan ĉelon en laboratorio.

Plua legado
Interesa anglalingva tempolinio pri la evoluo de sekvencado, kiu estas pli detala ol mi povas esti:
https://www.nature.com/immersive/d42859-020-00099-0/index.html

Licencoj por la bildoj:
Kromosomoj – BaraahAltarayra: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Metaphase5.jpg
Rosalind Franklin – MRC Laboratory of Molecular Biology: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rosalind_Franklin.jpg
Aparato PĈR – Karl Mumm: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PCR_masina_kasutamine.jpg
Sanger-sekvencado – John Schmidt: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sequencing.jpg
Saccharomyces cerevisiae – Mogana Das Murtey and Patchamuthu Ramasamy: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg
Caenorhabditis elegans – Kbradnam: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Adult_Caenorhabditis_elegans.jpg
Drosophila melanogaster – Sanjay Acharya: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Drosophila_melanogaster_Proboscis.jpg
Next-Generation Sequencing – Suspencewl: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DNA_Nanoball_sequencing_flow_cell.jpg
Aequorea victoria – Sierra Blakely: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aequorea4.jpg
Bakteria arto – Nathan Shaner: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:FPbeachTsien.jpg
Drozofilo kun GFP – Caitlin Sedwick: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stage-14_Drosophila_embryo_expressing_AbdA_and_Exd,both_fused_to_one_half_of_the_fluorescent_protein_Venus-_journal.pbio.1001349.g001.png

de Frank van Hertrooij je 2021-03-31 18:15

TEJO

IRIS – Internacia Reta Interfaka Simpozio

La komisiono de TEJO pri Edukado, Scienco kaj Kulturo organizas la Internacian Retan Interfakan Simpozion (IRIS) de la 2-a ĝis la 5-a de aprilo 2021.
La podiaj diskutoj de IRIS okazas dum la TEJO-evento Retoso. Ili baziĝas sur la ricevitaj videaj prelegoj, jam spekteblaj en YouTube, kaj tuŝas diversajn fakojn kaj temojn. Ĉu vi volas lerni pli pri lingvistiko, sociologio, antropologio, internaciaj rilatoj, astronomio, inĝenierarto, biologio, psikologio, matematiko, fiziko, aŭ fervojoj? Venu starigi demandojn al la prelegintoj!

La podiaj diskutoj okazas per Zoom kaj estas libere alireblaj por ĉiuj. La detaloj pri la horaro kaj la Zoom-ligiloj aperas ĉi-sube.
Aliĝu ankaŭ al la Telegram-grupo de IRIS 2021 kie ni priparolos la prelegojn kaj la podiajn diskutojn

Lingvistiko


Podia diskuto pri Lingvistiko okazos Lunde, la 5-an de Aprilo, 09:00-10h30 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

La fratoj Saussure – Davide Astori

Bildeco en la zoologia vortoprovizo de Libras – Renato Guedes

Area lingvistiko en la Kaĉin-zono – André Müller

Ĉu /​ə/ kaj /​ɨ/ estas kunfanditaj en la arumana? – Michael Vrazitulis

Interfake Esplori: Lingvistiko Renkontas Argumentoteorion – Federico Gobbo

Sociologio, antropologio kaj internaciaj rilatoj


Podia diskuto pri Sociologio, antropologio kaj internaciaj rilatoj Lunde, la 5-an de Aprilo, 15h30-17:00 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

Surinamo-Franca Gujano: perspektivoj pri la landlimo – Valentin Ceretto Bergerat

Cifereca antropologio – Guilherme Fians

Sociologia aliro al Esperanto – Carlos Pesquera

Enrigardoj en la brazilan esperantistan junularan movadon – Manuela Burghelea
(venos baldaŭ)

Astronomio


Podia diskuto pri Astronomio okazos Sabate, la 3-an de Aprilo, 09:00-10h30 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

La fosfino kaj la vivo sur Venuso – Loïc Rossi

Eksterplanedoj – Amri Wandel

Inĝenierarto kaj biologio

Podia diskuto pri Inĝenierarto kaj biologio okazos Sabate, la 3-an de Aprilo, 16h30-18:00 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

Mikropoluado kaj mezurado de estrogena aktiveco en kloakaj akvoj – Allan Argolo

Terveturila Kontrolo en Precizaj Aŭtonomaj Poziciigaj Manobroj – Cesar Hernandez

Invadantaj Specioj – Juan J. Schmitter

Psikologio


Podia diskuto pri Psikologio okazos Vendrede, la 2-an de Aprilo, 09h30 – 11:00 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

Ekesto de spirala dinamiko – KuboF Hromoslav

Aŭtismo hodiaŭ – Françoise Noireau

Neformala tradukado de junuloj – Charlotte Scherping Larsson

Diskurso pli gravas ol realo – Vicente Manzano-Arrondo

Matematiko kaj fiziko

Podia diskuto pri Matematiko kaj Fiziko okazos Dimanĉe, la 4-an de Aprilo, 17:00 – 18h30 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

Kondorcet-Voĉdonsistemoj – Michael Boris Mandirola

Orientita geometrio: Ĉu Longoj Nepre Estu Pozitivaj? – François Lo Jacomo

Miksado de Kartaro – Lucas Teyssier

Kvantuma Mekaniko, La Jano de Fiziko – Abhinav Varma

Fervojoj 

Podia diskuto pri fervojoj okazos Sabate, la 3-an de Aprilo, 11:00 – 12h30 UTC: Zoom-ligilo al la podia diskuto

Fervojoj por daŭripovo – Stefan MacGill

Konkreta propono de plurfaka kunlaboro – Rodica Todor

Bologna: la nova subtera stacio por la grandrapida trafiko – Vito Tornillo
(venos baldaŭ)

The post IRIS – Internacia Reta Interfaka Simpozio appeared first on Tutmonda Esperantista Junulara Organizo.

de ariel je 2021-03-31 12:22

Global Voices

La misio de la laza popolo por savi sian lingvon de formorto

La laza estas unu el la endanĝerigitaj lingvoj de Turkio.

Statuo de lazaj viro kaj virino en Artvin, Turkio. Ekrankopio el https://www.youtube.com/watch?v=feXQb1HV024

Antaŭ jarcentoj ekzistis reĝlando etendiĝinta de okcidento, kie nun situas Kartvelio, ĝis la rusia urbo Soĉio kaj la turka urbo Rize.

Establita de fruaj kolĉidaj triboj, la Kolĉida reĝlando prosperis en tiuj areoj konataj ankaŭ kiel Lazistano. Dum sia turbulema historio, la Kolĉida reĝlando ŝanĝis sian nomon plurfoje. Post kiam la romianoj konkeris Kolĉidon ĉirkaŭ 65 a.K., ĝi iĝis romia provinco nomita Lazicum. Kiam la otomanoj okupis la regionon en 1461, ĝi iĝis sanjak, administra unuo de la centraliza administra strukturo gvidata de la sultano, kies guberniestro sidis en Rize.

Post la fondo de Turka Respubliko en 1923, la historio de Lazistano estis plejparte forgesita. Sed la posteuloj de la kolĉidoj, la nuntempa laza popolo, plu loĝas en Rize kaj multaj parolas la lazan, lazuri, sud-kaŭkazan lingvon. Laŭ diferencaj fontoj, haveblas 30 000 ĝis 200 000 parolantoj de tiu ĉi lingvo hodiaŭ.

En 1982, la instruado de ĉiuj minoritataj lingvoj estis malpermesita en turkaj lernejoj. En 2009 Unesko raportis, ke la laza estis inter la 15 lingvoj de Turkio kiuj estas en danĝero de formorto.

En 2010 Anita McNaught vizitis vilaĝojn en la provinco Rize kaj rimarkis ke la laza estas parolata ĉefe de aĝuloj kaj estis malofte uzata en skriba formo.

En la sama jaro 2010, laza esploristo İsmail Bucaklişi, kunaŭtoro de la unua laza vortaro, diris al Al Jazeera ke la malkresko de la laza lingvo estis ligita al tio, kiel homoj rigardas la lingvon mem. “La turka estas rigardata kiel lingvo de moderneco kaj komerca sukceso” diris li.

Efektive, Unesko atentigis ke la manko de intergeneracia lingva transdonado kaj la pozicio de la membroj de la komunumoj mem rilate siajn lingvojn estas ŝlosilaj faktoroj kontribuantaj al formorto de lingvoj. La manko de dokumentado aŭ uzado en la amaskomunikiloj, same kiel la malsubtena pozicio de la registaro, ankaŭ ludas decidan rolon.

Sed la laza spertis malrapidan reviviĝon ekde 1999, kiam Turkio komencis intertraktojn pri aliĝo al Eŭropa Unio, proceso postulanta efektivigon de la protektado de etnaj minoritatoj.

Kiel rezulto, serio da reformoj okazis ekde tiam, inkluzive en edukado. En 2002, la leĝo pri instruado kaj edukado de fremdaj lingvoj estis korektita por ebligi “lernadon de diferencaj lingvoj kaj dialektoj tradicie uzitaj de turkaj civitanoj en sia ĉiutaga vivo”.

Malgraŭ la ŝanĝo de la politiko, dum la lastaj jardekoj, aperis multaj lokaj iniciatoj kaj pasiaj individuoj, kiuj strebas konservi la lazajn kulturon kaj lingvon. Ni listigis kelkajn el ili malsupre.

Magazinoj, noveloj kaj instituto

En 1993, grupo da homoj inter kiuj estis Bucaklisi lanĉis la unuan lazlingvan magazinon Ogni-Skani Nena (“Aŭskultante vian lingvon”). Ĉe sia unua numero, la magazino estis markita de la turka registaro kiel “separista propagando” pro du artikoloj, fokusiĝintaj je laza naciismo. Aŭtoritatoj entreprenis jurajn agojn kontraŭ la publikaĵo kaj konfiskis la numeron el kioskoj.

Malgraŭ juĝeja decido kiu poste verdiktis favore al la magazino, internaj kvereloj malebligis daŭrigon de ĝia eldonado, laŭ Vikipedia artikolo pri Ogni.

En 2000, iuj anoj de la eksa redaktora teamo de Ogni lanĉis la magazinon Mjora (“Suno”), sed ankaŭ ĝi ekzistis mallonge.

En 2011, Murat Ercan Murğulişi, kiu nun aĝas 38 jarojn, iĝis la aŭtoro de la unua novelo publikigita en la laza. “Daçxuri”, kio signifas “fajro”, sekvas la vivon de 7-jara knabo post kiam li perdis siajn gepatrojn en aŭtomobila akcidento.

Murğulişi devenas el Rize kaj ekverkis en la laza dum siaj universitataj jaroj. En intervjuo kun ĵurnalo Sabah en 2011, li asertis ke la laza estas “ankaŭ literatura lingvo, kun unikaj vortaro kaj gramatiko”.

Pli posta iniciato estis la kreado en 2013 de la Laza Instituto en Istanbulo, kun 37 fondintoj kaj multaj subtenantoj kaj volontuloj. Dum la inaŭgura ceremonio, la kunfondinta profesoro Mehmet Bekaroğlu klarigis kion ili planas:

We will collect all cultural activities under one umbrella. We will work on the Lazuri language and will be preparing school books. We are planning to contact universities to educate Laz teachers. Besides, we would like to organize a Lazuri Congress. The Latin alphabet is not enough, we need two alphabets. Also, we are planning to contact Ankara for a Lazuri TV station.

Ni kolektos ĉiujn kulturajn aktivadojn sub unu ombrelon. Ni laboros pri la laza lingvo kaj preparos lernolibrojn. Ni planas kontakti universitatojn por trejni instruistojn de la laza lingvo. Krome ni dezirus aranĝi lazan kongreson. La latina alfabeto estas malsufiĉa, ni bezonas du alfabetojn. Ni ankaŭ planas kontakti Ankaron por establi lazan televidstacion.

En 2014, la instituto kunlaboris kun la Ministerio pri edukado por krei konvenan lernoplanon por instruado de la laza en mezlernejoj, aldone al lernolibroj por lernantoj de mezgradaj lernejoj. Turkio enkondukis minoritatajn lingvojn kiel elekteblan fakon en publikaj lernejoj en 2012 kaj nun ankaŭ la laza estas alirebla.

La unuaj lernejoj instruantaj la lazan estis en Vitze (Fındıklı), distrikto en la provinco Rize, kaj Arkabi (Artvin), ĉe la bordo de la Nigra Maro. Tiuj du kursoj en publikaj lernejoj komenciĝis kun 65 lernantoj kaj atingis sume 214.

En 2018, la instituto kreis ankaŭ programon pri instruado de la laza, kiu jam donis atestilojn al 19 instruistoj.

Lernantoj tra Turkio povas peti la instruadon de la laza en siaj lernejoj, kiuj teorie devus proponi tion al ili. Tamen ankoraŭ haveblas malmulte da instruistoj de la laza kaj multaj lernejoj malkuraĝigas lernantojn je daŭrigo de studoj en ilia lingvo.

Akademia artikolo publikigita en 2018 diras:

When students choose an elective course in Laz, the administration in many schools tries to persuade them to change their minds by claiming that the school cannot find a teacher or that an insufficient number of students will enroll the course. As one Non-Governmental Organization working on the subject of the Laz language has noted, “local education authorities advise students and their families not to choose the Living Languages and Dialects elective language courses.”

Kiam lernantoj elektas elekteblan kurson en la laza, la administracio en multaj lernejoj provas admoni ilin ke ili ŝanĝu sian opinion, argumentante ke la lernejo ne povas trovi instruiston aŭ ke malsufiĉa nombro de lernantoj elektis la kurson. Kiel notis neregistara organizaĵo laboranta pri la instruado de la laza lingvo, “lokaj edukaj aŭtoritatoj sugestas al lernantoj kaj iliaj familioj ne elekti la elekteblan kurson de la vivaj lingvoj kaj dialektoj”.

En 2020, la Laza Instituto lanĉis projekton financatan de EU kun la titolo Reto de Lazaj kaj Ĉerkesaj Civilaj Societoj. La projekta kunordiganto Eylem Bostanci diris al Tutmondaj Voĉoj en intervjuo, ke la instituto “produktos praktikajn, novigajn, simple alireblajn kaj diversajn podkastojn, videaĵojn kaj lernomaterialojn, riĉigitajn per grafikaĵoj kaj muzikaĵoj, tiel ke infanoj kaj junuloj povu lerni sian gepatran lingvon”.

Unu el la plej famaj muzikistoj en Turkio kaj subtenanto de la konservado de la laza estis kantisto Kazım Koyuncu, mortinta en 2005. Lia rokmuzika grupo Zuğaşi Berepe kantis en la laza kaj dum sia solula kariero li daŭrigis kantadon en la turka kaj la laza.

Liaj kantoj restas en la koroj de multaj lazoj kaj turkoj. La beleco de la laza lingvo povas esti aŭdata en lia kanto “Didou Nena” pri foririnta amanto.

de Stano BELOV je 2021-03-31 11:00

Venigante la lazan lingvon al Interreto, unu projekto nuntempa: intervjuo kun Eylem Bostanci

Uzado de Interreto kiel rimedo por promocii la lazan lingvon

Rize, Turkey. Ekrankopio de https://www.youtube.com/watch?v=feXQb1HV024

La laza lingvo aŭ lazuri estas unu el la 30 minoritataj lingvoj de Turkio — kaj unu el la plej endanĝerigitaj.

Laŭ diferencaj fontoj haveblas 30 000 ĝis 200 000 parolantoj de la laza hodiaŭ kaj plejparto de ili plu loĝas en urbetoj kaj vilaĝoj de la provincoj Artvin kaj Rize, ĉe la bordo de la Nigra Maro.

De 1982 ĝis la fino de la 1990-aj jaroj, edukado en ĉiuj minoritataj lingvoj estis malpermesita en turkaj lernejoj, kio grave reduktis la uzadon de la laza.

Dum leĝo, aprobita en 2002, garantias instruadon en minoritataj lingvoj al turkaj civitanoj en mezlernejoj, plu haveblas malmulte da instruistoj kaj multaj lernejoj aktive malkuraĝigas lernejanojn, malinstigante lerni ilin.

Tutmondaj Voĉoj interparolis kun Eylem Bostancı, projekta kunordiganto en la Laza Instituto, organizaĵo kiu havas sidejon en Istanbulo kaj okupiĝas pri promociado de la lazaj lingvo kaj kulturo.

Bostancı estas etne lazo, sed kreskis en Londono. Ŝia vojaĝo al la esplorado de siaj radikoj komenciĝis antaŭ 20 jaroj, kiam ŝi renkontis retejon, per kiu ŝi malkovris aliajn lazojn.

Dum sekvintaj jaroj Bostancı tradukis librojn el la laza al la angla, inkluzive gramatikan libron kaj lazo-turko-anglan vortaron, kaj helpis publikigi magazinon en la laza.

La intervjuo estis redaktita por koncizeco.

Doğa Çelik (DÇ): Kiel formiĝis via intereso pri la laza lingvo?

Eylem Bostancı (EB): I am an ethnic Laz and both my parents’ first language is Laz. Yet, since I was raised and educated in London I could understand a bit but not speak Laz. The Laz language is a strong component of my cultural heritage and my roots. It was through an internet site that I met with other Laz people in 2001, writing articles and doing research on Laz by going into archives at the British Library. In 2002, I made a radical decision to move to Istanbul, Turkey, where I married my husband who is the first person to publish a Laz-Turkish dictionary in Turkey.

Eylem Bostancı (EB): Mi estas etne lazo kaj la denaska lingvo de ambaŭ miaj gepatroj estas la laza. Mi kreskis kaj ricevis edukadon en Londono, do mi povis iom kompreni la lazan, sed ne parolis ĝin. La laza lingvo estas grava komponanto de mia kultura heredaĵo kaj miaj radikoj.  Per retejo mi sukcesis renkonti aliajn lazojn en 2001, verki artikolojn kaj fari esplorojn pri la laza en la arkivoj de la Brita Biblioteko. En 2002 mi faris radikalan decidon transloĝiĝi al Istanbulo, Turkio, kie mi edziniĝis al mia edzo, kiu estis la unua persono eldoninta lazo-turkan vortaron en Turkio.

: Kie laŭ via opinio la laza lingvo situas en Interreto?

EB: Currently, there aren’t sufficient education methodology, materials and resources that can be easily accessed through the internet, which means that the education in these languages is not adequately supported. The internet is a strong medium that facilitates the widespread access to all materials and resources in Laz. Those materials prepared in the recent years are not compatible with the digital sphere, thus not user-friendly or easily accessible to those wishing to learn the language. Within the scope of the European Union project that we started in July 2020, we will be producing practical, innovative, easy to access and diverse podcasts, videos, and learning materials enriched by graphics and music so that children and the young people can learn their mother language. In addition, existing learning materials will be digitalized.

EB: Nun ne ekzistas sufiĉa eduka metodologio, materialoj kaj resursoj, facile troveblaj per Interreto, kio signifas ke la edukado en tiuj lingvoj estas subtenata neadekvate. Interreto estas grava medio kiu faciligas vastan aliron al ĉiuj materialoj kaj resursoj en la laza. Tiuj materialoj kreitaj en la lastaj jaroj estas maltaŭgaj por la cifereca sfero, malkomfortaj por uzado, aŭ ne facile alireblas por homoj dezirantaj lerni la lingvon. Kadre de projekto de Eŭropa Unio kiun ni lanĉis en julio 2020, ni produktos praktikajn, novigajn, facile alireblajn kaj diversecajn podkastojn, videaĵojn kaj lernomaterialojn riĉigitajn per grafikaĵoj kaj muzikaĵoj, tiel ke infanoj kaj gejunuloj povu lerni sian gepatran lingvon. Aldone estos ciferecigitaj ekzistantaj lernomaterialoj.

: Kiom grava laŭ via opinio estas la rolo de Interreto en la konservado de la laza lingvo?

EB: It is critical. We have organised a “Digital Activism” training recently, in which academics and experts in the field of endangered languages digital activism were invited as lecturers. Through digital activism and language preservation trainings aimed at the young people who are interested in safeguarding the endangered language as native speakers, activists or NGO members, we target to increase the capacities of the participants within the respective matter, and help them use social media efficiently and productively. The content of the training are the creation of visual material, the techniques and application of video activism, effective use of digital tools, citizen journalism, digital language preservation focusing on the mother language and cultural rights, preparing news text in the mother language. At the end of this activity, we will prepare a digital handbook intended for the institutions and activists conducting a rights-based study on the endangered languages and cultural rights.

EB: Ĝi estas gravega. Lastatempe ni organizis trejnadon “Cifereca aktivismo”, dum kiu kiel lekciistoj estis invititaj akademiuloj kaj ekspertoj en la kampo de cifereca aktivismo pri endanĝerigitaj lingvoj. Per cifereca aktivismo kaj trejnadoj pri lingva konservado celantaj junulojn kiuj interesiĝas pri partopreno en la savado de endanĝerigitaj lingvoj kiel denaskaj parolantoj, aktivuloj aŭ membroj de neregistaraj organizaĵoj, ni strebas kreskigi la kapablojn de la partoprenantoj en la respektiva maniero kaj helpi al ili uzi sociajn retojn efike kaj produktive. La enhavo de la trejnado estas kreado de vida materialo, teknikoj kaj aplikado de videa aktivismo, efika uzado de ciferecaj iloj, civitana ĵurnalismo, cifereca lingva konservado fokusita je gepatra lingvo kaj kulturaj rajtoj, preparado de novaĵoj en la gepatra lingvo. Fine de tiu ĉi aktivado ni preparos ciferecan gvidlibron destinitan por institucioj kaj aktivuloj okupiĝantaj pri studoj de la rajtoj de endanĝerigitaj lingvoj kaj kulturaj rajtoj.

: Ĉu vi havas iujn ciferecajn projektojn?

EB: We are working towards creating a digital media platform by building content that involves news related to the developments for Laz and other endangered languages in Turkey and the world, information on the Laz language, culture and the history, learning materials, photos, articles, videos, interviews and podcasts. We are also working on producing cartoons in Laz for children. There is a rapidly increasing number of young Laz who consult the Laz Institute to find out about their language and culture in search of their ethnic identity and expressing their demand for expanded cultural rights and extended representation of their linguistic groups of people. We strive to meet the increasing demand from the Laz people for better accessible resources through concentrating on digitalisation. The Laz Institute website  and the TAD-Endangered Languages website that we have established during our latest EU funded project both contain the information and resources that are developed by us. We have also set up social media accounts for Laz Enstitusu and Tehlike Altindaki Diller (Endangered Languages) on YouTube, Facebook, Twitter, Instagram and LinkedIn. In addition, in May 2020 we have  applied for Duolingo app to be available in the Laz language.

We will also create a Laz Audio Dictionary website and a digital “Language Map” of Laz and Circassian languages.  This will be an online map showing the cities, towns and villages where the Laz and Circassian languages are spoken in Turkey. The map will also include the ethnographic information, population number, and the original names of the towns and villages and the new names given by the state in the last 80 years. This map will enable users to make updates, allowing them to add new information. Thus, correct census data will be provided on these languages and the changed place names will be visible and easily accessible.  In addition, we are also working on Laz and Circassian language learning websites.

EB: Ni laboras por krei ciferecan amaskomunikilan platformon per konstruado de enhavo, kiu inkluzivos novaĵojn pri la evoluo de la laza kaj aliaj endanĝerigitaj lingvoj en Turkio kaj la mondo, informojn pri la lazaj lingvo, kulturo kaj historio, lernomaterialojn, fotojn, artikolojn, videaĵojn, intervjuojn kaj podkastojn. Ni ankaŭ laboras pri produktado de bildstrioj en la laza por infanoj. Rapide kreskas la nombro de junaj lazoj, kiuj konsultas la Lazan Instituton por ekscii pri siaj lingvo kaj kulturo, serĉante sian etnan identecon kaj esprimante sian postulon pri vastaj kulturaj rajtoj kaj reprezentado de siaj lingvaj grupoj.

Ni strebas kontentigi la kreskantan postuladon de la laza popolo pri pli bona alirebleco al resursoj per ilia koncentrado kaj ciferecigado. La retejo de la Laza Instituto kaj tiu de la TAD-Endanĝerigitaj Lingvoj, establitaj de ni dum nia lasta projekto financita de EU, enhavas la informojn kaj resursojn evoluigitajn de ni. Ni kreis ankaŭ kontojn por Laz Enstitusu (Laza Instituto) kaj Tehlike Altindaki Diller (Endanĝerigitaj Lingvoj) ĉe YouTube, Facebook, Twitter, Instagram kaj LinkedIn. Aldone en majo 2020 ni prezentis peton ĉe la aplikaĵo Duolingo por fari la lazan lingvon alirebla tie.

Ni ankaŭ planas krei retejon de la Laza Aŭdio Vortaro kaj ciferecan “Lingvomapon” de la laza kaj ĉerkesa lingvoj. Tio estos interreta mapo montranta la urbojn, urbetojn kaj vilaĝojn, kie la laza kaj ĉerkesa lingvoj estas parolataj en Turkio. La mapo inkludos ankaŭ la etnografian informon, nombron de loĝantaro kaj la originalajn nomojn de la urbetoj kaj vilaĝoj kaj la novajn nomojn, donitajn de la ŝtato en la lastaj 80 jaroj. Tiu ĉi mapo ebligos al uzantoj fari aktualigojn, aldonante novajn informojn. Do korektaj informoj pri popolnombrado estos prezentitaj en tiuj lingvoj kaj la ŝanĝitaj loknomoj estos videblaj kaj facile alireblaj. Aldone ni laboras pri retejoj por lernado de la laza kaj ĉerkesa lingvoj.

DÇ: Ĉu vi alfrontas iujn malfacilaĵojn en viaj klopodoj disvastigi la uzadon de la laza?

EB: We are experiencing some problems in communicating correct information on the Laz language. For instance, the Laz/Mingrelian languages are classified not as languages on their own, but as dialects of another language on Wikipedia, as well as many academic articles, wrongly being classified as “Kartvelian” languages, rather than solely “South Caucasian” languages. We have amended the information on Wikipedia several times, yet it has been changed back, making it difficult to deal with. Although the information in the already published non-digital sources are hard to correct, it is possible to interact with the online sources. We are now establishing an “International language preservation and promotion studies” network and contacts will be made with the internet sources, identified at the beginning of the studies activity, for the amendment of information and providing the accurate information (with relevant sources) on the Laz language.

EB: Ni spertas certajn problemojn en la komunikado de korektaj informoj pri la laza lingvo. Ekzemple la laza kaj mingrela lingvoj estas klasifikitaj kiel ne apartaj lingvoj, sed dialektoj de aliaj lingvoj en Vikipedio, same kiel en multaj akademiaj artikoloj, erare klasifikantaj ilin kiel “kartvelajn” lingvojn, ne kiel “sudkaŭkazajn” lingvojn. Ni nuligis tiun informon en Vikipedio plurfoje, sed ĝi estis restarigita, do malfacilas fari tion. Kvankam la informoj en la jam publikigita necifereca resurso estas malfacile korektebla, eblas intertrakti kun la interretaj fontoj. Ni establas nun reton de “Internaciaj studoj pri lingva konservado kaj antaŭenigo” kaj kontaktoj okazos kun la interretaj fontoj identigitaj komence de la studa aktivado, por korekti informojn kaj liveri ĝustajn informojn (kun respektivaj fontoj) pri la laza lingvo.

de Stano BELOV je 2021-03-31 09:59

KOVIM-19: Hispana urbeto esperas superi la ekonomian krizon per propra virtuala mono

La elio ebligas la postvivadon de malavantaĝitaj familioj kaj entreprenoj.

Foto de Pixabay, licencita de Pixabay

Urbeto en Andaluzio, Hispanio, lanĉis monon kiel vojon savi lokan komercon de la severa ekonomia malkresko, kaŭzita de agoj celantaj kontroli la disvastiĝon de KOVIM-19.

Lebrija, urbeto kun 27 000 loĝantoj en la provinco Sevilo, prenis novigan aliron al stimulado de la loka ekonomio per investado je sia propra virtuala mono. La cifereca mono estas nomita “elio” kaj celas asisti al lokaj entreprenoj adaptiĝi al la postulado de la “nova normo” interligante malavantaĝitajn familiojn kaj lokajn vendistojn. La uzado de tiu ĉi virtuala mono estis inspirita de la sistemo de lojaleco, uzata de grandaj korporaciaj ĉenoj, sed adaptita por etaj entreprenoj.

La elio, “la nova mono de Lebrija”, estas ligita al la eŭro kaj estis promociita de la unua vic-urbestro kaj bonveniganto de novaj teknologioj David Pérez kaj lia teamo, kiu lanĉis la aplikaĵon dum la kvaranteno en 2020. La nomo “elio” estis elektita omaĝe al la plej fama historia figuro de la urbeto, la humanisto kaj aŭtoro de la unua kastilia gramatiko Elio Antonio de Nebrija.

Familioj estis elektitaj surbaze de enspezoj kaj havis eblecon fari mendojn en vendejoj en la areo; la sistemo do kuraĝigas la lokan ekonomion kaj subtenas malprivilegiitajn familiojn. La elio estis lanĉita fine de 2020 kaj pli ol 600 familioj jam uzis la aplikaĵon.

Ĉiu elio estas ekvivalenta al unu eŭro kaj por uzi tiun ĉi teknologion la elektitaj civitanoj devas elŝuti la aplikaĵon kaj pagi duonon de ĉiu produkto aŭ servo en elioj kaj la duan duonon en eŭroj. Ĉiu uzanto devas registriĝi en la aplikaĵo por havi eblecon vidi la alireblan sumon aŭ la entreprenojn en kiuj tiu ĉi teknologio uzeblas.

Ĉiu familio ricevas subvencion inter 50 kaj 200 elioj de la urba konsilio kaj ili povas uzi tiun ĉi pagmetodon nur en la entreprenoj kiuj partoprenas la projekton. Post kiam la mendo kaj la servo estas liveritaj, kompanioj devas prezenti la fakturon al la urba konsilio por ŝanĝi la sumon al eŭroj.

Tiu ĉi virtuala mono validas sole en Lebrija. Por lanĉi la projekton, la urba konsilio donacis parton de siaj fondusoj rezervitaj por aliaj celoj kiel la municipaj festivaloj, decidinte anstataŭe doni prioritaton al la helpado de ĝia loĝantaro. Tio ebligis al la urbo lanĉi la projekton kun 60 000 elioj.

Sume 50 000 eŭroj jam estis investitaj en la komercaj aktivadoj en Lebrija, el kiuj 25 000 estis en elioj, kaj tiu ĉi iniciato estis tre bone akceptita de la loĝantoj de la municipo. “Iuj el vendistoj diris al ni ke tio savis ilin dum monato kaj iuj duobligis la vendojn” raportas hispana televido. Tio ne estis la unua teknologia iniciato de la urba konsilio de Lebrija, kies multaj servoj nun alireblas per Telegramo.

La ekonomia krizo ne nur malbonigis la staton de la komerco en Hispanio dum la pandemio, sed la situacio iĝis eĉ pli malbona por la averaĝa civitano kaj granda nombro da familioj puŝitaj en malstabilan situacion. La lando nun havas pli ol 800 000 homojn klasifikitajn kiel malriĉuloj kiel rezulto de KOVIM-19 kaj “historia falo” de la hispana ekonomio je 11% en 2020.

Simile al elio, aliaj hispanaj teknologiaj iniciatoj naskiĝis en la tempo de la pandemio por helpi al la socio, inkluzive de la aplikaĵo La Noria Social Hub, en Málaga, kiu celas subteni novigojn kaj provincan evoluon, kaj Got salt?, aplikaĵo kiu ebligas al loĝantoj de Madrido, Barcelono kaj Valencio kontakti unu la alian por komuna subteno. Tiu ĉi platformo promocias kontaktojn kaj solidarecon inter najbaroj por kuraĝigi daŭripovajn komunumojn.

La elio finiĝos la 31-an de marto, sed pro ĝia sukceso estontaj lanĉoj de la virtuala mono jam estas esplorataj de la urba konsilio. Por Lebrija tio estas pruvo, ke solidareco kaj teknologio povas iri man-ĉe-mane kaj ke la vojo por eliri la ekonomian falon povas esti ligita al ciferecigo.

de Stano BELOV je 2021-03-31 09:55

Antaŭenpuŝi la edukadon pri kronviruso per indiĝenaj lingvoj

“Ni fokusiĝas pri marĝenigitaj buŝaj lingvoj”

 

 

Screenshot of a Bafut-language video from Cameroon. CC BY-NC-ND 4.0

Ekrankopio de video en la bafuta lingvo de Kameruno. CC BY-NC-ND 4.0

Rigardu la specialan priraportadon de Global Voices pri la tutmonda efiko de KOVIM-19.

Certigi ke lokaj komunumoj havas aliron al fidindaj informoj pri KOVIM-19 estas defio por registaroj kaj organizaĵoj kiel la Monda Organizaĵo pri Sano (OMS), kio iĝas ankoraŭ pli komplika por parolantoj de minoritataj lingvoj.

Responde al ĉi tiu defio, la iniciato virALLanguages ​​laboras kun lokaj komunumaj gvidantoj tra la mondo por kundividi bazajn sanajn informojn pri KOVIM-19 per sono kaj video, per la uzo de “proverboj, metaforoj kaj diversaj retorikaj strategioj” por parolantoj de minoritataj lingvoj.

VirALLanguages ​​estas kunlaboro inter la projekto KPAAM-CAM/Komunumo por Tutmonda Egaleco pri Sano ĉe la Ŝtata Universitato de Bufalo en Usono kaj la Instituto pri Mondaj Lingvoj de la Lernejo pri Orientaj kaj Afrikaj Studoj ĉe la londona universitato SOAS en la Unuiĝinta Reĝlando.

La iniciato disponigas subtenajn materialojn por filmetoj kundividitaj en YouTube kaj Facebook sub permesilo Creative Commons. Dum pli da lingvaj komunumoj de la tuta mondo aliĝas, la kovrado en pli da lingvoj kreskos. Videoj elŝuteblas el la Interreta Arkivo.

Ĝis nun, la projekto funkciis kun sep apartaj lingvoj, ĉiuj el Kameruno, unu el la landoj plej trafitaj de kronviruso en la regiono, kun almenaŭ 2 265 kazoj ĝis la 9-a de majo 2020 (47 669 ĝis la 31-a de marto 2021, ndlr). En lando kun 250 apartaj lingvoj, ekzistas lingva disiĝo inter la plimulto parolanta la francan kaj la minoritato parolanta la anglan – ambaŭ lingvoj estigitaj de koloniigo. La trijara franc-angla lingva konflikto kaŭzis delokiĝon de 500 000 homoj.

En oktobro 2019, Rising Voices parolis kun Mandana Seyfeddinipur, estro de la Programo pri Dokumentado de Lingvoj Endanĝerigitaj ĉe SOAS, dum la Konferenco pri la Malkoloniigado de Lingvoj de lnterreto en 2019, por ekscii pri la kritika rolo de indiĝenaj lingvoj en aliro al informoj. Kiam la kronvirusa pandemio ekflamis, la scioj de Seyfeddinipur estis utiligitaj por efektivigi podkastan epizodon titolitan: “Indiĝenaj lingvoj en tempoj de pandemio“:

Rising Voices freŝdate kontaktis per elektronika poŝto la lingvistojn Mandana Seyfeddinipur, Pierpaolo Di Carlo kaj Jeff Good – ĉiuj estas projektaj direktoroj de la iniciato virALLanguages ​​– por ekscii pli, kaj ili respondis kiel grupo:

Subhashish Panigrahi (SP): Rakontu iomete pri ĉi tiu projekto. Kio estas la ŝlosila demando kiun vi provas trakti kaj kio estas via pli vasta celo?

virALLanguages (VL): We're targeting marginalized languages which also means languages that may not have a writing system, and languages that are spoken by relatively fewer people, or are not used for official purposes like spreading information about a pandemic. As public authorities tend to share vital health and other public information related to coronavirus, many marginalized communities might not understand sufficiently. There are also social and cultural barriers in addition to such linguistic barriers. Experience from other health crises has shown that pure translation into major languages does not seem to be enough for life-saving behavioral changes. We are aiming to fill this gap with our work based on our experience working with marginalized communities.

We're working to create a network of people who are willing to not only translate key messages in marginalized languages but to adapt them to local contexts so that people will understand what to do in potentially endless circumstances.

virALLanguages ​​(VL): Ni celas marĝenigitajn lingvojn, kio ankaŭ signifas lingvojn kiuj eble ne havas skribsistemon, kaj lingvojn parolitajn de relative malpli da homoj aŭ ne uzatajn por oficialaj celoj kiel disvastigado de informoj pri pandemio. Dum publikaj aŭtoritatoj emas diskonigi esencajn sciigojn pri sano kaj aliajn publikajn kronvirus-rilatajn informojn, multaj marĝenigitaj komunumoj eble ne povus kompreni ilin sufiĉe bone. Krom ĉi tiuj lingvaj baroj, ekzistas ankaŭ sociaj kaj kulturaj baroj. Sperto de aliaj sanaj krizoj montris, ke pura tradukado al ĉefaj lingvoj ne ŝajnas sufiĉa por vivosavaj kondutaj ŝanĝoj. Ni celas plenigi ĉi tiun mankon per nia laboro surbaze de nia laborsperto kun marĝenigitaj komunumoj.

Ni laboras por krei reton de homoj kiuj pretas ne nur traduki ŝlosilajn mesaĝojn al marĝenigitaj lingvoj, sed adapti ilin al lokaj kuntekstoj por ke homoj komprenu kion fari en eble senfinaj cirkonstancoj.

SP: Kiel vi provas alfronti ĉi tiujn defiojn en virALLanguages?

VL: So, we use reliable health advice (WHO) which speakers of marginalized languages then translate by making it as culturally appropriate as possible. We are also attempting to enable acceptance and trust by involving spokespersons who are trusted locally, like traditional authorities, local medical doctors, or other figures that are respected and listened to by the local communities.

The recording is played back to the other speakers for checking and if there is a larger agreement for the distribution through the relevant channels in a given community — social media channels or community radios or even mobile apps.

VL:  Do, ni uzas fidindajn konsilojn pri sano (OMS), kiujn parolantoj de marĝenigitaj lingvoj tradukas, tiel farante ilin laŭeble kulture taŭgaj. Ni ankaŭ provas ebligi akcepton kaj fidon per engaĝado de proparolantoj kiuj estas fidataj je loka nivelo, kiel tradiciaj aŭtoritatoj, lokaj kuracistoj aŭ aliaj personoj respektataj kaj aŭskultataj de lokaj komunumoj.

La registrado estas reproduktita al aliaj parolantoj por kontroli ĉu ekzistas pli vasta interkonsento por distribuo per la koncernaj kanaloj en donita komunumo: kanaloj en sociaj medioj aŭ komunuma radio aŭ eĉ poŝtelefonaj programoj.

SP: Kiom da lingvoj aŭ komunumoj vi celas?

VL: Well, the project title is telling. We target the other languages — those that major institutions cannot target, so that important messages reach as many people as possible in different ways.

VL: Nu, la titolo de la projekto estas signifa. Ni turnas nin al aliaj lingvoj, kiujn ne povas trakti ĉefaj institucioj, por ke gravaj mesaĝoj atingu kiel eble plej multajn homojn diversmaniere.

SP: Kiajn lingvojn vi celas kaj kial?

VL: We are focusing on marginalized oral languages, and those languages in which vital and general health information are rarely distributed. We are trying to reach out and to build a network of people who can then use the workflow and resources built by us for their own languages. So, we are responsive on the one hand and proactive on the other. We have started proactively in Cameroon, considering our past experience there and the presence of a very close network. … We're also reaching out to those who worry that information only in writing or in majority languages will not reach many people, and may not be trustworthy by all. Our effort is to help communities disseminate crucial and life-saving information in oral languages, and extend the usage of such languages.

VL: Ni fokusiĝas pri marĝenigitaj buŝaj lingvoj kaj tiuj lingvoj, per kiuj esencaj kaj ĝeneralaj sanaj informoj malofte estas distribuataj. Ni provas atingi kaj konstrui reton de homoj kiuj tiam povas uzi la laborfluon kaj rimedojn, kiujn ni kreas por iliaj propraj lingvoj. Sekve, ni estas reagivaj unuflanke kaj iniciatemaj aliflanke. Ni komencis aktive en Kameruno, konsiderante nian pasintan sperton kaj la ĉeeston de tre proksima reto… Ni ankaŭ atingas tiujn kiuj timas, ke informoj nur skribaj aŭ en la grandaj lingvoj ne atingos multajn homojn, kaj ke tiuj informoj eble ne estas ĉiuj fidindaj. Nia devontigo estas helpi komunumojn, disvastigi esencajn kaj savantajn informojn en buŝaj lingvoj kaj plilongigi la uzon de tiuj lingvoj.

SP: Kion oni atendas de iu ajn interesata indiĝena lingvoparolanto aŭ de komunumo de marĝenigita lingvo?

VL: The project website has resources that can be used as guides for local communities to create their own video content. We encourage the communities to include anything that is culturally appropriate while still retaining the essential health advisory intact. They can look at the scripts in English to create a script of their own while addressing local context including proverbs, metaphors, and other culturally appropriate features to make the messaging more impactful. Those who are interested to join us are required to read a reference text and pass a short quiz. This test ascertains that the potential contributors can produce a message that, while culturally appropriate, will still convey accurate information.

VL: La retejo de la projekto havas rimedojn uzeblajn kiel gvidilojn por lokaj komunumoj por krei sian propran videan enhavon. Ni instigas komunumojn inkluzivi ĉion kulture taŭgan, konservante la esencan sanan konsilon integra. Ili povas rigardi la tekstojn en la angla por krei propran tekston dum ili traktas la lokan kuntekston inkluzive proverbojn, metaforojn kaj aliajn kulture taŭgajn trajtojn por fari la mesaĝon pli efika. Tiuj kiuj ŝatus aliĝi al ni devas legi referencan tekston kaj pasigi mallongan kvizon. Ĉi tiu testo certigas, ke eblaj kontribuantoj povas produkti mesaĝon kiu, dum kulture taŭga, ankaŭ transdonos ĝustajn informojn.

SP: Kiel vi diskonigas filmetojn krom YouTube kaj Facebook, precipe en cellingvoj?

VL: Our local collaborators know best what the appropriate channels are in a specific demography. … We are now downsampling our recorded files to make them available on Archive.org … for viewers to download. Some teams have proposed to engage with radio channels to broadcast the audio content in local radios. We have done this for the Mafa language that is spoken in the extreme north of Cameroon, through a local radio channel, “Radio Échos des Montagnes.”

VL: Niaj lokaj kunlaborantoj plej bone scias, kiuj kanaloj taŭgas en specifa demografio. … Ni nun kunpremas niajn registritajn dosierojn por disponigi ilin ĉe Archive.org … kaj por ke la spektantoj povu elŝuti ilin. Iuj teamoj proponis interagi kun radiaj kanaloj por elsendi sonan enhavon per lokaj radioj. Ni faris ion por la mafa lingvo parolata en la malproksima nordo de Kameruno, per loka radia kanalo, “Radio Échos des Montagnes“.

SP: Dum via fokuso estas tiuj, kiuj parolas marĝenigitajn kaj parolajn lingvojn, kiel komunumoj kaj vi mem planas disvastigi ĉi tiujn filmetojn pli vaste?

VL: …Communities [are] key. Once audios and videos are downloaded and shared as files by the communities, we have no way of measuring their impact. We must rely on our local collaborators to tell us if our output is effective.

Komunumoj [estas] la ŝlosilo. Post kiam sonregistraĵoj kaj videoj estas elŝutitaj kaj kundividitaj kiel dosieroj fare de komunumoj, ni ne havas rimedon por mezuri ilian efikon. Ni devas fidi niajn lokajn kunlaborantojn por diri al ni, ĉu nia produktado efikas.

La direktoroj de la projekto diris al Rising Voices, ke VirALLanguages ​​intencas pliigi sian kovradon en multaj lingvoj, invitante kunlaborantojn formi teamojn de marĝenigitaj parolantaj lingvoj por krei enhavon. Tiuj kiuj havas rilatojn kun komunumoj de parolantoj de minoritataj ligvoj ankaŭ povas formi teamojn por lokaj lingvoj kaj la projekto aktive serĉas volontulojn kaj subtenon por lokaj radiostacioj, kiuj helpas disvastigi sondosierojn en lokaj lingvoj. Ĉiu povas ankaŭ kontakti la volontulojn de virALLanguages ​​por fari donacojn al tiuj lingvaj teamoj, kiuj bezonas monhelpon por videoproduktado.

Gravaj klopodoj estas survoje por krei kritikajn anoncojn pri publika sano rilate al la kronviruso en indiĝenaj lingvoj. Ekzemple, la Projekto pri Endanĝerigita Lingvo listigas fontojn en ĉirkaŭ 366 lingvoj.

Indiĝenaj komunumoj alfrontas pli grandan riskon pro kronviruso, kio instigas la Departementon pri Ekonomiaj kaj Sociaj Aferoj de Unuiĝintaj Nacioj (DESA) kaj aliajn spertulojn postuli la interŝanĝon de gravegaj konsiloj pri sano en pli da indiĝenaj lingvoj.

Redaktora noto: La aŭtoro de tiu ĉi artikolo volontulis por la projekto virALLanguages. 

de Cristiano Giambrone je 2021-03-31 05:40

2021-03-30

Global Voices

Proksimume ses jarcentojn post lia naskiĝo, kiu posedas Aliŝer Navoi, la “patron de la uzbeka literaturo”?

Kiel poeto naskiĝinta en Afganio iĝis nacia simbolo de Uzbekio.

La metrostacio Aliŝer Navoi en Taŝkento, dekoraciita per artaĵoj, referencantaj al la kulturo de la poeto de la 15-a jarcento. Foto de Filip Noubel, uzita kun permeso.

La 9-an de februaro okazis la 580-a datreveno de la naskiĝo de Aliŝer Navoi, poeto de la 15-a jarcento, lingvisto kaj pensanto, kiu ludas centran rolon en la konstruado de la nacio en Uzbekio.

La koncepto de nacioj estas relative juna en Centra Azio, regiono kie dum jarcentoj identigado okazis surbaze de religio, gravaj urbaj centroj kaj lingvo. Homoj difinis sin mem kiel sunaistojn, ŝijaistojn, judojn aŭ kiel venintojn el regionoj formiĝintaj ĉirkaŭ ŝlosilaj urboj kiel Buĥaro, Samarkando, Kokando, Kulĝo, Kaŝgaro, kie koncentriĝis lokaj politikaj kaj militaj potencoj.

Vere miksita de lingvistika vidpunkto, Centra Azio plejparte kombinas du ĉefajn lingvofamiliojn: la persan kaj la tjurkan. La persa estis la lingvo de la kortego, literaturo kaj filozofio, sed ĝi ankaŭ penetris en la tjurkajn lingvojn kun centoj da vortoj. Ĝis nun multaj centrazianoj flue parolas la taĝikan kaj la darian, lingvojn apartenantajn al la irana lingvaro, same kiel ekzemple la uzbekan, la turkmenan aŭ la kirgizan.

La araba ankaŭ ludis grandan rolon en religio, edukado kaj scioj, dum la rusa eniris la spacon kiel kolonia lingvo en la 19-a jarcento.

La tjurkaj lingvoj, kiuj evoluis dum tiu ĉi tempo je apartaj modernaj lingvoj, konataj hodiaŭ kiel la karakalpaka, kazaĥa, kirgiza, tatara, turkmena, ujgura aŭ uzbeka, kundividis komunan literaturan lingvon konatan kiel چغتای aŭ la ĉagataja, skribitan en la araba alfabeto kaj uzitan de la 15-a ĝis la 20-a jarcento.

Navoi kiel simbolo de la uzbeka lingvo

Aliŝer Navoi estis poeto kaj pensanto kiu estas hodiaŭ la plej memorata en Uzbekio pro aktiva uzado de la ĉagataja lingvo, kiu servis kiel fundamento de la nuntempa literatura kaj parola uzbeka lingvo.

Navoi estis tipa centraziano, vojaĝinta tra regionoj, kulturoj kaj lingvoj dum sia tuta vivo. Li naskiĝis en 1441 en Herato (nun en Afganio), studis en Maŝhado (urbo en Irano) kaj Samarkando (situanta en Uzbekio) kaj mortis en Herato, kie li estis entombigita. Li estis multfakulo, kiu faris konstruaĵojn, servis al lokaj politikaj potencoj kaj verkis en tri lingvoj (la ĉagataja, persa kaj araba), ĉefe poezion. Unu el liaj plej famaj verkoj estas Muhakamat al-Lughatajn (konata en la angla kiel “Juĝado inter du lingvoj”), traktato en kiu li komparas la meritojn de la persa kaj la ĉagataja kaj konkludas ke la tjurka lingvo estas supera.

Tia deklaro estis malkutima, se ne diri pli, por tiu periodo, konsiderante la prestiĝon atribuitan al la persa kaj la relativan mankon de tekstoj verkitaj en la ĉagataja. Pro tio Navoi estas celebrata en la tjurka mondo kaj speciale en Uzbekio kiel la patro de la uzbeka literaturo. Li prenis sian plumnomon de la vorto “navo”, kiu signifas “melodio”, poeta aspiro reflektita en liaj gazaloj, mallongaj poemoj grandparte inspiritaj de sufia imago en la islama mondo. Liaj plej famaj verkoj inkluzivas “Xamsa” (“Kvinopo”), kolekton de kvin poemoj kiu inkluzivas famegajn amhistoriojn kiel Farhad kaj Ŝirin aŭ Lejla kaj Maĝnun kaj la “Lison ut-Tair” (“Lingvo de la birdoj”). Li verkis ankaŭ traktatojn por helpi al aliaj poetoj verki en la ĉagataja lingvo kaj ensorbi la tjurkan heredaĵon.

En 1947 sovetia filmo fare de taĝika reĝisoro Kamil Jarmatov nomita “Алишер Навои” (Aliŝer Navoi) kaj alirebla en la uzbeka kaj la rusa enkorpigis lian bildon kiel ŝlosilan figuron en la konstruado de sovetia, kvankam uzbeka, identeco. Tiu ĉi filmo estis famega en Sovetunio kaj inkluzivas parton, ĉe la 21-a minuto, kie Navoi defendas la gravecon de “tjurka lingvo kiu povas unuigi la homojn”:

Kiu posedas Navoi en la nuntempa Uzbekio? 

Unu el la ŝlosilaj prioritatoj de uzbekaj aŭtoritatoj post la foriro de Islom Karimov, kiu regis la landon per fera mano ekde la fino de la sovetia periodo ĝis 2016, estis ŝanĝi la imagon de la lando, substrekante ĝian potencialon por turismo laŭ la Silka Vojo. Ŝavkat Mirzijojev, la nuna prezidanto, tre ŝatas apogi sin sur kulturajn simbolojn por prezenti sian landon kiel allogan por turismo kaj investado. Do la 580-a datreveno de la naskiĝo de Navoi ricevis specialan atenton per eventoj en kaj ekster la lando. La poeto estas jam bone prezentita per statuoj, stratoj, universitato, studoj, metrostacio kaj teatro nomita omaĝe al li en la ĉefurbo Taŝkento, sennombraj libroj kaj sia loko en la lerneja programo. Tiu ĉi filmeto, markita en la uzbeka per la populara kradvorto #navoiyiftixorim (kio signifas #NavoiMiaFiero), montras bildojn de ĉefaj lokoj kaj monumentoj asociitaj kun la poeto, akompane de legado de lia poezio:

Sed dum tiuj ĉi celebradoj restas oficialaj kaj ĉefe troviĝas en la manoj de la registaro, same kiel dum la sovetia periodo, iuj pledas pri pli diversaj vojoj por celebri Navoi.

A’zam Obidov, poeto, tradukisto kaj kultura aktivulo loĝanta en Taŝkento, fondinto de la Uzbeka Literatura kaj Arta Ponto, diris al Tutmondaj Voĉoj:

“В Узбекистане не существует хотя бы маленького международного фестиваля поэзии, международного фестиваля писателей. Мои многочисленные обращения о создании института Наваи за рубежом просто игнорируются. Нет прайвит-паблик партнершип в сфере искусства, культуры и литературы. Эти сферы, если хотят развиваться, должны быть независимыми, то есть полностью негосударственными, как в Европе. Для этого нужны нормальные законы. Например, если предприниматель, филантроп или какая-та организация поддерживает литературу или искусства, то, автоматически им предоставляется льгота по налогу. 

En Uzbekio ne ekzistas eĉ eta internacia festivalo de poezio, internacia festivalo de verkistoj. Miaj multnombraj proponoj pri kreado de instituto Navoi eksterlande estas simple ignorataj. Mankas kunlaboro inter privatuloj kaj ŝtato en la sfero de arto, kulturo kaj literaturo. Tiuj ĉi sferoj, se ili deziras evolui, devas esti sendependaj, do komplete ne-ŝtataj kiel en Eŭropo. Por tio necesas normalaj leĝoj. Ekzemple se entreprenisto, filantropo aŭ organizaĵo subtenas literaturon aŭ artojn, tiu devas aŭtomate ricevi impostrabatojn.

Dum Navoi estas vaste tradukita al la rusa, ekzistas malmultaj tradukoj al la angla, plendas Obidov, kiu alvokas al pli da financado kaj atento flanke de la registaro por tiu ĉi tasko. Tamen li mem faris kelkajn tradukojn, montrante komplikecon kaj kompleksecon de la lingvaĵo kaj imago de Navoi, esperante ke aliaj tradukistoj estos inspiritaj por transdoni Navoi en siaj propraj lingvoj.

de Stano BELOV je 2021-03-30 23:54

Neniam milito inter ni

Mozambiko : la konkero de Palmo fare de la grupo Islama Ŝtato pligravigas la humanitaran situacion

30/03/2021 Ĉi-lunde 29an de marto, la grupo Islama Ŝtato ŝarĝis sin pri la atakoj kondukitaj de preskaŭ semajno kontraŭ Palmo, havena urbo situanta norde de Mozambiko, ĉe la landlimo kun Tanzanio. La konkero de Palmo eĉ pligravigas la humanitaran situacion...

de neniammilitointerni je 2021-03-30 19:52

La Balta Ondo

Beletra Almanako, 2020, №39 (Oktobro)

Beletra almanakoEn sia prezento de la oktobra BA Anina Stecay rezonas, ĉu sekvado al sukcesaj verkaj strukturoj, uzado de reguloj lernitaj en fakaj kursoj ebligas krei novajn kaj interesajn verkojn. Originala prozo venas de Anina Stecay, Francisco Javier Moleón kaj Trevor Steele. El la romano Sesdek ok de Sten Johansson estas publikigita komenca ĉapitro. Osmo Buller per beletraj tombovizitoj rakontas pri kelkaj finnlandaj Esperanto-verkistoj kaj lian rakonton sekvas represo de du prozaĵoj de Martti Putaala. Poezion kontribuas Jorge Camacho kaj Jesper Lykke Jacobsen.

Riĉas sekcio de tradukita prozo. El Epikuro tradukis Nicola Ruggiero, el Kurt Tucholsky – Trevor Steele. La novelo La edzino de lia juneco de la afrik-usona (jes, tiel en la politike korekta lingvaĵo!) verkisto Charles W. Chesnutt (tradukis Barry Friedman) estas aperigata “por turni la atenton de aliregionaj legantoj al parto de la prirasa sperto de Usono kiu ne ricevis adekvatan internacian diskonigon”.

Faskon da etaj rakontoj de la rusa kaj sovetia verkisto Daniil Ĥarms proponas Stanislavo Belov. Paradoksaj, ironiaj kaj absurdaj estas rakontoj, anekdotoj kaj aforismoj de Ĥarms, kies stilon imitas liaj sekvantoj kaj nemalmulton de ili verkitan oni atribuis al la plumo de Ĥarms. Per la traduko de Nicola Ruggiero oni konatiĝas kun poemo de italino Gianfranca Gastaldi.

Yu Jianchao artikolas pri rezonadoj pri neologismoj inter Tibor Sekelj kaj Laŭlum, Sara Spanò intervjuas esperantan kaj hispanan kulturaganton Miguel Fernández. Nekrologe estas omaĝitaj Tacuo Huĝimoto kaj Eugène de Zilah, ankaŭ per fragmento el la romano La princo ĉe la hunoj.

Recenzas Jorge Camacho pri La nigra fiŝeto de Samad Behrangi; Probal Daŝgupto pri Baza literatura krestomatio, Valentin Melnikov pri Amo inter ruinoj de Trevor Steele. Federico Gobbo replikas al la recenzo de Wim Jansen en BA 38.

Halina Gorecka

Ĉi tiu artikolo aperis en la printempa (marta) numero de La Ondo de Esperanto (2021).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2021, №1 (307).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2021/03/ba-5

La Ondo de Esperanto

Klaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Beletra Almanako, 2020, №39 (Oktobro) appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redakcio je 2021-03-30 18:53

UEA facila

Batos novaj horoj...

La suba rakonto aperis en la libro Ne ekzistas verdaj steloj, kiu enhavas 60 noveletojn. Noveleto estas tre mallonga rakonto, kutime kun ne pli ol 300 vortoj. Mi vekiĝas ĉiutage je la oka. Tial la unua afero, kiun miaj okuloj vidas matene, estas la lum-ciferoj de la vekhorloĝo: 08:00. Hieraŭ, aŭ eble mi devus diri hodiaŭ, mi enlitiĝis tuj antaŭ la dekdua horo, kiel kutime, sed kiam venis la momento en kiu la horloĝo devus montri la konvencian 00:00, ĝi surprizis min per la neatendita 24:00. Kaj ankoraŭ mi pensis pri ebla difektiĝo de la horloĝo, kiam, unu minuton poste, sur ĝia ekraneto eklumis la sensenca 24:01. Pasis la minutoj, kaj, dum mi faris al mi dekojn da demandoj, la horloĝo transiris de la 24:59 al la 25:00 horo. Post tio, mi vane klopodis endormiĝi. Forpasis ses longaj horoj, kiujn la tempomezurilo respektive montris kiel la 26:00, la 27:00, la 29:00... Nu, ĉiuj scias ja ke la ciferaj horloĝoj estas programitaj por indiki nur la numerojn nul, unu kaj du, sur la unua loko. Tial, kiam ĝi alvenis al la 29-a horo kaj 59 minutoj, mi senspire atendis ĝis la apero de la neebla 30:00. Lumis la ciferoj de la ekrano anoncante la 40-an, la 50-an, la 60-an horon..., dum ekstere regis profunde obskura nokto. La telefono, kiu vane sonadis dum la lastaj horoj, mutas nun. Kaj mi jam preparas min por la momento kiam la horloĝo montros la perturban 99:99. Liven Dek Ne ekzistas verdaj steloj: 60 mikronoveloj kun suplemento. Liven Dek. Mondial. Novjorko, 2012. 122 paĝoj, 22 cm. ISBN 9781595692351. Prezo: 12.00 €.

2021-03-30 14:19