Blogoj en Esperanto

2024-04-13

UEA facila

Neniam milito inter ni

Ukrainio : Rusio multobligas atakojn per gaso por paniki kaj poste mortpafi la soldatojn de Kijivo

LAURENT VAN DER STOCKT FOR LE MONDE 13/04/2024 Laŭ la ĵurnalo Telegraph, Rusio sistemigis la atakojn per gaso kontraŭ la ukrainiaj pozicioj. La celo estas elirigi la soldatojn de Kijivo el siaj kaŝejoj, por poste falĉi ilin per kutimaj armiloj. Tio estas...

de neniammilitointerni je 2024-04-13 20:35

Vanege

0212 La plej bonaj homomanĝantoj

Ĉu interesas vin scii kiuj estas la plej bonaj homomanĝantoj? Tio certe interesas min.

Do hodiaŭ, mi prezentos al vi kelkajn de la plej bonaj. "Plej bona" ĉi tie signifas plej multe. Kiuj individuoj (de nehomaj bestoj manĝis la plej altan kvanton de homoj?

Antaŭnoto: ĉi tie temas nur pri "registritaj" homomanĝantoj. La homaro havas longan historion antaŭ la invento de skribado. Tre verŝajne ekzistis okazoj de besto kiu manĝis multe pli da homoj, sed la informo ne alvenis al ni. Antaŭe ekzistis multe pli da grandaj danĝeraj specioj (kiel Smilodonto) kiuj vivis en la sama loko kiel homoj (antaŭ ol homoj estingis ilin).

- La tigro de Ĉampavato (loko en Hindio apud Nepalo)

Ĝi estas ina bengala tigro kiu laŭdire mortigis 436 homojn inter la 19-a kaj 20-a jarcento. Laŭ la homo kiu mortigis ŝin, ŝi havis damaĝojn al dentoj kio faris ke ŝi ne povis mortigi sian naturan predon.

- La leopardo de Panaro (en la nordo de Hindio)

Ĝi estas iĉa leopardo kiu laŭdiris mortigis almenaŭ 400 homojn. Li estis mortigita de la sama ulo kiu mortigis la tigron de Ĉampavato.

- Gustave, la krokodilo

Naskita en 1955, li laŭdire mortigis inter 200 kaj 300 homojn laŭ la rivero Ruzizi en Burundo. Li ne estis vidita de pli ol 10 jaroj do verŝajne li mortis. Mi ne sciis ke krokodiloj vivas tiom longe.

- La besto de Gévaudan

Gévaudan estas provinco en suda Francio. Inter 1764 kaj 1767, la monstro (kiu laŭdire aspektis kiel lupo sed netute) mortigis pli ol 100 homoj kaj parte manĝis 98 de la viktimoj. La reĝo de Francio decidis "persone" solvi la problemon kaj sendis ĉasistojn. La ĉasistoj mortigis kelkajn lupojn, kaj ili pretendis sukceson. Sed post iom da tempo la atakoj revenis kaj la reĝo volis ke neniu legu pri ili ĉar tio ne estus bona por lia reputacio. Tre verŝajne la "monstro" estis grupo de lupoj, kaj eble unu el ili havis genetikan misformon.
 

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-13 15:11

La Balta Ondo

Longe kongresi en Hispanio

Hispanio

Ĉi-jare la landa Esperanto-Kongreso de Hispanio okazos la 5-9an de septembro en la regiono Valencio, kaj specife en “Universidad Laboral”, tre proksime de la historie fama Esperanto-Urbo de Hispanio, Cheste. Ĉiaj detaloj kune kun la aliĝilo jam aperis rete ĉe https://kongreso.esperanto.es. La aliĝo-prezo por homoj ekster Hispanio estas malalta: 15 eŭroj.

Lokiĝi en universitato kaj kongresi ĝuste antaŭ la alveno de la studentoj, donos al la kongreso plurajn avantaĝojn. Ni povas resti je tre modesta prezo en la studentaj loĝejoj, 15 eŭrojn ĉiutage, manĝi malmultkoste, kaj havi la luksan, akustike perfektan kongreso-salonon dum la tuta tempo.

La kongresejo tre taŭgas por altnivelaj prelegoj, kelkaj el kiuj troviĝas en AMO-Seminario pri lernado kaj instruado de Esperanto kun la partopreno de Duncan Charters, Dennis Keefe, Laura Brazzabeni kaj Ruben Fernández, profesoro de Esperanto ĉe la plej granda hispana universitato UNED.

Preskaŭ ĉio en la kongreso kaj postkongreso celas, strebas al pli profunda interkonatiĝo de esperantistoj kun esperantistoj, homoj kun homoj. Ekzemple, estos ne unu, sed tri interkonaj vesperoj, en kiuj la celo estas ĉiam paroli kun iu, kun kiu vi ankoraŭ ne parolis, por ke ĉe la fino de la kongreso vi povu diri, ke vi ekkonis ĉiujn, almenaŭ iomete, dum la kongresaj tagoj. Krome, la universitato estas sufiĉe izolita dum tiuj kvar tagoj, kaj ĉi-foje kion esperantistoj faros? Manĝi kune – ĉiuj. Partopreni kune – ĉiuj. Ekkoni ĉiujn kiujn vi povas!

Krome, la postkongreso estas ideala momento vere esperantumi dum longa, longa tempo. Ĉu vi povas imagi kiom da tempo la postkongreso daŭros? Dum du kompletaj semajnoj! Kaj la postkongreso ne situos en izolita loko, sed en la bela, historia Valencio mem: muzeoj, plaĝoj, Unesko-monumentoj, antikvaj kvartaloj, vilaĝoj kaj urbetoj kun du mil jaroj da historio. Kaj la fama gastronomio de Hispanio, kompreneble.

Matene dum la postkongreso vi matenmanĝos kun viaj novaj esperantaj geamikoj. Poste vi ekskursos kune. Vespere vi vizitos la tre belan, viglan noktan Valencion, laŭplaĉe, laŭ la plano de vi kaj viaj amikoj. Ĉiuj ekskursoj lokiĝas inter du longaj libertempaj periodoj. Kaj parenteze, tre bona surprizo en la regiono Valencio: viaj trajnovojaĝoj estos senpagaj, se vi partoprenas la postkongreson, kaj parte pro tio, ni vizitos tiom da interesaj lokoj!

Kaj se ne sufiĉas kvar tagoj da kongreso, du semajnoj da postkongreso, vi povas poste iri al la ferioloko Cullera, kaj resti plian monaton apud la Mediteranea maro, provante ĉiun kafejon kun lokaj, landaj kaj internaciaj parolantoj de la Internacia Lingvo.

Poste vi diros kiel ni: Mi venis. Mi vidis. Mi Valenciis – kun miaj geamikoj, Esperante.

Dennis Keefe

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta (printempa) eldono de La Ondo de Esperanto (2024).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2024, №1 (319).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/hispanio-11

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Longe kongresi en Hispanio appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-13 14:02

Esperanta Retradio

Bakterioj plibonigas "verdan" plastaĵon


Rapide kaj komplete biologie degradebla, sed fortika: Tiujn postulojn plenumu nove disvolvita plastaĵo el Japanio. Tion ebligas aldona substanco - kiu konsistas el artefaritaj bakterioj kaj sukero. 

Plastaĵoj estas simbolo de la moderna epoko kaj ili estas en multaj sektoroj de nia vivo nemalhaveblaj: Ili estas multflanke aplikeblaj kaj longevivaj. Tiuj principe bonaj ecoj estas samtempe la problemo: Ekzistas tro da plastaĵoj en la medio kaj supozeble por ĉiam. Rubomontoj el plastaĵoj kreskas kaj mikroplastaĵoj estas preskaŭ ĉie, kiel tion pruve konstatas multaj studaĵoj, kiel nun lastatempe tia aperis nun ankaŭ en Aŭstralio.

Kiel alternativo al plastaĵoj sur nafta bazo intertempe estis disvolvitaj tiaj sur "biobazo". Ili estas produktitaj el manĝaĵrestaĵoj aŭ el rekreskantaj krudmaterialoj, ekzemple el maiza amelo aŭ el planta oleo. Tiuj plastaĵoj malkonstruiĝas pli rapide kaj pli facile ol produktoj sur nafta bazo. Tiu avantaĝo aliflanke reduktas la funkcikapablon. Jen kaj jen tiaj materialoj ne estas tiel bone formeblaj kaj ne tiel fortikaj en la apliko.

Nova modifilo - aldona substanco - povus nun helpi kontraŭ tio. Bazo estas bakteria filumo kiun esplorista teamo de la universitato de Kobe en Japanio disvolvis. Helpe de la bakterioj povis esti produktita sur bazo de glukozo nova substanco, nome LAHB, kaj tio grandkvante.

"Ni kreis bakterian plastaĵofabrikon", diras esploristoj. Laŭ la rezultoj LAHB estis ne nur produktita grandkvante. Eblis ankaŭ modifi ĝian konsiston laŭbezone. Por tio necesis nur modifi la konsiston de la bakterioj.

La esplorista teamo miksis la novan substancon kun polilaktacido, kiu estas ĉerpata el plantoj kaj kiu estas fiksa konsistero de plastaĵoj sur biologia bazo. Kreiĝis tiel materialo kiu laŭ la esplorista teamo plenumas deziratajn kaj kontraŭdirajn postulojn: Ĝi estas pli bone formebla kaj fortika, sed ankaŭ rapide degradebla. En salakvo post unu semajno ĝi jam estis komplete degradiĝinta.

"Per la aldono de LAHB multaj problemoj de biobazitaj plastaĵoj estas per unu bato solveblaj. La tiel modifita materialo verŝajne fariĝos ekologie daŭripova bioplastaĵo", diras la estro de la esplorista grupo.

Kaj ne nur tio. La esplorista teamo de la universitato de Kobe volas per LAHB ankaŭ batali kontraŭ forcejaj gasoj, aŭ pli bone dirite: Apliki ilin por la produktado de plastaĵoj. La bakteria filumo estas principe kapabla utiligi karbondioksidon kiel krudmaterialon. "Utilaj plastaĵoj povus tiel esti rekte kunmetitaj el forcejaj gasoj", diras la studestro.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-13 06:00

2024-04-12

La Balta Ondo

Bobelarto: Legosalono kun Roberto Peres-Franko

BobelartoLa 13an de aprilo 2024, ĉi-sabate, ni legos kelkajn novelojn de Roberto Peres-Franko. Liaj verkoj aperis en la Beletra Almanako, kaj li mem kompilis la PDF-on por via plezuro kaj la legosalono. Elŝutu ĝin ĉe https://mcusercontent.com/

Roberto Peres-Franko loĝas en Aŭstralio, do la kutimaj legosalono-tempoj estas iom malfrue, eĉ meznokte ĉe li. Pro tio ni organizas trian legosalonon je 8:00 UTC, ke li ankaŭ povu trankvile partopreni sesion. Laŭ la planoj eĉ du!

La legosalonoj komenciĝos je 8:00 UTC, 12:00 UTC kaj je 16:00 UTC.

Kontrolu la UTC-tempon en la retejo https://time.is/eo/UTC por vidi kioma horo estas ĉe vi!

Bobelarto

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Bobelarto: Legosalono kun Roberto Peres-Franko appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-12 20:28

Vanege

0211 Lerni paŭzigi taskojn

 Kiam mi voke petas ion al iu, mi volas rapidan respondon. Akcepteblaj respondoj estas "mi venas" aŭ "mi venos post X tempo" (aŭ "Mi ne povas veni"). Manko de respondo signifas "mi ne aŭdis". Tiam mi kontrolas ĉu la homo povas aŭdi aŭ mi ripetas mian peton.

La tempo de homo estas valora, do la tempo kiam oni aktive atendas respondon, tio estas tempo perdita. Afablaj homoj respondas rapide al vokoj. Kompreneble, oni petu voke nur se la bezono de respondo estas urĝa aŭ estas pli facila tiel, se ne, oni preferu skribe por lasi la liberecon al la homo respondi kiam tio plej taŭgas.

Sed ekzistas homoj al kiuj vokaj petoj ne bone funkcias. Se oni petas tian homon voke "ĉu vi volas kafon?" la kafopaŭzo estas finita antaŭ ol oni havas respondon. Tiuj homoj, kiam ili estas koncentritaj, lasas neniun atenton por aliaj homoj. Ŝajne estas tro malfacile por ili respondi "mi ne scias" aŭ "mi respondos post minuto". Ili similas komputiloj kies aktiva memoro estas tute uzata.

Kutime, mi rapide rekonas tiujn homojn, kaj evitas alparoli voke al ili kiam ili ŝajnas fokusitaj. Sed tamen, ili devus montri iom pli da respekto al homoj kiuj vokas ilin. Neniu ekparolas al fokusuloj nur por ĝeni ilin, kaj kiam oni vokas iun, tio kutime estas por io grava, kun manko de bona alternativo.

Mi iomete havis tiun problemon de kontraŭsocia koncentriĝo kiam mi estis infano. Sed iel mi solvis ĝin. Mi ne memoras kiel... sed ĉiuokaze, mi scias ke ĝi estas lernebla kapablo.

Ekzemple, se mi estas meze de kompleksa programa algoritmo, kaj iu petas atenton, mi petas 10 sekundojn de nerespondado. Dum tiuj 10 sekundoj, mi skribas la gravajn informojn (kiuj estas en mia aktiva memoro) aŭ metas indikojn al ili, tiel ke post respondi al la peto, mi povas facile restartigi la laboron pri la algoritmo.

Skribi la taskojn kiujn oni volas fari kaj la gravajn detalojn ĉiam estas bona ideo. Oni tiel ne timas perdi gravan informon kiu ekzistas nur en onia aktiva memoro. Homoj povas interrompi onin, kaj oni ne perdos ion tro gravan.

Ĉiuokaze, paŭzigi taskojn estas grave, eĉ kiam tio ne estas pro homoj. Se oni devas labori iomete pri multaj taskoj, estas utile uzi tempomezurilon por certigi ke oni iom laboris pri ĉiuj taskoj. Sed tio devigas lerni haltigi taskon kiam la tempomezurilo sonoras.

Tiam oni memoru ke oni ne bezonas fini taskojn en unu fojo. Ke paŭzoj gravas (por la cerbo kaj por kreemaj solvoj), kaj ke tempo estas investinda ankaŭ por aliaj aferoj. Aĉas estas aktiva je nur unu afero en unu tago.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-12 18:43

Le Monde diplomatique en Esperanto

Sudano, de transiro al dismembriĝo

Amasbuĉoj, torturoj, seksatencoj, raboj… Ekde la 15-a de Aprilo 2023, la Sudana interna milito kaŭzis preskaŭ dudek mil mortintojn kaj pli ol sep milionojn da delokitoj. En la najbara lando Ĉado, kie plurcent miloj da civiluloj estas rifuĝintaj, oni deklaris krizostaton pri nutrado. Nutrata per internacia ŝakrado de armiloj, la konflikto enskribiĝas en la turmentan historion de tiu lando.

JPEG - 9 Mio
Membroj de la masalita komunumo manifestacias en Londono je la 14-a de Majo 2022, protestante pri genocidaj abomenaĵoj en Sudano.

La 15-an de Aprilo 2023, eksplodis intensaj bataloj en Kartumo inter la Sudanaj Armeaj Fortoj (SAF) kaj la Rapidaj Subtenaj Fortoj (RSF), kvazaŭarmea helpa milico. Pri tio la amaskomunikiloj proponis nur unu klarigon : la rivalajn ambiciojn de du « militsinjoroj », la generalo Abdel Fatah al-Burhan, kaj s-ro Mohamed Hamdan Dagalo, konata kiel « Hemedti » (« Mohamedeto »), respektive prezidanto kaj vicprezidanto de la interŝtupa Suvereneca Konsilio, la armea registaro kiu tiam ankoraŭ regis la landon. Fakte, tre malkongrue kun personaj klarigoj, la radikoj de ĉi tiu konflikto tute enpenetras la longan historion de la subregiono kaj la senfinan ekonomian kaj socian krizon kiu rabodezertigas Sudanon. Tial la bataloj estas dekobliĝintaj kaj nombre kaj perforte, nutrataj de la amasa importado de armiloj, notinde el Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj (UAE) por RSF kaj el Egiptujo por SAF. Oni kalkulas hodiaŭ ses milionojn da interne delokitaj personoj aŭ rifuĝintoj en Egiptujo kaj en Ĉado ; la « registaro », ekzilita en Bursudano, estas perdinta la regpovon pri la plejparto de la teritorio.

Streboj al interpaciĝo, faritaj de Unuiĝintaj Nacioj (UN) kaj Afrika Unio, malsukcesis. Instigite de Usono kaj Sauda Arabujo, la ektraktado en Ĝido, komencita en Majo 2023, finvenis nur al interpacoj tuj malobservitaj, kaj ĝi nun koncentriĝas sur iompostiometa alpaŝo de humana helpo, forlasante la politikajn kaj armeajn temojn. Post la renverso de la regionaj ĉefurboj Darfuro, Njalo, Genejno kaj Zalingejo, intensaj bataloj daŭris en Alfaŝiro. Ĉu la armeo konservos tie sian regopovon, ĉu la urbon (kiu estas hejmo de ĉirkaŭ unu miliono da loĝantoj kaj gastigas kiel eble plej bone 300.000 rifuĝintojn) eventuale ekokupos RSF, tio markos turnopunkton de la milito. La amasbuĉoj de la masalitoj en Genejno rekomencis post la amasa eliro de SAF meze de Novembro (kiam mortis ĉirkaŭ 1.300), kaj la postvivantoj fuĝis al Ĉado.

Fragmentigita lando

Ĉi tiu multmortiga krizo venis de malproksime. La grandega plimulto de Afrikaj ŝtatoj estas artefaritaj produktoj de la koloniisma dividado (1), escepte de Etiopujo, neniam koloniigita malgraŭ mallonga okupado fare de Italujo de 1936 ĝis 1941, kaj Sudano, naskita de la konkero en 1821 de porcio de Bilad as-Sudan (la « lando de la nigruloj » en la araba) fare de Ĥediva Egiptujo, porcio duone memrega de la Otomana imperio. La ekspedicio de la paŝao Mehemet Ali tiam celis akiri nigrulajn sklavsoldatojn kaj oron. La teritorio tiumaniere konkerita estis krude interdividita inter iaspeca « turkeca » kolonio (2) – do malbone organizata kaj predema – kaj la periferioj, konceptitaj kiel duonregataj lokoj por institucia disrabado, kio tiutempe estis kutimaĵo en tiu regiono. Darfuron, sendependan sultanlandon, la angloj ne okupis ĝis 1916, dum la Unua Mondmilito. En la cetero de la kontinento, la koloniigado kunigis malsimilajn spacojn, kiujn oni devigis funkcii kune malgraŭ multnombraj defioj pri sendependiĝo ĉe ties landlimoj. Sudano konstante restis kiel flikitaĵo, kaj la sudo disiĝis de ĝi en 2011 post mortiga interna milito, kaŭzinta inter 500.000 kaj miliono da mortintoj inter 1995 kaj 2002. Darfuro, tute neglektita de Kartumo, restis kolonio en la kolonio.

Milico kiu fariĝas institucio

Tio estas la kaŭzo de la alfrontiĝoj kiuj disŝiras Sudanon. En 2013, la trudsecesio de la sudo de la lando, kaj la senbara progresado de gerilaj movadoj en la islamanaj loĝantaroj de la nordo mem, malfortigis la aŭtoritaton de la prezidanto Omar al-Baŝir, kiu regis ekde la puĉo de la 30-a de Junio 1989. Konsumite de korupto kaj ĉiam pli nepopulara, la islamista reĝimo nun pendis je nura fadeno, danke al malproksima apogado de Irano kaj malpreciza subteno de Sauda Arabujo. Trovante sin en ekstrema situacio, persekutata de la internacia juĝistaro ekde 2010 pro la amasbuĉoj en Darfuro (3), s-ro al-Baŝir tiam efike plenumis ian organizan raciigon de la neoficiala interna milito. Fronte al la plej granda urĝaĵo, li faris decidon kun gravaj sekvoj : instituciigi la milicon « Ĝanĝaŭido », varbatan ĉe la araba tribo Rizajkat.

Necesas precizigo pri tio. La termino « arabo » en Sudano havas signifon pli kulturan ol etnan. Do ajna familio, kiu ne havas sian propran « rottana » (triban dialekton) kaj kiu parolas la araban en la hejmo, estas konsiderata esti « araba ». La rizajkatoj estis konsistigintaj militoforton en la servo de la « fundamentista araba » reĝimo, kvankam ili estis nek unu nek la alia. Ili fakte estis (internaj) koloniaj trupoj servantaj la teritorian hegemonion de Kartumo super la tuta lando. La reĝimo tiam sendis la ĝanĝaŭidanojn batali en Jemeno nome de la saudarabujanoj – kiuj pagis allogajn salajrojn al la batalantoj – kaj poste direktis ilin subpremi la nordajn gerilanojn de la Sudana Popola Liberiga Movado-Norda (SPLM-N), unue en Darfuro kaj poste preskaŭ ĉie en Sudano.

Partioj aliancaj, sed rivalaj

S-ro al-Baŝir estis finfine renversita je la 1-a de Aprilo 2019 per puĉo kune organizita de SAF kaj RSF, kun la masiva apogo de loĝantaro kiu avidis je liberecoj kaj daŭrigis pacajn manifestaciojn, spitante brutalan subpremadon kiu mortigis plurcent personojn. Sed la puĉistoj estis aliancanoj nur pro la cirkonstancoj. SAF formas forton esence « araban », tiritan de la loĝantaro de Nila Valo (Aŭlad al-Bahar), dum RSF estas « rizajkataj araboj » ; unu en la orbito de la superregantoj, alia en la orbito de la superregatoj. La ĉefo de RSF, « Hemedti », estas rigardata kiel « arabo » en Darfuro, sed kiel « kolonia regato » en Kartumo. Ekde la unua tago post la puĉo, eblis percepti streĉiĝojn inter la du komponantoj kiuj ambaŭ provis preni al si la demokratian movadon, ĉiu el ili pretendante enkarnigi la popolan kontraŭdiktatoran laŭrajtecon, sed sensukscese.

Malgraŭ tio, SAF kaj RSF kunagis ĝis la 25-a de Oktobro 2021 kiam ili kune efektivigis novan puĉon, intencante plifortigi sian politikan regopovon kaj ĉesigi la surstratajn protestojn. Kunprezidante registaron nomatan Suvereneca Konsilio, ili do eliminis la interŝtupajn civilajn aŭtoritatojn kaj realigis amasajn arestojn de aktivuloj de la demokratia movado kontribuintaj al la renverso de s-ro al-Baŝir. Oni formetis en la keston de forgeso ĉiujn enketojn lanĉitajn pri la krimoj de la armeo-islamista diktatoreco, kaj oni liberigis la oficistojn de la dekadenca reĝimo. La kunpuĉistoj promesis balotelektojn por Julio 2023. Sed la sindikatoj kaj profesiaj asocioj estis dissolvitaj, kaj ses Sudanaj ambasadoroj al aliaj landoj estis revokitaj. La interŝtupa ĉefministro Abdallah Hamdok ekziliĝis.

Kvitanco de la grandaj potencoj

En Januaro 2022, Vaŝingtono simbole sendis s-inon Mary Catherine Phee, vic-ŝtatsekretarion pri Afrikaj aferoj, por interkomuniki bagatelajn aferojn kun la puĉistoj, tiel agnoskante ilian puĉon. Sesdek kvar senarmilaj manifestaciantoj tamen estis mortigitaj ekde la 21-a de Oktobro kaj unu plia estis siavice insidmurdita dum la vizito de la Usona delegacio. Du tagojn poste, tri aliaj kontraŭinstituciuloj perdis siajn vivojn. La 24-an de Februaro 2022, « Hemedti », maltrankvila pri la eblaj konsekvencoj de la invado de Ukrainujo por la daŭrigado de orvendado al Rusujo, iris al Moskvo, de kie li revenis denove trankviliĝinte. La liveradojn fakte organizis buroo de la armeaj sekretaj servoj (la GRU), kiu iom post iom alsendas ilin rekte al la prezidanto Vladimir Putin por lia laŭvola uzado. En Darfuro, la disputoj inter milicanoj de RSF kaj la armeo multobliĝas dum la unuaj – la rizajkataj araboj – faras genocidajn amasbuĉojn ĉe la afrikanaj loĝantaroj, aparte ĉe la masalitoj en la regiono Genejno (4). La 3-an de Marto 2022, Sudano detenis sin de voĉdonado pri la rezolucio en la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj kondamnanta la invadon de Ukrainujo.

La Moskvaj ligoj al la reĝimo ne malhelpis Usonon rekomenci sian ekonomian helpon al Sudano, la 9-an de Majo 2022, « por helpi ĝin reveni al la demokratia vojo ». Vaŝingtono tiam pensis, ke la krizo estis supervenkebla, kondiĉe ke oni provizas sufiĉajn rimedojn. La saman tagon, la partio Umma, kiu estis la sola daŭra opozicia forto krom la Komunista Partio, marĝenigita dum la tempo de s-ro al-Baŝir, provis reveni en la politikan ludon kaj asertis, ke « la aktuala politika reĝimo estas tute respondeca pri la plena halto de demokratia proceso ». La 21-an de Oktobro 2022, la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj « rekomend[i]s moderecon » al ĉiuj partioj. Baldaŭ poste, la islamistoj de la iama Kongresa Partio, malpermesita ekde la renverso de al-Baŝir sed kies membroj daŭre aktivas, organizis manifestacion postulante, sensukcese, la elpelon de la UN-a sendito.

La provoj por interna dialogo malsukcesas unu post la alia. En Junio 2020, la Konsilio pri Sekureco de UN kreis Integran Mision por Subteni Transiradon en Sudano (UNITAMS) por akompani la transiron de la lando al demokratio. Ĝi estis konservata malgraŭ la puĉo de la 25-a de Oktobro 2021, sed ĝia kredindeco velkiĝas. La 3-an de Junio 2022, post kiam Afrika Unio faris same, la Forces of Freedom and Change (FFC, Fortoj de Libereco kaj Ŝanĝiĝo), civila opozicia movado, decidis ne plu partopreni la diskutojn patronitajn de la Inter-Registara Aŭtoritato por Disvolviĝo (IGAD, Intergovernmental Authority on Development), deklarante ilin « malhonestaj ». Tio ne malebligis Konsilion pri Sekureco de UN pluvalidigi UNITAMS. En Junio, la amasbuĉoj de la gimraj nigruloj fare de la rizajkataj araboj en Darfuro kaŭzis ĉirkaŭ ducent mortintojn.

Definitiva disrompo

En Decembro 2022, por la unua fojo, publike aperis malakordo inter la du puĉistaj grupoj, kiam « Hemedti » deklaris ke la ŝtatrenverso de la 25-a de Oktobro « estis eraro » dum la generalo al-Burhan daŭre asertis ĝian pravecon. La 12-an de Decembro, Moskvo deklaris sin « neŭtrala pri ĉiuj politikaj partioj en Sudano » dum la opoziciaj beĵoj, orienta etno nek « araba » nek « afrikana », malkaŝe plendis pri kontraŭleĝa minado de oro fare de RSF en la oriento de la lando. Ne povante akiri ajnan reagon de « registaro » kies realeco fariĝis pli kaj pli hipoteza, la beĵoj do blokis la vojon al Bursudano, esenca por la martrafiko (Februaro 2023). Ĉe la alia ekstremaĵo de la lando, la rizajkatoj loĝantaj en Darfuro ekrapidis fariĝi soldatoj, ĉar SAF rekrutigis ĉe klanoj malfavoraj al tiu de « Hemedti », provante kontraŭbatali ilian rivalon. La 16-an de Novembro 2023, la reprezentanto mem de Sudano ĉe UN anoncis la finon de UNITAMS, malakceptante la proponon de la ĝenerala sekretario António Guterres efektivigi strategian taksadon de la situacio.

Dum jaroj, SAF kaj RSF malfacile kunlaboris por disdividi al si pli kaj pli ŝrumpantan Sudanan ekonomion, kiu fariĝas dependa preskaŭ de la sola orproduktado. Oro, iam limigita kaj duaranga, fariĝis la ĉefa bezonrimedo kaj eksportvaloro de la lando dum la 2010-aj jaroj, kun 18.627 kilogramoj produktitaj en 2022. Ĉi tiu kvanto, kiu faras Sudanon la tria plej granda Afrika produktanto, estas verŝajne subtakso. Pluraj el la ĉefaj minejoj estas regataj de RSF, kiu eksportas kaŝe, ĉefe al Rusujo ; aliflanke, la kadukeco de la loka statistika sistemo kaj la nivelo de koruptado igas la sumojn plejparte arbitraj. Sed la relativa graveco de ĉi tiu sektoro ŝajnas reala, kaj ĉi tiu unuprodukta eksportado de oro havas katastrofajn sociekonomiajn konsekvencojn. La kaosa misadministrado kaj la koncentriĝo de enspezoj, kiuj komencis dum la mallonga petrola malrecesio (1999-2011), fariĝis pli malbona en 2013, post la sendependiĝo de Sud-Sudano, kie troviĝas la ĉefaj putoj. Male al petrolo, oro ebligas iom malgrandskalan ekspluatadon kaj kaŝan komercadon. En necerta kunteksto de sekureco, la plej granda parto da Sudanaj riĉaĵoj pli kaj pli preterpasas la ŝtaton kaj glitas en la manojn de militistoj.

Iom post iom, ĉiu etnopolitika forto devis elekti sian partion : aŭ SAF aŭ RSF. En Januaro 2021, la unua malkaŝa batalo inter la duo okazis en la regiono Genejno, en la okcidento de Darfuro, kies ĉefa loĝantaro estas la masalitoj, nigrula popolo historie malamika al la araboj (same kiel al la britoj dum la koloniisma epoko). Bedaŭrindas la kvanto de pli ol 200 mortintoj, kaj ĉirkaŭ la sama kvanto de vunditoj. La kompleksiĝo atingis sian apogeon kiam la generalo al-Burhan, kvankam li mem ne estas fundamentisto, dorlote ekprizorgis islamistajn oficistojn kiuj restis en gravaj postenoj de la prezidanteco de al-Baŝir, kaj li eĉ liberigis iujn el ili. Ŝajne lia persona mezklasa deveno inklinigas lin preferi ekstremistojn de bonaj familioj, kompare kun manifestaciantoj kiuj reprezentas la « gharraba » (« okcidenta ŝaŭmaĉo », en la popola lingvaĵo). Ĉe la tendaro de « Hemedti », aferoj estas male, kaj oni konstruas malamikecon kontraŭ la « Kozan », malestima termino por indiki islamistajn malamikojn.

Ĉu fino de la monopolo de la araboj ?

Certe, la puĉo de la 25-a de Oktobro haltigis la demokratan revolucion, sed sur malsamaj bazoj por ĉiu el la puĉistoj. Por la laŭregula armeo kaj ties ĉefo, la generalo al-Burhan, temis pri demando tiom socia kiom politika : granda parto de la popolamaso kaj de la mezaj klasoj vidis en la « Aprila Revolucio » de 2019, kaj en la forigo de la islamistoj, rimedon por evoluigi Sudanon direkte al plia socia kaj ekonomia justeco, do « socialdemokratiigon » de la lando. Por « Hemedti » kaj liaj malsategantaj lubatalantoj el la okcidento, marĝenigitaj fare de la hierarkiestroj de Nila Valo, necesis organiziĝi por disrompi la monopolon de la araba aristokrataro kiu havis potencon ekde la tempo de la otomana konkero, daŭrigitan de la angloj, kaj nun efektivigatan de la militarisma burĝaro ekde la sendependiĝo. Por « Hemedti », la islamistoj estas la ĉefaj malamikoj, ĉar ĉi tiuj arabaj burĝoj jam monopoligis la potencon ekde la ŝtatrenverso kiu, en 1989, donis regadon de la jaro al s-ro al-Baŝir. Kaj en Darfuro kaj en Jemeno, li servis ilin, fariĝante ilia lumortigisto, ne ilia egalulo. Mokata pro lia akĉento, li trovis sin kojnumita en malfacilan kaj ambiguan pozicion. Malestimata en Kartumo kiel provincana « gharraba », en Darfuro li male estis la « arabo », la fera mano de la kartumanoj kiu perforte enordigas la ne-arabajn tribojn. Energia, inteligenta kaj senskrupula, li sukcesis eskapi ĉi tiun socian skizofreniaĵon, fariĝante « la reĝo de la oro », metalo kiun oni ekspluatas eksterleĝe aŭ foje eĉ kontraŭleĝe. La soldulo gajnis sian aŭtonomecon, dum kelkaj homoj timis lin pro lia perfortemo, kaj aliaj admiris lin pro lia nerespektemo al la hierarkio. Ekde la komenco de la vintro de 2023-2024, li klopodis firmigi la laŭrajtecon de sia regado per pliaj renkontiĝoj kun la ĉefaj ŝtatestroj de orienta Afriko, notinde s-ro Yoweri Museveni (Ugando) kaj Abiy Ahmed (Etiopujo). Tiel konstruiĝis la alfrontiĝo inter du mondoj, kiuj havas kiel sian komunaĵon nur la mitraleton Kalaŝnikov AK-47. La plimulto de la popolamaso, kiuj rigardas la malpaciĝon, ne havas armilojn. Oni ĵetas ilin en la batalon de la ĉefoj, preskaŭ sen rimedoj por defendi sin.

Dum la perturbita periodo post la ŝtatrenverso de la 25-a de Oktobro 2021, disduiĝis la « oficialaj » SAF kaj la « duonoficialaj » RSF. Certe, ilia celo estis sama : konservi tion, kio restis de la potenco, en ŝtato kies diseriĝo fariĝis facile rimarkebla, eĉ de la klasoj urbaj kaj sufiĉe riĉaj. La malprosperego de la tradicia ekonomio – kampokulturaj produktoj el Geziro, araba gumo el Kurdufano kaj Darfuro, eksportado de grandaj kaj malgrandaj brutoj al Sauda Arabujo – ĵetas la landon en profundan socian krizon. Inflacio atingas novajn maksimumojn, superante la historian rekordon de la Germanuja inflacio de 1920 : 81,6% en Marto 2020, 143,78% en Junio, 204,33% en Januaro 2021 kaj 422,78% en Junio 2022 (5). La eksteran ŝuldon, pli ol 60 miliardoj da eŭroj, parte nuligis Monda Banko kaj Eŭropa Unio en la jaroj 2020 ĝis 2022, sen eĉ iomete malakceli la ekonomian tutruiniĝon.

Senrajta entrudiĝo de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj

Por klarigi ĉi tiujn luktojn pri potenco necesas aldoni la rolon de UAE – kiuj paradokse fariĝis loka vehiklo por Rusuja influo – kaj ilian alfrontiĝon kun Egiptujo, reprezentanta la interesojn de Usono. En « la hieraŭa mondo » kie la rilatoj estis relative stabilaj, oni rigardis UAE kiel ilon de Vaŝingtono en Proksim-Oriento. Ilia forglitado al pli sendependa pozicio komenciĝis frue en la 2000-aj jaroj, kaj ilia (finance) armita brako estis la societo DP World, kreita en 1999 en Dubajo. Unue venis kontraktoj pri havenaj laborado kaj administrado en Berbera (Somalilando) kaj en Bosaso (Puntlando), kaj due venis antaŭiroj al la Atlantika marbordo al havenoj en Senegalo, en Angolo kaj en Demokratia Respubliko Kongo. Dum ĉi tiu disetendiĝo en la mondon de la martransportado, okazis vasta jura batalo kontraŭ DP World, akuzante ties administracion de la rodo de Ĝibutio. La 26-an de Oktobro 2023, interkonsento de 250 milionoj donis la regadon de la haveno Daresalamo al la emirlandoj.

Ĉi tiuj intertraktadoj influas Sudanon per popaŝa etendiĝo de la armeaj kontaktoj inter Abudabio kaj Kremlo. La projekto pri Rusuja armebazo en Bursudano naskiĝis dum la periodo de al-Baŝir. Inter Februaro kaj Aprilo 2021, profitante kreskantan malordon en Kartumo, Rusujaj marŝipegoj ekmalŝarĝis militistajn materialojn en Flamingo, la teoria bazo de la neekzistanta Sudana mararmeo. Oni denuncis ilin post kiam Usonaj maristoj rimarkis ilin, kaj je la 29-a de Aprilo 2021 al-Burhan ordonis al la rusujanoj forpreni ĉion de tiu loko. Tion ne preteratentis UAE, kiuj ankaŭ avidis la regadon de Bursudano. Kiam la enlanda milito fariĝis ĝenerala en Aprilo 2023, Abudabio decidis pli okupiĝi pri kunlaborado kun la grupo Wagner. Per siaj filioj en Centr-Afrika Respubliko, la milico liverigis armilojn (pagitajn de Abudabio) al RSF dum okazis certa konfuzo pro malkonkordoj inter la rizajkataj klanoj. Kelkaj transportilaroj estis atakitaj inter Bangui kaj Darfuro, kaj iliaj enhavoj estis venditaj laŭ la plej alta oferto, kies proponintojn la agentoj de UAE foje ne povis facile identigi. Ekde tiam, aferoj fariĝis des pli komplikaj pro la morto de Evgenij Prigoĵin : s-ro Putin ekokupiĝis pri la reorganizo de liaj milicoj en Afriko, kaj du Rusujaj grupoj de nun konkuras por provizi RSF-on ; la kreo, anoncita de Kremlo en Decembro, de Afrika Korpuso eble unuigos ilian agadon. UAE solvas ĉi tiujn financajn kaj logistikajn necertaĵojn per uzado de la helpo de la Libia marŝalo Ĥalifa Haftar. Traktadante rekte kun Moskvo, li disponigis al la Rusujanoj (kaj la mondonacantoj de UAE) aertransportan sistemon de Bengazi al la nord-okcidento de Darfuro kie improvizaj flughavenoj estis konstruitaj. Li ankaŭ organizis paraŝutigojn de provizoj.

Pri SAF, bazitaj en Bursudano (Kartumo, ruinigita, estis evakuita), ili estas permare provizataj de la egiptoj, kies aerarmeo favore helpas SAF, kiel ilustras la bomado de la ponto de Shambat en Kartumo mem. La « internacia komunumo » ŝajne ne maltrankviliĝas pri tiuj grandegaj kvantoj da pafaĵoj uzataj de la militantoj. Oni ne deklaris ajnan embargon. Kompense, la 22-an de Januaro 2024, la Konsilio de Eŭropa Unio decidis punojn kontraŭ ses Sudanaj kompanioj akuzitaj pri subtenado de la SAF aŭ RSF, sampezajn rimedojn sen politika efiko.

La implodo kaj la diplomatia morto

Sudano ŝajnas senindulge enprofundigi en ĥaoso. La ekonomiaj subtenoj, notinde la 1,4 miliardoj da dolaroj pagitaj de Internacia Mon-Fonduso en Julio 2021, havis neniun ekonomian aŭ socian efikon. La kvazaŭgenocido de la afrikanaj loĝantoj de Darfuro (miloj da neregistritaj mortoj) ne plu havas ajnan politikan logikon. En Omdurmano, la plej granda urbo de la lando post Kartumo troviĝanta ĉe Nilo, je la 21-a de Julio 2021, sudsudananoj mortis pro tio, ke ili protestis kontraŭ ŝteloj kaj seksperfortoj faritaj de la laŭregula armeo ; en Septembro 2022, amasbuĉado de haŭsaj migrantoj fare de neidentigitaj viroj rezultigis 24 mortintojn kaj 44 vunditojn. Antaŭ ol preskaŭ ĉiuj apotekoj fermiĝis, la prezoj de specialaj medikamentoj estis pliiĝintaj po 600 por cent.

Unu demando fariĝas necesa : ĉu Sudano ankoraŭ ekzistas kiel ŝtato ? Kompreneble en Ĝido (Sauda Arabujo), kie okazis fantomaj ektraktadoj ekde Majo 2023, oni ŝajnigas ankoraŭ kredi tion, ĉar, en la aktuala internacia malordo, la diplomatia morto de Sudano antaŭsignas regionan kaoson pli malbonan ol tiu malfermitan de la disrompiĝo de Somalio en la 1990-aj jaroj. Daŭre agnoskante kiel la « registaron » de Somalio « strukturon » en Mogadiŝo, kies aŭtoritato apenaŭ etendiĝas preter Banaadir, UN klare montras sian rifuzon pritrakti tian aferon. Tio aŭguras nenion bonan kaze de tuta ruiniĝo de Sudano. Korno de Afriko, regiono kie la koloniismo neniam estis profunda, senheredontiĝas. Kvankam ĝi estas malhelpata de internaj konfliktoj (6) kaj facile malpaconta kun siaj najbaroj – Egiptujo kiu malaprobas la Baraĵon de la Renaskiĝo, kaj Somalio kiu kontraŭas la interkonsenton de la 1-a de Januaro 2024 kun Somalilando pri aliro al la maro – Etiopujo restas la plej fortika el la landoj de la regiono.


(1) Vidu Anne-Cécile Robert, « Kio restas el la afrikaj landlimoj ? », Le Monde diplomatique, Decembro 2012.

(2) La periodon 1821-1885 oni ankoraŭ nomas en Sudano « al-Turkiyya », la tempo de la turkoj.

(3) Vidu Mahmoud Mamdani, « Qui veut sauver le Darfour ? », Le Monde diplomatique en la franca, Aŭgusto 2009.

(4) Human Rights Watch, « Sudan : New Mass Ethnic Killings, Pillage in Darfur », 26-a de Novembro 2023.

(5) Moutiou Adjibi Nourou, « Soudan : la transition visée par une tentative de coup d'État attribuée à des partisans d'Omar el-Béchir », Agence Ecofin, 22-a de Septembro 2021.

(6) Vidu Laura-Maï Gaveriaux kaj Noé Hochet-Bodin, « Tigrajo, viktimo de la repaciĝo inter Etiopio kaj Eritreo », Le Monde diplomatique, Julio 2021.

de Gérard PRUNIER je 2024-04-12 16:08

Esperanta Retradio

Labori per la manoj bonfaras por la cerbo

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo

Novaj esploroj en la Universitato de Richmond, en la usona ŝtato Virginia, fare de Kelly Lambert, ligas manlaboron al bona cerba funkciado. La homa mano estas vera mirindaĵo. Neniu alia besto havas tiel lertajn manojn. Eĉ simplaj, ĉiutagaj manlaboroj envolvas kompleksajn strukturojn kaj movojn. Tamen, en la moderna mondo, homoj uzas malpli ofte tiun kapablon, ĉar simpla premado de butonoj kontentigas niajn bezonojn. Relative granda parto de la cerbo havas la funkcion movi la manojn. 

Pro tio, studoj montris, ke manlaboroj — trikotado, zorgado de ĝardenoj kaj kolorigado de desegnoj, ekzemple — ligiĝas al kognaj kaj emociaj bonfaroj, inkluzive de plibonigo de la memorkapablo, lernokapablo kaj atentemo, kaj malpliigas simptomojn de anksio kaj depresio. Ili funkcias simile al meditado.

Alia studaĵo (en Norvegujo) komparis la neŭrologiajn efikojn de manskribado kun klavara skribado.  La unua ligiĝas al cerba aktiveco multe pli ellaborita, dum kiu oni faras multe pli komplikajn movojn per la fingroj: ĉiu litero postulas malsaman movon kaj aktivigas cerbajn neŭronojn kaj memoraĵojn. Klakado sur klavaro estas multe pli simpla laboro. Skribi kaj desegni ekzercas la cerbon multe pli intense.

La cerbo iamaniere similas al muskolo. Se oni malpli ofte faras komplikajn movojn dum la ĉiutaga vivo, tiam oni eble survojas al malpli da atentemo kaj mensa lerteco. Eble do la subutiligado de la cerbo malfortigas la memoron kaj la kapablon solvi problemojn. Iuj esploristoj suspektas, ke ekzerci la cerbon povas konduki al kreskado de novaj ĉeloj en la cerbo, aŭ almenaŭ al novaj interneŭronaj konektoj. “Ni evoluis en tridimensia mondo por interagado per niaj manoj” — asertis D-rino Lambert.

La ĉi-supraj sciencaj informoj motivis min alpreni la kutimon ĉiusemajne sendi per la tradicia fizika poŝto unu-du leteretojn al amikoj, kun aldono de simplaj desegnaĵoj. Simpla kaj plezuriga kutimo. Mi memoras, ke la konata japana samideano Hori Jasuo, la kreinto de la Esperanto-Sumoo, ofte sendas mesaĝojn, al kiuj li aldonas belajn desegnaĵojn mane faritajn. Jen simpatia kaj saĝa ago.
 

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-12 06:00

Stano

Mia vivo pasis en teatro: rememoroj de siberia aktorino

Mi renkontiĝis kun Ludmila Slastina en la 1990-aj jaroj. Ŝi loĝis en la centro de Tjumeno, sola, en malnova duĉambra apartamento. Kelkajn tagojn ŝi rakontis al mi pri sia vivo kaj la sorto de sia pastro, transdoninte al la Tjumena Provinca Muzeo kelkdek malnovajn fotojn kaj du teatrajn afiŝojn de la 1930-aj – 1940-aj jaroj. Jen parto de ŝia rakonto – la vivhistorio de aktorino el Siberio.

Tjumeno
Al Tjumeno mi venis en 1939, post fini la teatran lernejon en Omsko. Kiam mi ricevis diplomon, oni vokis min al lernofako kaj diris: “Lusja, ni planis lasi vin kiel bonan lernantinon en Omsko, sed Tjumeno petas vin. Oni surscenigos tie spektaklon “Pavĉjo Morozov” kaj por tio necesas malalta aktorino”.

En nia lernejo ĉiuj aktorinoj estis altaj, etulinoj mankis. Nu mi meditis iom, sendis leteron al la panjo kaj ŝi respondis: “Veturu al Tjumeno, tio estas benita urbo, mi naskiĝis en Tjumeno”. Kaj ŝi ĝuste aŭguris tion! Oni trovis nafton kaj Tjumeno grave leviĝis.


Aktoroj de la Tjumena teatro en la 1940-aj jaroj

La rolo estis verkita bone. La spektaklon aranĝis tjumena reĝisoro Vladimir Istomin-Kostrovskij. Mirinda homo li estis, talenta, tre inteligenta! Li vizitis lokon kie oni murdis Pavel Morozov kaj verkis teatraĵon “Pavĉjo Morozov”. Nu pri tio poste…

Sed kiam mi venis al Tjumeno, mi ekvidis aĉan vilaĝeton. Pli ĝuste – grandan vilaĝon kun lignaj trotuaroj. Estis griza, pluva tago. Dum mi estis marŝanta de fervoja stacidomo, ĉevalo kun viro baris al mi la vojon – ĝi dronis en koto ĝis aksingo, likva koto fluis en la ĉaron. Domaĉoj ĉirkaŭe estis malaltaj kaj malhelaj. La tuta urbo dronis je pluvakvo, inkluzive min mem. Mi havis malaltajn botetojn, kiuj pleniĝis je koto. Mi marŝis laŭ lignaj trotuaroj, iliaj tabuloj estis leviĝantaj kaj falantaj, mi iris kaj timis ke mi falos en iun kavon. Mi estis terurita – kien mi venis?! Kio estas Tjumeno?! Tio estas ne urbo, sed vilaĝo! Dio mia, kiel oni trompis min!

Mi atingis la teatron – ĝi situis 10 minutojn for – kaj sonoris, al mi malfermis gardisto, estis la 4-a matene. Li demandis: “Kion vi bezonas, knabinjo?” Mi diris: “Mi ne estas knabinjo, mi estas aktorino. Mi alveturis post diplomiĝi por labori ĉi tie”. – “Ho, bone, do mi voku administranton”.

Li telefonis. Tuj venis la administranto, alta korpulenta viro. Li demandis: “Ĉu vi estas Lusja Kuzmenko el Omsko?” Mi jesis. “Mi longe atendis vin. Kial vi ne telefonis el la stacidomo? Ni sendus por vi ĉevaleton. Rigardu, vi ja tute malsekiĝis”. Mi diras: “Ne gravas”. Ja kion mi diru, ĉu mi ploru? “Do ni iru al la direktoro” diris li.

Ni transiris la straton, tie loĝis la direktoro – lia familinomo estis Kalendr. Estis frua mateno, do ni vekis lin. Mi diris: “Bonan tagon! Mi nomiĝas Luda Kuzmenko. Mi venis por labori ĉe vi. Mi pardonpetas pro mia aspekto, pluvo trafis min”. Kalendr akceptis min bone, diris: “Por vi haveblas loĝejo, nun nia administranto Lev Aleksandroviĉ transportos vin tien. Post akomodiĝi venu al ni”.

Mastroj ĉe kiuj mi ekloĝis estis tre bonaj homoj, ili akceptis min kiel filinon. Tio estis veraj intelektuloj, ili vizitis ĉiujn spektaklojn, en kiuj mi rolis. Tiel komenciĝis mia laboro en la Tjumena teatro.

La unua rolo
Mia teatra kariero komenciĝis de la rolo de Ljoŝka Morozov. La rolo estis bonega, gaja. Ĝi estis verkita kiel kontraŭo al Pavĉjo, kiun oni murdas. Sed se vi scius kiom mi penis je ĝi…

La problemo estis ke mi neniam ludis knabojn. En la teatra lernejo mi ĉiam ludis junulinojn de Ĉeĥov kaj Ostrovskij – tenerajn, inteligentajn, talentajn. Oni donis al mi eĉ ne unu viran rolon en la lernejo, sed jen la reĝisoro proponas la mi ludi la knabon! Mi ektimis, ekploris, diris: “Kion vi diras, Vladimir Vladimiroviĉ, mi ja nur fuŝos ĉion kaj malhonorigos min mem! Mi kiel debutantino devas komenci de rolo, kiun oni instruis al mi, kiun mi jam ludis – tiun de tenera, inteligenta, drama junulino – dum la knabojn mi neniam ludis”.


Ludmila Kuzmenko

Sed li diris: “Vi havas bonegajn poentojn en la diplomo! Vi mem ankoraŭ ne konas viajn eblecojn. Tamen mi rigardas vin kaj ĉiam pli certas ke vi sukcesos!” Mi petis lin forpreni de mi tiun ĉi rolon, sur genuojn mi falis, ploris – ĉio estis vane. Kaj li ja faris tiun ĉi rolon kaj la rolo estis bonega!

La spektaklo komenciĝis de tio, ke mi alkuris sur la scenejon en knabaj vestoj: malnova ruĝarmea ĉapo surkape, grandegaj, ŝiritaj patraj ŝuoj sur piedoj, flikita pantalono truita sur genuo. Mi kuris kaj kriis: “Panjo, panjo, venis komisiito!” Mi surkuris la scenejon, trakuris ĝin diagonale tien kaj reen, laŭvoje forĵetante patrajn botetojn, kiuj okupis diversajn amuzajn poziciojn, falante jen sur tablon, jen sub ĝin, jen trafante orkestron. Poste mi saltis sur rusan fornon. Ĉio ĉi okazis rapide. Por tio mi trejnis min kelkajn tagojn, denove kaj denove ripetante la scenon por de la pordo rapide salti sur la fornon.

Mi saltis sur la fornon, rapide tiris super ĝi kurtenon kaj en tiu momento eniris la komisiito. Li eniris la ĉambron kaj rigardis min. Kaj mi kaŝe elrigardis de malantaŭ la kurteno. Spektantoj kompreneble ridegis. Tio estis bona malpeziĝo por tiom peza spektaklo kiel “Pavĉjo Morozov”. Ĉiujn miajn aperojn infanoj atendis senpacience, ĉar ili sciis ke tiu Ljoŝka certe amuzos ilin per io.

Mi elrigardis de malantaŭ la kurteno, ridinda, kun hirtaj haroj, en la ŝirita pantalono. La komisiito eksidis kaj diris: “Kial vi rigardas de tie? Kiel vi nomiĝas?” Mi respondis: “Ljoŝka” – “Do venu ĉi tien, Ljoŝka!” kaj li vokis min per fingro. Mi venis, terure sinĝena kaj konfuzita. Kaj li rigardis mian ŝiritan pantalonon kaj haltis per okuloj ĉe la ŝirita loko ĉe la genuo – kaj mi tiom hontis, ke antaŭ mi sidas la urbano, komisiito dum al mi la panjo eĉ ne donis nedamaĝitan pantalonon! Mi prenis ĉemizon kaj penis kovri la nudan genuon. Kaj denove la spektantoj ridegis!

Kaj fine de la spektaklo junpionira organizaĵo transdonis koltukon de Pavĉjo al Ljoŝka. Oni solene nodis ĝin ĉe mia kolo, sonis muziko. Mi prenis ĉe la manoj aliajn junpionirojn kaj akompanataj de militorkestro (ĝi tiam ludis en la teatro) ĉiuj aktoroj iris sur la scenejon kaj sin klinis antaŭ la publiko.


Tjumeno en la 1930-aj jaroj

Unue mi ege timis tiun ĉi rolon, sed poste komprenis ĉion – la reĝisoro klarigis al mi. Li diris: “Unue, forĵetu la jupon kaj uzu nur pantalonon. Al ĉiuj provludoj venu nepre en ĉemizo kaj pantalono. Vi povas preni ilin en kostumejo – mi skribos noticon por vi”. Mi faris kiel li diris.

Komenciĝis provludo, la reĝisoro denove alparolas min: “Kiel vi eksidis? La knaboj ne eksidas tiel. Komprenu ke vi sidas sur barilo. La knaboj ne eksidas sur la barilojn tiel. Tiel oni eksidas en jupo, sed vi estas en pantalono, do eksidu kiel knabo. Prenu ĉion el la vivo! Knaboj iras al deglitejo – iru kun ili. Kaj observu: kiel ili viŝas la nazon, kiel ili korektas la ĉapon. Ĉion ekmemoru kaj post reveni hejmen ripetu antaŭ spegulo”. Mi devis komplete ŝanĝi mian konduton por ludi la knabon, modifi ĉion – voĉon, ridon, gestojn.

Sed plej bona rekompenco estis ke la infanoj ekamis min! Post la spektaklo ili ĉiam akompanis min hejmen. Tiutempe la infanoj estis ne koruptitaj, ili kredis je ĉio. Kiam avo estis murdanta Pavĉjon en bosko, ili saltis, kuris al la scenejo kaj kriis: “Pavĉjo, ne iru tien, tie vin la avo ponardos!”

La avon ludis artisto Verŝinin el Moskvo. Kiel ili malamegis lin! Foje kiam li estis revenanta hejmen post la spektaklo, ili ĵetis kontraŭ li ŝtonojn. Post tio li eliradis surstraten de alia flanko kaj atendis kiam la infanoj foriros. Sed ili komprenis nenion! Ili opiniis ke tio estas la vera avo kiu murdas la veran Pavĉjon. Tiel ili kredis!

“Kokainulinjo”
Sekvan fojon la reĝisoro donis al mi rolon de negocista filino. Tio estis en spektaklo “Jegor Buliĉov”. Mi ludis amikinon de Ŝura, filino de Jegor Buliĉov. Vladimir Vladimiroviĉ demandis, ĉu mi kantas kaj mi diris ke jes, iomete. Mi havis, kiel oni diris tiam, “ĉambran voĉon”. Li diris: “Do bone, mi faros kun vi en tiu ĉi rolon kanton – vi plenumos kanton de Vertinskij”.

Mi estis terurita. “Vertinskij kaj mi! Mi neniam sukcesos fari tion!” Sed li diris: “Vi sukcesos. Mi laboris en restoracio kie kantis Vertinskij. Mi bezonis monon por pagi gimnazion, do nokte mi lavis telerojn. Ĉiun vorton, ĉiun rigardon, ĉiun movon de Vertinskij mi ekmemoris por la tuta vivo. Kun vi mi faros la kanton “Kokainulinjo”. Kaj li vere faris kun mi tiun ĉi kanton!


Libro kun kanto "Kokainulinjo" kaj portreto de Aleksandr Vertinskij

La sceno komenciĝis de tio, ke studentinoj, amikinoj de tiu negocista filino, petis ŝin kanti. Tiam mi eksidis ĉe pianino kaj ekkantis. La unuaj versoj estis jenaj:


Kiel vi ploras ĉi tie, solula kompatinda infano,

krucumita per kokaino sur malsekaj bulvardoj de Moskvo?

Vian maldikan kolon premas pelta ĉirkaŭkolo

tiel amuza, tiel amuza, same kiel vi.


La reĝisoro markis por mi paŭzojn – jen mi eksilentis, jen mi ekpensis, jen mi kantis emocie. Poste tiu “Kokainulinjo” mortas. Kaj homoj komencis amase veni al la spektaklo, aŭskulti tiun ĉi kanton. Oni ekparolis ke venis juna artistino el Omsko, ke ŝi kantas eĉ Vertinskij-on kaj kantas bonege. En gazeto aperis laŭda recenzo.

Jevgenij Matvejev
En 1941 al nia teatro venis viro en militista uniformo. Li sin turnis al la direktoro kaj petis aliĝi al artista teamo. Nu, la direktoro vidis ke li estas bela ulo, belstatura, alloga. Krome jam cirkulis onidiroj pri tiu soldato, ke li sukcese partoprenis en amatoraj spektakloj en infanteria lernejo. Li nomiĝis Jevgenij Semjonoviĉ Matvejev.

Li estis perfekta pri ĉio kaj havis nur unu problemon – fortan ukrainan akĉenton. Li venis al ni el Kievo, kie li finis du kursojn de kina instituto kaj komence de la milito estis evakuita kune kun sia patrino al Siberio. Tiu akĉento grave malhelpis al li en la aktora laboro. Fine la reĝisoro vokis min kaj diris: “Lusja, vi finis rusan teatrolernejon. Kaj jen venis Matvejev – talenta junulo, sed li havas parolproblemojn, necesas korekti tion. Do vi okupiĝu pri tio. Des pli ke vi ludos en la sama spektaklo”. En tiu spektaklo mi ludis knabinon, evakuitan el Leningrado, dum li ludis soldaton, kaj ni havis komunan scenon. “Vi prenu scenaron kun lia rolo kaj substreku ĉie literon “g” por ke li lernu firme paroli ĝin [en la ukraina ĝi sonas kiel “h” en Esperanto]. Legu kune la tutan rolon kaj solvu tion”. Ĉu nun oni povus eĉ imagi tion – mi kaj Matvejev?!


Jevgenij Matvejev

Ni komencis labori pri la teksto, ekzerci. Post iom da tempo ni ĉiuj amikiĝis – Matvejev, mi kaj mia amikino – baletistino Genrietta Volkova, ankaŭ ŝi venis kun evakuitoj. Vespere ni renkontiĝis, trinkis teon, fritis terpomojn. Ĵenja venis al ni ĉiuvespere. Li alportadis sukeron, mi donis panon kaj mia amikino alportadis terpomojn. Tiel ni kune aranĝis luksajn festenojn. Kaj kiel ĉio ĉi estis gaje – ŝercoj, juneco, rido, anekdotoj!

Pasis multe da tempo, tamen antaŭ kelkaj jaroj mi renkontiĝis kun Jevgenij Matvejev – ĉi tie, en Tjumeno. Li venis por prezenti iun filmon en la kinejo “Jubilejnij”. Mi unue ne deziris veni, hezitis pensante ke mi estas tro maljuna. Sed nepino venigis min, dirinte: “Se vi ne iros, mi mem iros kaj diros ke vi deziras renkontiĝi, sed sin ĝenas”. Do mi decidis – prefere mi mem iru.

Mi atingis la kinejon, eniris kaj embarasiĝis. Mi pensis: “Dio mia, li verŝajne eĉ ne deziros interparoli kun mi. Li ja estas Popola Artisto de Sovetunio [la plej alta artista titolo], li havas tiom da titoloj kaj kiu estas mi?!” Tamen mi venis al administrantino kaj demandis: “Kiel mi povus vidi Jevgenij Matvejev?” Ŝi interesiĝis kio mi estas. “Mi estas aktorino. Mi laboris kun li en nia teatro”. La administrantino diris: “Atendu, mi esploros nun”.

Ŝi malfermis iun pordon, kun iu interparolis kaj diris al mi: “Li estas ŝlosita nun por ke al li ne iru iu ajn. Li diris ke “ĉiujn ne enlasu, sed se venos aktoroj kun kiuj mi laboris en la teatro – tiujn nepre konduku al mi”. La administrantino aldonis: “Mi nun enigos vin, sed vi diru nenion. Matvejev sidos rekte kontraŭ vi, ĉe aparta tableto. Apude, ĉe alia tableto, sidas altranguloj el la provinca kaj urba partiaj komitatoj, kaj el administracio pri kulturo”.

Mi eniris kaj silentis, rigardis al Ĵenja. Kaj li rigardis min. La administrantino diris al li: “Jen, Jevgenij Semjonoviĉ, mi alkondukis virinon – divenu kiu ŝi estas!” Li forkliniĝis, fendigis la okulojn kaj diris: “Ja tio estas Lusja Kuzmenko”. Mi diris: “Ĵenja, kiel vi rekonis min – mi ja iĝis tiom maljuna?!” Li diris: “Ne gravas. Mi kiel reĝisoro rememoris kia vi estis kaj imagis kia vi iĝus. Nenio speciala, laŭ vi oni povas diri ke vi estis tia”. Li aliris, forprenis de mi la pelton, la ĉapon, sidigis min ĉe la tablo, brakumis, diris “nu, por renkontiĝo!” kaj verŝis konjakon.

Kaj ni komencis rememori kiaj estis aktoroj. Kaj li demandis min: “Lusja, kio okazis al la teatro? Kial aktoroj iĝis tiom fuŝaj?” Mi diris: “Vi demandas min, sed mi mem deziris vin demandi – kio okazis al la teatro? Mi ne plu povas iri tien! Ĉu vi memoras kiel ni ludis en spektakloj, kie estis pureco, kie junularo estis pura kiel Asja de Turgenev, kie oni povis imiti konduton de heroino. Kaj nun?! Nek belaj aktoroj, nek spektakloj enhavoriĉaj”. Mi pensis ke partiestroj haltigos min, diros: “Ĉesu kalumnii nian teatron!” Sed ili diris eĉ ne unu vorton, silentis.

Ankaŭ Ĵenja diris: “Jes, ankaŭ en Moskvo okazas same, la teatro formortas. Oni ne ludas tie kiel oni igis nin ludi – per nervoj, animo kaj temperamento, oni nur diras nudajn vortojn – vortojn kaj nenion pli. Kien malaperis ĉiuj talentaj aktoroj – ĉu ili ĉiuj mortis? Kiam mi venis al la Tjumena teatro mi estis ŝokita – ĉi tie estis mirindaj aktoroj, majstroj! Kvankam Tjumeno estis malpura, malriĉa urbeto. Kaj nun eĉ en Moskvo malaperis bonaj aktoroj”.

Kiam ni adiaŭis unu la alian, li donis al mi la pelton, la ĉapelon, brakumis min, kisis kaj diris: “Ni interparolis kaj kvazaŭ rememoris la junecon”. Mi diris: “Ĵenja, mi ne veturos nun per buso – mi flugos hejmen per flugiloj! Ĉar vi plu estas same bela, la sama ĝentlemano, nenio fuŝis vin – nek viaj altaj rangoj, nek viaj meritoj. Vi estas Popola Artisto, sed plu same karesema kaj bonkora kiel antaŭe”. Li diris nur: “Tiel ja devas esti”. Tiel post jardekoj la sorto denove renkontigis min kun Jevgenij Matvejev.

“La hispanoj”
Interesa kazo estis ligita al la spektaklo “La Hispanoj” laŭ verko de Lermontov. Mia partnero estis Anatolij Ŝelepenko, bela aktoro iom simila al Lermontov. Li ludis hispanan junulon Ferdinandon kaj mi – junulinon, kiu amis lin, sed kiun duonpatrino edzinigis al maljuna monaĥo. Kaj ni havis tie amuzan epizodon.

Dum sceno kiam renkontiĝas mi, tiu maljuna monaĥo (lin ludis aktoro Vojnarovskij, longa kaj magra kvazaŭ skeleto) kaj Ferdinando, okazas konflikto kaj fine li kun la vortoj “do ricevu vin neniu!” mortigas min kaj portas al la ĉambro de la patrino. Tie li metas la korpon ĉe la rando de la scenejo kaj legas super ĝi monologon. Ĉio ĉi estis bone farita, sur la scenejo brulis vera fajrego. Kaj mi tutan tempon kuŝis morta.


Afiŝo de la Tjumena teatro, 1940-1941

Sed okazis ke unu el “jezuitoj” iom drinkis. Kaj jen li eniras la scenejon kaj mi vidas ke li per siaj lignaj sandaloj surtretos mian piedon. Sed mi estas morta kaj ne povas moviĝi! Mi estis terurita, kuntiris la fingrojn, sed li estis ĉiam pli proksima. Aldone ekgutis – tio okazis printempe, neĝo sur la tegmento degelis kaj ekgutis sur mian vizaĝon. Jen guto trafas la nazon kaj akvo ŝprucas je ĉiuj direktoj.

Mi duonmalfermis la okulojn kaj vidas ke ĉe Ferdinando la lipoj jam tremas pro la rido kaj mi mem jam ekridetis. Mi havis nur unu penson: “Oni plej rapide mallevu la kurtenon!” Kun granda peno ni finis tiun ĉi scenon. La aktoro, kiu estis ebria, estis la sama kiu ludis la avon de Pavĉjo Morozov. Feliĉe li tamen ne surtretis mian piedon.

Tio estis unua rolo de Anatolij Ŝepelenko, veninta el amatora grupo. Kaj lin tiom amegis la junulinoj! En tiu tago en la Tjumena teatro estis ŝtelitaj portretoj – la mia kaj de Anatolij. Administranto venis al ni malantaŭ la kurtenon kaj diris: “Lusja, mi multajn jarojn laboras en la teatro, sed neniam vidis tiaĵon. Oni ŝtelis viajn fotojn el la halo rekte de sur la muro. Kontrolantoj tie sidis, virinoj en vestejo – tamen oni ŝtelis viajn portretojn”.

Aktoroj
Eble vi ne kredos al mi, sed mi neniam ŝatis la aktorojn. Mi ne nur malŝatis ilin, mi ilin tute ne eltenis. Mi eĉ edziniĝis ne al aktoro, sed al sekciestro de la plasta fabriko. Ĉar la aktoroj al vizaĝo diras tion kaj post la dorso alion. Ankoraŭ en la teatra lernejo mi ĉeestis okazaĵon post kiu mi diris al mi, ke neniam mi havos edzon-aktoron. Estis tiel.

Ĉiujn aktorojn kaj lernantojn oni vokis al kunsido. Apud mi sidis bonega aktoro, bela, sed jam sufiĉe aĝa. Apud li sidis edzino, korpulenta virino, forte ĉirkaŭpremita de korseto. Mi sidis inter ili, do bone aŭdis ilian interparolon. De alia flanko sidis junulino el la teatra lernejo. Kaj mi aŭdis kiel la edzino ion diris al li, li prenis ŝian manon, kisis kaj diris: “Kiom bonajn kukojn vi bakis hodiaŭ! Nu kia admiraĵo estas mia edzino!” Kaj tuj poste li kliniĝis al la junulino kaj diris al ŝi: “Hodiaŭ ni renkontiĝos en alia hotelo”. Kaj ŝi estis tre juna, nur unu kurson pli aĝa ol mi! El ĉiuj aktoroj nur Jevgenij Matvejev estis escepto, li estis tute alia persono.

Povo de la arto
Tio okazis en Omsko, en la teatra lernejo. Ni estis finantaj la trian lernojaron kaj devis ludi spektaklon laŭ teatraĵo de Ostrovskij “La fulmotondro”. Tiutempe ni havis iom strangan reĝisoron – li ĵus finis la faman teatran altlernejon GITIS kaj estis speciafa, ne kiel ĉiuj. Li nomiĝis Jevgenij Aleksandroviĉ Prostov kaj estis tre specifa persono.

Li povis dum provludo turniĝi al ni dorse por pritaksi kiel ni parolas – ĉu sincere aŭ false. Se li sentis falsaĵon, li diris: “Ne, ne, ĉi tie vi falsas. Ripetu ĉion denove!”

Kaj estis inter ni lernantino, tre bela polino Viktoria. Mi bone konis ŝin, ĉar ni loĝis kune – mi, tiu polino kaj judino Esfir luis triope ĉambron, en kiu estis vera Internacio. Vika estis belulino – rozkoloraj vangoj, svelta kiel ĉiuj polinoj, admirinda figuro, belegaj kruroj… Sed tute sentalenta! Ni jam estis finantaj la trian lernojaron kaj ŝi ankoraŭ eĉ ne havis bonan rolon – nur kelkvortajn, ĉar ĉiuj komprenis jam ke ŝi ne havas aktoran doton.

Sed jen tiu ĉi reĝisoro donis al ŝi en “La fulmotondro” rolon de fratino de la edzo de Jekaterina. Tio estis plenkreska virino, kiu havis koramikon, ili renkontiĝis, brakumis, amindumis. Li donis al ŝi la rolon, sed ŝi povis fari nenion kaj tute malsukcesis malgraŭ ĉiuj klopodoj. Li penis multege, sed ĉio estis vane.


Piedira ponto en Tjumeno, la 1930-aj jaroj

Do li forpelis nin ĉiujn, restis kun ŝi sola kaj diris al ŝi: “Nu komprenu, ŝi ja estas temperamenta junulino, ŝi plenforte ĝuas la vivon, ili jam kunvivas kiel geedzoj. Ĉu vi imagas kiel ŝi akceptas lin dum renkontiĝoj?!” La kompatinda Vika nur gapis al li rondokule. Li denove komencis klarigi al ŝi: “Nu bone, imagu ke mi estas via Krispharulo. Nu brakumu min, forte – kvazaŭ mi estas via Krispharulo”. Ŝi ne povas. Li diras: “Ĉu vi estas aktorino aŭ ne?! Kial vi timas min? Brakumu min forte! Se vi ne povas, mi mem brakumos vin”.

Li mem estis longa, maldika, kun nazo kiel ĉe Mefistofelo kaj hirtaj haroj. Kiam li turniĝis al ni dorse kaj metis unu kruron sur alian, liaj ostecaj kruroj elstariĝis super la kapo, ĉar li faldiĝis kvazaŭ cirkelo. Ne eblis ne nur enamiĝi, sed eĉ simple rigardi lin sen rido! Li aspektis kiel diablo el pentraĵoj. Cetere li estis tre inteligenta, bonega lekciisto kaj laboris tutanime.

Sed ĉu vi scias kio okazis? Li tiom imprese brakumis Vikan kaj instruis al ŝi kiel necesas montri amon, ke ŝi enamiĝis je li! Ŝi enamiĝis! Mi aldonu ke ŝi havis 17 jarojn kaj li ne malpli ol 40 kaj delonge estis edziĝinta.

Ni nenion sciis, nek supozis. Ĉio malkovriĝis tiel. Estis ordinara nokto, ĉiuj dormis. Kaj subite aŭdiĝis terura krio – tio kriis Vika. Mi kaj Esfir vekiĝis, ŝaltis la lumon kaj ekvidis: Vika staras sur sia lito, ŝiaj okuloj brilegas, ŝi tremas tutkorpe, tamen plu estas bela. Ni hastis al ŝi: “Vika, kio okazis?!” Ŝi ekploregis kaj diris: “Knabinoj, mi forlasos la lernejon!” Ni provis admoni ŝin: “Kial? Vi estas tiom bela kaj foriras el la teatra lernejo… Ĉio solviĝos…” Sed ŝi estis obstina: “Ne, mi ne povas resti. Mi amas Jevgenij Aleksandroviĉ!” Kaj ŝi ekploregis, komenciĝis vera ĥisterio. “Mi amas lin, sed li havas edzinon kaj mi devas foriri!” Sekvan tagon ŝi prezentis eksiĝan peton kaj post plia tago ŝi malaperis.

Nur post pluraj jaroj, jam en Tjumeno oni rakontis al mi kio okazis al ŝi poste. Ŝi studentiĝis en la medicina universitato, finis ĝin kaj iĝis bonega kuracistino. Ŝi ne povus iĝi bona aktorino, ja ŝi eĉ ne komprenis kion diras al ŝi la reĝisoro, kion li rakontas pri la amo. Tamen li provis instrui la amon al ŝi kaj li sukcesis!

Kavaleriistino
Tio estis historio kutima por la teatra medio. Poste ni faris en Tjumeno spektaklon pri la milito de 1812 kaj mi ludis Nadeĵda Durova, unuan rusan kavaleriistinon. Por tiu rolo estis preparitaj du aktorinoj – mi kaj Ludmila Rogova, mia dublistino el amatora trupo. Ŝia edzo estis maljuna administranto de la teatro, ŝi speciale edziniĝis al li.

Kelkajn tagojn antaŭ la premiero la reĝisoro vokis min kaj diris: “Ludmila, la premieron ludos vi”. Unue, ĉar tie estis senrimaj poemoj, tre komplika tasko kaj mi bone plenumis ĝin. Due, ĉar tie necesos ludi duonviran rolon, en viraj vestoj kaj mi jam ludis tiom da viroj ke sentis min en pantalono kvazaŭ en robo. Krome en la teatra lernejo ni lernis ĉion – skermadon, akrobatikon, do por mi estis pli facile fari tion.

La premieron ĉeestis ĉiuj partiaj sekretarioj, ĵurnalistoj, altranguloj. Cetere recenzo pri tiu spektaklo ne aperis. Oni opiniis ke okazas la milito kaj la spektaklo ne temas pri ĝi, estas nura leĝera opereto pri ino kiu iris batali. Nu ne gravas.


Afiŝo de la Tjumena teatro, 1939-1940

Ni havis problemon pri Rĵevskij. Tio estis ĉarmega aktoro kaj ĉiuj amis lin, sed… la aĝo jam videblis. La aktoroj ridis, diris ke nia dueto similas al koruptado de neplenkreskulino, ĉar mi aspektis kiel lia filino. Sed la pleja problemo estis ke li ludis junan husaron, do li devis kuri kaj salti. Sed li jam havis reŭmatismon! Do la aktoroj kolektiĝis ofte malantaŭ kurteno por amuziĝi observante kiel li eksidos aŭ ekstaros.

Kaj jen dum la premiero okazis incidento – amuza kaj malĝoja samtempe. Ĉio komenciĝis ankoraŭ dum la ĉefa provludo, kiam la reĝisoro diris ke mi ludos en la premiero. Kiam Lusja Roganova eksciis pri tio, ŝi faris grandan skandalon! Ŝi vokis sian edzon al vestejo kaj frapis lin laŭ vizaĝo de ambaŭ flankoj, kriante: “Stultulo! Mi edziniĝis al vi por ke vi donu al mi rolojn kaj vi?! Kial Lusja Kuzmenko ludos dum la premiero kiam la tuta estraro venos? Kaj ŝi famiĝos kiel bona aktorino dum mi plu restos dublistino!” Poste ŝi ekploris, svenis kaj oni klopodis rekonsciigi ŝin.

Sed la plej grava afero okazis dum la premiero. Tie estis epizodo, dum kiu mi en uniformo de rusa husaro kaŝe eniris gepatran domon por ŝteli sekretajn dokumentojn ĉe francoj, kiuj kvartiris tie. Kaj jen mi iras tra la domo, superpaŝas dormantajn ebriajn francojn, supreniras senbrue laŭ ŝtuparo… kaj sur balkonon hazarde eliras la patro. Li certe krias: “Filinjo!” La francoj vekiĝis kaj unu el ili forte trenis min de sur la ŝtuparo.

Por kolekti necesan nombron de la francoj oni vestis je uniformoj ĉiujn – laboristojn, dekoraciistojn. Kaj unu el ili, pentristo Petja Vidjagin, malalta sed forta, devis forĵeti min de sur la ŝtuparo. Dum la provludoj li faris tion kiel necesas, singarde. Sed sur la scenejo oni forgesas ĉion, do li akomodiĝis al sia rolo kaj fortrenis min per sia vera fortego.

Malsupre staris ŝranko, mi batiĝis ĉe tempio kontraŭ ĝi kaj tuj senkonsciiĝis. Kio komenciĝis! Oni prenis min sur manojn, forportis malantaŭ la kurtenon, vokis kuraciston, la edzo alkuris, sango fluis el mia kapo. Mi malfermis la okulojn kaj ekvidis ke ĉiuj kliniĝis super mi: “Kio okazis? Kial mi estas ĉi tie? Mi devas ludi!” Oni klarigis al mi: “Petja Vidjagin vin de sur la ŝtuparo forĵetis. Necesis akurate, sed li faris plenforte”. Kaj jen mi vidas ke apude staras Lusja kaj jam preparas sin por iri sur la scenejon: “Mi finludos”. Post aŭdi tion mi eksaltis! “Ne, ni daŭrigu la spektaklon”. Kio okazis en la halo kiam mi eliris kun bandaĝita kapo! Ĉiuj ekstaris, komencis aplaŭdi – kaj ĵurnalistoj kaj la soldatoj vunditaj. Tio estis triumfo.

Milito
La tutan militon ni faris spektaklojn en hospitaloj, ĉiutage. Tuj post matena provludo ni marŝis al hospitalo, portante kostumojn en sakoj. Somere, kiam en la teatro okazis riparado, ni vagadis tra vilaĝoj – piede de unu vilaĝo al alia. Ni prezentis al kamparanoj diversajn historiojn, mi voĉlegis poemon “Geedziĝo” de Tvardovskij, kantis kaj dancis sub harmoniko. Ho, kiom da aferoj ni vidis tie! Ni vidis kiel virinoj trenis plugilon, ĉar mankis ne nur traktoroj, sed eĉ ĉevaloj. Foje ili uzis tiucele iun magran bovinaĉon. Ni vidis kiel ili plugis permane kaj poste semis per kribrilo.

Foje ni venis al vilaĝo kaj petis nokti ĉe iu dometo. Mastrino alportis por ni bolitajn terpomojn kio estis vera riĉaĵo kaj ni kuŝis ripozante. Sed jen la pordo malfermiĝis kaj eniris virinoj en kaptukoj. Ili eniris kaj haltis, gapis al ni, la pordo restis malfermita. Mi ne eltenis kaj diris: “Kio okazas, Nikolaj Nikolajeviĉ? (li estis nia estro)? Ni eĉ ne povas ripozi trankvile. Ni marŝis tiom longe kaj devas restariĝi bone”. Li estis bonkora ulo, Rajsov estis lia familionomo. Li diris: “Trankviliĝu, Lusja, ne kondutu krude. Ili venis rigardi ne vin, sed nin. La virinoj kelkajn jarojn ne vidis la virojn”. Mi indignis denove: “Ĉu ni estas pupoj?!” Ankaŭ aliaj komencis protesti.


Manĝokuponoj de la milittempo, Omska provinco

Tiam unu kamparanino diris: “Ho inoj, ne spertis vi verajn malfacilaĵojn. Jen vi havas eĉ du virojn, do lasu al ni almenaŭ unu por generi la infanojn”. Kaj ni vere havis du virojn: Nikolaj Nikolajeviĉ kaj unu alia, kiu voĉlegis poemojn de Majakovskij kaj rakontojn de Zoŝĉenko. Mi estis ŝokita. Por infangenerado?! Des pli ke por mi tiu Nikolaj Nikolajeviĉ jam estis maljunulo, pli ol 40 jarojn li havis. Kaj ili parolis tute serioze, la kamparanoj ĝenerale ne estis ŝercemaj.

Tia estis la vivo. En la tuta vilaĝo ili havis nur unu viron senkruran kaj alian unukruran kaj ili ne havis tempon por fekundigi ĉiujn. Kaj la virinoj estis junaj, ili sopiris havi bebojn. Do ili venis peti al ni… nun mi rakontas kaj eĉ pli teruriĝas. Koŝmaro, tio estis vera koŝmaro.

Pupteatro
Komence de la 1950-aj jaroj mi devis transiri al la pupteatro. Unue, ĉar mi jam estis sufiĉe aĝa. Krome mortis mia edzo kaj longan tempon mi deziris vidi neniun. Li revenis post la milito kun malsana koro kaj vivis mallonge. Mi vidas nun kiel viroj mortas kaj iliaj vidvinoj tuj eliras surstraten, eksidas sur benkojn kaj babilas. Mi povis paroli kun neniu, nur kun du infanoj kiujn mi havis. Neniu rekonis min, oni venis proksime sed ne povis rekoni min, ĉar mi aspektis kiel maljunulino. Mi eĉ ludi en la teatro ne povis. Sed mi devis prizorgi miajn infanojn.

Do mi ne havis alian elekteblon krom dungiĝi en la pupteatro. Mi jam havis bonan nomon, recenzoj pri mi estis bonaj, do oni akceptis min. Unue estis malfacile por mi trakti la pupojn, sed poste mi alkutimiĝis.

Tio estas peniga laboro. La pupoj estas pezaj, iliaj kapoj grandaj, interne troviĝas diversaj mekanismoj, risortoj, ŝnuretoj. Oni tiras unu ŝnureton – malfermiĝas la pupaj okuloj, oni tiras la alian – ekmoviĝas ĝiaj oreloj, la trian – leviĝas pupa brusto. Kaj tutan tempon la manoj estas levitaj, la tutan spektaklon. Tie oni laboras ĉefe ne kiel aktoro, sed kiel portisto. Kaj ĉio estis tiom malkutime por mi. En la drama teatro mi eniras kiel mi mem, mi portas mian korpon, faras mian geston. Kaj ĉi tie estas nur pupo. Eksidis pupo, ekstaris pupo.


Tradicia rusa amuzilo "grandaj paŝoj". Tjumeno, la 1940-aj

Iuj artistoj eĉ ne eltenis kaj malsaniĝis – je tuberkulozo kaj aliaj malsanoj. Ĉar tiutempe pupspektakloj okazis ĉefe en kamparo. Kiu venus al pupspektakloj en la urbo? Oni pene enmanigis biletojn al pedagogoj, kiuj admonis gepatrojn. Dum en kamparo al spektakloj venis ĉiuj – melkistinoj, traktoristoj. Ni speciale prezentis spektaklojn konvenajn – “Ivan kaj Maria”, rusajn fabelojn, kie oni kantas, dancas, ludas harmonikon. Dormis ni sur propraj faldeblaj litoj – hoteloj estis maloftaĵo. Ofte ni noktis en preĝejoj kaj tie estis malvarme, musoj kuris laŭ ni – ho, prefere mi tion ne rememoru!

Nun estas tute alia afero. Tiam la pupteatro en Tjumeno eĉ ne havis propran ejon. Poste nia direktoro Jaiĉnikov sukcesis aprobigi ĉe la provinca partia komitato decidon konstrui la pupteatron. Li vojaĝadis al Moskvo, multajn kabinetojn vizitis, multajn donacojn disdonis kaj danke al tio komenciĝis la konstruado. Ni, aktoroj, partoprenis sabatajn volontuladojn, konstruis tiun teatron kune. Poste, kiam la teatro estis preta, mi jam estis sufiĉe aĝa, mia filino naskis infanon kaj mi emeritiĝis. Tiel pasis mia vivo, la tuta vivo en teatro.

de Stano Belov (noreply@blogger.com) je 2024-04-12 05:57

2024-04-11

Neniam milito inter ni

Ĉu Julian Assange baldaŭ libera ?

AFP/HENRY NICHOLLS 11/04/2024 La usona prezidento deklaris, ke li ekzamenos la peton starigitan de Aŭstralio pri forlaso de la kulpoj. Julian Assange estas persekutita de pli ol dek jaroj fare de la usona justico, ĉar li publikigis en Interreto sekretajn...

de neniammilitointerni je 2024-04-11 20:34

Vanege

0210 Eblas instrui lingvon al roboto. Kiel maloftaj lingvoj povus profiti?

 La Kalamanga estas lingvo de Okcidenta Nov-Gvineo kun malpli ol 200 parolantoj. Estas preskaŭ nenio en ĝi en la interreto, krom gramatiklibro kaj vortaro/frazaro angla-kalamanga.

Gemini 1.5 Pro estas lingva modelo (artefarita intelekto). Esence, ĝi estas la ChatGPT de Google. Sed granda diferenco kun ChatGPT estas ke Gemini 1.5 Pro havas tre grandan "kuntekstan spacon", tio signifas ke oni povas doni multe pli da informoj al la roboto por helpi la roboton doni ĝustan respondon.

La uzebla kunteksta spaco de Gemini 1.5 Pro estas 1 miliono da ĵetonoj, kio estas pli ol 700 000 vortoj. (Sed Google havas ankaŭ version kiu subtenas 10 milionoj, sed tio estas en la tago de hodiaŭ nur por scienca esplorado).

Google anoncis ke ili instruis la Kalamangan al Gemini 1.5 Pro. Ili sukcesis je tio per doni la gramatiklibron, vortaron kaj frazaron al la kunteksta spaco. Laŭ Google, la kvalito de la traduko de Gemini de teksto de la Angla al Kalamanga estas simila al la kvalito de la laboro de homa tradukisto kiu trejniĝis per la samaj materialoj. (Kio ne nepre signifas ke la kvalito estas bona.)

Estus interese fari la eksperimenton denove per pli da materialoj (kiam ili ekzistos, aŭ per alia lingvo), por vidi ĉu la rezulto estas lingve simila al tio de denaskaj parolantoj.

Se tio bone funkcias, la roboto povas esti bona ilo por praktiki lingvon kiam ne eblas trovi homan alternativon.

Mi pensas ke tio povas esti interesa metodo por konservi maloftajn lingvojn: instrui robotojn, kiuj siavice povas interagi per la lingvo. La denaskaj parolantoj povas paroli al tiuj robotoj. Kiam la robotoj faras eraron, la denaskaj parolantoj korektas (ĉiuj korektoj estus aldonitaj al komuna dosiero en la kunteksta spaco). La robotoj mem "eltrovos" la gramatikon post sufiĉe da komunikado. Tiu maniero konservi lingvon ŝajnas al mi multe pli realisma ol peti normalulojn skribi gramatikajn librojn aŭ vortarojn.

Mi ankaŭ vidas multe da utileco por la disvolviĝo de planlingvoj: per provi instrui planlingvon al roboto, oni povas facile vidi kie mankas detaloj en la gramatiko aŭ en vortaroj (per la eraroj kaj la duboj de la roboto). Kaj kiam la roboto kapablas doni sufiĉe bonajn rezultojn en la planlingvoj, eblas aŭtomatigi grandan parton de la kreado de enhavo (kompreneble oni ĉiam provlegu). Manko je enhavo estas laŭ mi la ĉefa kialo kial planlingvoj ne populariĝas.

https://twitter.com/jeffdean/status/1758149033473020081

https://blog.google/technology/ai/google-gemini-next-generation-model-february-2024/

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-11 19:43

La Balta Ondo

La printempa Ondo – ampleksa, bunta kaj leginda

printempaKomence de la pasinta semajno aperis la marta (printempa laŭ la nordhemisfera vidpunkto) eldono de la ĉiusezona gazeto La Ondo de Esperanto (2024, №319). Sur ĝiaj 132 paĝoj (legeblaj laŭ la normoj “pdf” kaj “ePub”) estas pli ol sesdek tekstoj, garnitaj de multaj ilustraĵoj.

En la 36-paĝa primovada sekcio “Eventoj” estas publikigitaj tri dekoj da artikol(et)oj pri esperantista aktivado dum la tri unuaj monatoj de la 2024a jaro, interalie, pri tri novjafestaj renkontiĝoj en Germanio (JES, NR kaj Luminesk’) kaj unu en Tajvano, pri la 14a Himalaja renkontiĝo en Nepalo kaj pri Kristana Esperanto-Seminario en Malagasio (grupfoto el Malagasio ornamas la martan kovropaĝon), pri multaj aliaj renkontiĝoj kaj seminarioj esperantistaj en pluraj landoj, pri ekspozicioj en Barato kaj Litovio, pri universitata kurso en Pekino kaj lerneja kurso en Benino, pri partopreno de esperantistoj en la Monda Socia Forumo en Katmanduo, pri laborkunsido kun partopreno de Esperanto-aktivuloj kaj neesperantistaj fakuloj en Shenyang… Enestas ankaŭ informoj pri okazontaj kongresoj kaj renkontiĝoj.

En la marta sekcio “Tribuno” oni povas, interalie, konatiĝi kun la projekto “Esperanto-Poŝtkruciĝo” kaj kun la konfidencpersonoj de TEJO, legi pri provekzamenoj de Edukado.net, pri daŭraj membra kaj financa krizoj en SAT.

En la sekcio “Arkivo”, krom la kutima listo de Esperantaj jubileoj kaj memordatoj, kiun dum pluraj jaroj ĉiumonate kompilas Aleksander Korĵenkov, estas publikigita artikolo pri ampleksiĝo de lia blogo “Kronikisto”, en kiu la redaktoro de La Ondo rakontas pri tri eventoj okazintaj antaŭ 45 jaroj.

Kiel ĉiam, la plej ampleksa sekcio estas “Kulturo”. Ĉi-foje ĝi estas 72-paĝa, okupanta pli ol duonon de la unua ĉi-jara Ondo). En nia literatura projekto Rusa Novelaro 2 aperis la naŭa parto: ses rakontoj de Aleksandr Grin, tradukitaj de Vladimir Jurganov, Ludmila Novikova kaj Aleksander Korĵenkov, kiu ankaŭ verkis la enkondukan artikolon kaj notojn. Per siaj originalaj noveloj al la marta Ondo kontribuis Paulo Sérgio Viana kaj Laimundas Abromas. Armando Silles McLaney gastas en la ciklo Nuntempa hispana poezio de Miguel Fernández, kiu plukis kaj tradukis 12 erojn el poemaro elektita de la poeto mem por baldaŭa libroforma publikigo en tri lingvoj: la hispana, la portugala kaj Esperanto.
Wolfgang Kirschstein daŭrigas sian tradician prezentadon de laŭreatoj de la filmpremio Oskaro. Tri libroj estas recenzitaj: La kosmokomikoj kaj Palomar de Italo Calvino ambaŭ tradukitaj de Nicolino Rossi (recenzis Carlo Minnaja), kaj Bunsun kaj Aiko: Rememore al Mia Unua Amo de Cho Sung Ho (recenzis Halina Gorecka). Deko da pliaj artikoletoj pri literaturaj, muzikaj, gazetaj kaj retaj novaĵoj kompletigas la kultursekcion.
Al la sekcio “Mozaiko” kontribuis Stanislav Belov per paĝo da ŝercoj pri elektoj kaj balotoj, kaj István Ertl per “Spritaj splitoj kaj preskeraroj”.

Resume, La Ondo de Esperanto. komencis la novan jaron per ampleksa, bunta, riĉe ilustrita kaj leginda gazeto, en kiu ĉiu povas trovi ion interesan kaj/aŭ utilan.

La Ondo de Esperanto aperas dumaniere: unue, kiel ĉiutage aktualigata novaĵretejo; due, kiel ampleksa trimonata almanako en kiu estas publikigataj la plej gravaj tekstoj el nia retejo kaj ankaŭ artikoloj, eseoj kaj beletraĵoj, verkitaj kaj tradukitaj speciale por la almanako, kiu konservis la gloran nomon La Ondo de Esperanto. Ankaŭ en 2024 la redakcio pretigos kvar 100-120-paĝajn almanakojn kaj literaturan suplementon.
La novaĵretejo estas libere legebla de ĉiu deziranto, sed la almanakon ricevas nur tiuj, kiuj abonis ĝin.

La baza abontarifo ne ŝanĝiĝas ekde 2017.
Estas tri abonkategorioj:

1. Abonanto – 15 eŭroj
2. Amiko – 30 eŭroj
3. Patrono – 100 eŭroj

Dum la abonjaro 2023 danke al la Amikaj donacoj 32 personoj ricevis senpagajn abonojn al nia gazeto. La nomoj de ĉiuj amikoj kaj patronoj aperas en la rubriko “Donacoj” de nia novaĵretejo. Pagante vian kotizon, pensu pri tiuj, kiuj mem ne povas pagi, kaj donacu Amikan kotizon.

La Ondo de Esperanto estas abonebla por 2024 ĉe niaj landaj perantoj (preferinda maniero) kaj ĉe nia UEA-konto. Pri la pagmanieroj legu ĉi tie: https://esperanto-ondo.ru/Lo-abon.htm.

La sekva (somera) eldono de La Ondo de Esperanto (№320) aperos fine de junio aŭ komence de julio.

Enhavtabelo de la marta Ondo (2024, №319)

1 Kovropaĝa foto
2 Bazaj informoj pri La Ondo de Esperanto
3 En ĉi tiu numero

5 Redakcie
5 Rekorda sumo de donacoj en 2023

6 Eventoj
7 Cyril Schultz. TEJO-volontulo pri la 14a JES en Germanio
9 Andreas Diemel. La oka Luminesk’ sur nordmara insulo Norderney
10 Luigi Fraccaroli, Debora Rossetti, Lu Wunsch-Rolshoven. “Esperanto parolata”: La 20a NR en Wiesbaden
11 Teddy Nee. Novjara Esperanto-Kunveno 2024 en Tajvano
12 Ulrich Matthias. Kristana Esperanto-Seminario en Malagasio: Harmonia, sukcesega, ripetinda
14 Bharat K. Ghimire. La 14a Himalaja Renkontiĝo en Nepalo
16 Prakash Khadka. Alia mondo eblas: Esperanto en Monda Socia Forumo
18 Liba Gabalda. Mediteranea Esperanto-Semajno 2024
20 Jean-Luc Thibias. La tria Bunta Esperanto-Tago
20 Jorgos. La 31a korusa staĝo kun tri “unuafoje”
21 Foppe-Klaas Honvinga. Bibliaj Tagoj 2024
23 Jürgen Wulff. Gramatika esploro kun infanliteraturo en Hamburgo
24 Tiina Oittinen. Finnlando: Vintraj Tagoj 2024
25 Irina Gonĉarova. La 17a Antaŭprintempa Esperanto-Renkontiĝo
27 Wu Guojiang. Alvenas novepoka printempo de Esperanto
29 Povilas Jegorovas. Zamenhof-ekspozicio: unika projekto en Litovio
30 Arikapalli Giridhar Rao. Tago de la gepatra lingvo: Barataj afiŝoj plurlingvaj
31 Latifou Gbadamassi. Pli ol cent knabinoj lernas Esperanton en Benino
32 Zhao Wenqi. Kurso en Pekina Lingva kaj Kultura Universitato
33 Jaes Estrada. Literaturkurado dum la dua Literatura Duonmaratono
34 Aleksander Korĵenkov. Pli ol 400 aliĝintoj al la unua Afrika UK
34 Ethiopian Airlines: Oficiala flugkompanio de UK-109
34 Aperis la Dua Bulteno de la 109a UK en Aruŝo
35 La 110a UK okazos en Brno post unu jaro
36 Povilas Jegorovas. En 2025 BET okazos en Kaŭno
37 Dennis Keefe. Longe kongresi en Hispanio
38 Povilas Jegorovas. Litovio: La printempa kunflugo proksimiĝas
39 La Brita Kongreso 2024: Memore al Marjorie Boulton
40 Kvarobla kongreso en Serbio
41 Relanĉo de la Danuba rendevuo
41 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Ni funebras kaj kondolencas

42 Tribuno
43 Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Virina Tago
43 Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Tago por Eliminado de Rasa Diskriminacio
44 Edukado.net: La provekzamenoj progresas
45 Irina Gonĉarova. Esperanto-Poŝtkruciĝo – sep jaroj da amikeco
46 Konatiĝu kun la konfidencpersonoj de TEJO
48 SAT baraktas en grava krizo
48 Alvoko de ILEI por la kongresoj 2025 kaj 2026

49 Arkivo
50 Aleksander Korĵenkov. Jubileoj kaj memordatoj en aprilo 2024
52 Aleksander Korĵenkov. Antaŭ 45 jaroj: Ne nur pri Esperanto

54 Kulturo
55 Aleksander Korĵenkov. En Grinlando ie…
57 Aleksandr Grin. La pilorio. Norte kaj tage. La parolema koboldo. La edziĝo de Aŭgusto Esborn. La akvarelo. La komandanto de l’ haveno (Tradukis el la rusa Vladimir Jurganov, Aleksander Korĵenkov, Ludmila Novikova)
89 Paulo Sérgio Viana. Preskaŭ blinda
91 Laimundas Abromas. La pilgrimado al Bjalistoko
98 Miguel Fernández. Nuntempa hispana poezio: Armando Silles McLaney
100 Poemoj de Armando Silles McLaney
106 Aleksander Korĵenkov. Denove 100 libroj. Sen Britio
110 Wolfgang Kirschstein. Kaj la Oskaro venas al…
114 Carlo Minnaja. Fantazio, realo kaj medito (Recenzo: Italo Calvino. La kosmokomikoj; Palomar)
Halina Gorecka. Amhistorio kun trista finalo (Cho Sung Ho. Bunsun kaj Aiko: Rememore al Mia Unua Amo)
117 La 2022 jaro kiel limdato en nia literaturhistorio
118 Eurovizio kaj Esperanto
119 Floréal Martorell, Aleksander Korĵenkov. Stacioj de l’ amo aperis je la Tago de Sankta Valenteno
120 Floréal Martorell, Aleksander Korĵenkov. Bela vivo: La dua bitalbumeto de TIM
121 La 14a literatura konkurso “Esperanto ligas homojn”
122 Halina Gorecka. Beletra Almanako, 2023, №48
123 Aleksander Korĵenkov. Unesko-Kuriero: La voko de la arbaro
124 Literatura Foiro, 2024, №327
125 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. La Ondo de Esperanto: 1500+ tagoj da ĉiutaga reta informado!

126 Mozaiko
127 Stanislav Belov. Neserioze pri elektoj kaj balotoj
128 István Ertl. Spritaj splitoj kaj preskeraroj
129 Perantoj de La Ondo de Esperanto
130 Reklamo

La red.

Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo La Ondo de Esperanto.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/ondo-126

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post La printempa Ondo – ampleksa, bunta kaj leginda appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-11 19:20

Esperanta Retradio

Kiel melodioj efikas en la korpo


Muziko vere tuŝas nin. Laŭ studaĵo el Japanio kelkaj melodioj vere trafas nervon en la korpo - sendepende de la individua gusto pri muziko. Malsamaj melodioj alparolas krome malsamajn regionojn en la korpo, ekzemple certajn organojn. 

"Muziko ne estas io kion ni aŭdas nur per niaj oreloj. Oni sentas ĝin en la tuta korpo - jen tio kio estas muziko", diras esploristo de la universitato de Tokio. Kun sia teamo kaj esploristoj de la universitato de Hiroŝimo li prilumigis kiel regionoj en la korpo kaj ankaŭ organoj reagas pri certaj melodioj. La studaĵo estis publikigita en faka periodaĵo.

La teamoj elektis 890 kanzonojn el la usonaj furorlistoj kaj starigis ok sekvencojn kiuj siavice konsistis el kvar akordoj. Grava diferenciga eco estis ke ĉiu sekvenco estis malsama en la sinsekvo de la akordoj. Ekzemple estis foje tre surprize aŭdi kiuj akordoj sekvis unu post la alia, ĉe aliaj sekvencoj tiu sinsekvo estis pli "logika".

Oni aŭdigis la mallongajn melodiojn al 527 partoprenantoj. Post tio ili devis endesegni sur skemo de korpo, kiel ili estis sentintaj la muzikon kaj je kiu forteco. Krome la testpersonoj atribuis el listo de elekteblecoj siajn kvin plej emociajn reagojn al ĉiu sonsekvenco kaj ili indikis je kiu grado ili estis sentintaj la muzikon agrabla aŭ malagrabla. El la respondoj la esploristaj teamoj starigis por ĉiu melodio propran "korpomapon".

La melodioj estis sentataj en certaj regionoj en la ventro, en la cerbo kaj ĉirkaŭ la koro. Aparte fortaj kaj agrablaj estis la sentoj en la ventro, se ĉiuj kvar akordoj havas certan logikan sinsekvon. Alie dirite: Tre antaŭsentebla melodio iniciatis ĉe la testantoj pozitivajn sentojn, ekzemple malŝarĝiĝon, kontentecon kaj sentojn de trankvileco.

Se la lasta el la kvar akordoj iom eksterviciĝis, tiam tion sentis la testpersonoj laŭ propraj indikoj ĉirkaŭ la koro - kiel ĉefe agrablan korbatadon.

Alie statis la afero ĉe sekvencoj kies akordoj, simple dirite, ne kongruis tiom. Ili estigis sentojn de konfuziĝo kaj timo kaj estis sentataj de la testantoj ĉefe en la kapo.

"Tiu esplorado montras, kiel malvaste ligita estas muziko kun nia korpo. La rezultoj povus kontribui por apliki ĝin por la malkonstruado de streso kaj por akceli la psikan sanon", diras la japana sciencisto. Li tamen limigas ke la rezultoj baziĝas sur subjektiva percepto kaj individua priskribo de sentoj. En sekva paŝo la esploristaj teamoj volas ankaŭ mezuri korpajn reagojn, ekzemple modifiĝojn de la korbatado. Tiuj rezultoj tiam estu komparataj kun la priskriboj de la testpersonoj.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-11 06:00

2024-04-10

La Balta Ondo

Strasburgo kun 549 aliĝintoj dume superas Aruŝon kun 432

Strasburgo

Jam 549 personoj aliĝis al la Eŭropa Esperanto-kongreso 2024, kiu okazos la 8-12an de majo en Strasburgo (Francio). Ĉi tiu nombro je pli ol cent superas 432 aliĝintoj al la 109a Universala Kongreso de Esperanto en Aruŝo (Tanzanio). Tamen ĝis la unua Afrika UK restas ankoraŭ pli ol tri monatoj, dum kiuj supozeble aliĝos pluraj personoj.

Vidu la liston de la aliĝintoj al la Eŭropa Kongreso https://www.esperanto.de/eo/eek2024-partoprenantoj kaj, se vi ankoraŭ ne aliĝis, aliĝu ĉe https://www.esperanto.de/eo/eek2024-aligho.

La kongresa retejo https://kongreso2024.esperanto-france.org/

AlKo

Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo La Ondo de Esperanto.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/francujo-16

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Strasburgo kun 549 aliĝintoj dume superas Aruŝon kun 432 appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-10 20:52

UEA facila

Retoso 2024

Retoso estas reta kunveno de TEJO (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo), organizata de gejunuloj por gejunuloj. Ĝi okazos inter la 26-a kaj la 29-a de Aprilo 2024. Dum la unua reta IJK (Internacia Junulara Kongreso) en 2020, partoprenis multaj junaj esperantistoj el landoj, kiuj ne ofte partoprenas en normala ĉeesta IJK. Tio montris, ke estas grave daŭre okazigi retajn eventojn ankaŭ post la pandemio, por ke junaj esperantistoj el la tuta mondo ekkonu unu la aliajn kaj kontribuu al Esperantujo. La nomo Retoso estas kunmetaĵo de la vortoj reto kaj etoso, kaj tiuj du vortoj montras, kia evento ĝi estas. Ĝi estas internacia evento, senpaga por ĉiuj, plena je programeroj kiel prelegoj, diskut-rondoj, labor-grupoj, liberaj babil-rondoj, koncertoj, kaj ludoj. Retoso 2024 estas organizata de entuziasmaj gejunuloj el Barato, Italio, Argentino, Francio, Indonezio kaj Ĉinio. Ni faras nian eblon, por ke la evento estu alirebla por homoj de ĉiuj landoj. Ni invitas partoprenantojn mem prezenti programerojn. Oni povas proponi programeron pri sia kulturo, rakonti pri sia hobio, fari prezenton pri la fako pri kiu oni studas aŭ laboras, aŭ organizi komunajn ludojn kaj babilrondojn. Ni bonvenigas ĉiu-specajn programerojn. Se vi proponos programeron, vi rajtos ankaŭ elekti per kiu platformo vi deziras prezenti ĝin. Vi povas proponi programeron per https://mallonge.net/programo-retoso2024. Ĉi-foje estos nova speco de programero kun la nomo Fulm-prelego, kiu daŭros ne pli ol 15 minutojn. Estas multaj novuloj, kiuj havas ion interesan por rakonti al aliaj partoprenantoj, sed iom hezitas aŭ sentas sin ne pretaj por fari programeron dum unu tuta horo. La Fulmprelegoj ĉefe celas allogi tiajn novulojn. Retoso estas okazo por amuziĝi, lerni kaj renkontiĝi kun geamikoj en Esperantujo! Vi povas aliĝi ĉe https://mallonge.net/aligxu-al-retoso2024. Pliajn informojn vi trovos ĉi tie: https://retoso2024.tejo.org/. Se vi jam aliĝis, ni invitas vin al nia grupo ĉe Telegramo: [https://t.me/+WGq2Ad13YeuCvhUJ]. Tie vi jam povos interagi kun aliaj Retosanoj! Snehaĝa Venkatesh

2024-04-10 17:54

Retoso 2024

Retoso estas reta kunveno de TEJO (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo), organizata de gejunuloj por gejunuloj. Ĝi okazos inter la 26-a kaj la 29-a de Aprilo 2024. Dum la unua reta IJK (Internacia Junulara Kongreso) en 2020, partoprenis multaj junaj esperantistoj el landoj, kiuj ne ofte partoprenas en normala ĉeesta IJK. Tio montris, ke estas grave daŭre okazigi retajn eventojn ankaŭ post la pandemio, por ke junaj esperantistoj el la tuta mondo ekkonu unu la aliajn kaj kontribuu al Esperantujo. La nomo Retoso estas kunmetaĵo de la vortoj reto kaj etoso, kaj tiuj du vortoj montras, kia evento ĝi estas. Ĝi estas internacia evento, senpaga por ĉiuj, plena je programeroj kiel prelegoj, diskut-rondoj, labor-grupoj, liberaj babil-rondoj, koncertoj, kaj ludoj. Retoso 2024 estas organizata de entuziasmaj gejunuloj el Barato, Italio, Argentino, Francio, Indonezio kaj Ĉinio. Ni faras nian eblon, por ke la evento estu alirebla por homoj de ĉiuj landoj. Ni invitas partoprenantojn mem prezenti programerojn. Oni povas proponi programeron pri sia kulturo, rakonti pri sia hobio, fari prezenton pri la fako pri kiu oni studas aŭ laboras, aŭ organizi komunajn ludojn kaj babilrondojn. Ni bonvenigas ĉiu-specajn programerojn. Se vi proponos programeron, vi rajtos ankaŭ elekti per kiu platformo vi deziras prezenti ĝin. Vi povas proponi programeron per https://mallonge.net/programo-retoso2024. Ĉi-foje estos nova speco de programero kun la nomo Fulm-prelego, kiu daŭros ne pli ol 15 minutojn. Estas multaj novuloj, kiuj havas ion interesan por rakonti al aliaj partoprenantoj, sed iom hezitas aŭ sentas sin ne pretaj por fari programeron dum unu tuta horo. La Fulmprelegoj ĉefe celas allogi tiajn novulojn. Retoso estas okazo por amuziĝi, lerni kaj renkontiĝi kun geamikoj en Esperantujo! Vi povas aliĝi ĉe https://mallonge.net/aligxu-al-retoso2024. Pliajn informojn vi trovos ĉi tie: https://retoso2024.tejo.org/. Se vi jam aliĝis, ni invitas vin al nia grupo ĉe Telegramo: [https://t.me/+WGq2Ad13YeuCvhUJ]. Tie vi jam povos interagi kun aliaj Retosanoj! Snehaĝa Venkatesh

2024-04-10 17:54

Vanege

0209 Fek la manĝaĵo estas denove pika

Mi tre malŝatas manĝaĵojn kun pika gusto. Per "pika", mi intencas la akran guston kiun kelkaj spicoj havas. Pli precize, mi parolas pri la gusto de kapsikino, kiun akraj kapsiketoj havas. (La gusto de piperino, kiun pipro havas, ne multe ĝenas min.)

Kiam mi ekmanĝas pikan manĝaĵon, mia nazo ekploras. Mi havas la impreson ke mia buŝo kaj gorĝo ekbrulas. Mi absolute ne plu povas ĝui la manĝaĵon, ĉar mia tuta atento estas koncentrita je provi toleri la pikecon. Tio sentiĝas al mi kiel malŝparo de la gusto de la manĝaĵo. Aŭ eble aldoni pikajn spicojn simple estas tekniko por kaŝi ke manĝaĵo mem ne havas sufiĉe da gusto.

En mia Francia familio, neniu ŝatas pikajn manĝaĵojn (kun unu escepto). Tio simple ne estas normala gusto ĉe ni (nek en la granda plimulto de Francio). Pro tio ke mi neniam manĝis pike, mia cerbo neniam povis kutimiĝi. Kaj mi ankaŭ scias ke la mikrobiomo neniam povis kutimiĝi, ĉar mia ventro foje doloras post manĝi ion pikan.

Nederlando estas lando kie homoj manĝas relative pike. "Pika" en Nederlanda restoracio estas multe pli "pika" ol en Francia restoracio. Verŝajne pro la influo de Indonezia kuirarto. Kaj al tradicia nederlanda manĝaĵo mankas gusto, do pikeco verŝajne estas aldonita por kaŝi tion.

La Nederlanda manĝaĵo-industrio ŝatas aldoni pikecon al iom ĉio. Se io devas esti varmigita per forno, granda ŝanco ke ĝi havos pikecon. Tio aparte veras por "veganaj anstataŭaĵoj".

Mi pensas ke mi tamen kutimiĝos al pika manĝaĵo. Mia korpo estas devigata adaptiĝi pro tio ke mi regule devas iri al restoracioj kun kolegoj, familianoj aŭ aliuloj. Kaj veganaj manĝaĵoj en restoracioj estas oftege pikaj.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-10 07:57

Esperanta Retradio

Violenta Ramadano

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Gian Piero Savio el Israelo
Ĝi aperis jam en julio 2015, sed indas reaperigi ĝin pro daŭra aktualeco
Sendube Ramadano 2015 estis violenta Ramadano: murdo de turistoj en Tunizio, murdo de preĝantoj en Kuvajto, murdo de egiptaj soldatoj en Sinajo, ondo de terorismo en Judeo kaj Samario, atenco en Kairo kontraŭ la itala konsulejo. Vere estas, ke male al Ramadano 1973, almenaŭ milito estas ne verŝajna ĉi-jare. Malprobable ja estas, ke granda armeo de mezorienta lando invadu alian mezorientan landon. Sed en la tuta araba mondo senĉese malkovriĝas violentaj simptomoj de malpacienco kaj maltrankvilo.

La ampleksa malsukceso de “la araba printempo” substrekas la malsukceson de nacia araba agado kaj tial multe da araboj sentas koleron kaj frustriĝon. En krizaj periodoj tiaj sentoj vekas fanatikan batalemon kaj plifortigas la ekstremulojn de Isis/Daaŝ/Ĥamas kaj tiujn, kiuj agas sendepende.

Nuntempe, en nia mezorienta areo, neniu pacprocezo disvolviĝas kaj eĉ okazas neniu loke limigita interparolo pri paco. Vakuo. Nenio. En tia vakuo la palestina ekstremismo incitas la israelan ekstremismon kaj la israela ekstremismo incitas la palestinan ekstremismon. Kompreneble ne temas pri, “ĉu”, sed “kie” okazos la venonta eksplodo, la venonta kolapso de ordo, ĉar klare evidentiĝas, ke ĉi-jara somero tute ne trankviligas kaj bonanoncas.

Israelo, sola, ne povas kuraci la mezorienton. Nek pro la israelaj establiĝoj, specifaj arabaj grupoj dronigas aliajn arabojn en feraj kaĝoj aŭ sovaĝe senkapigas ilin, nek pro la israela okupacio en  Judeo kaj Samario, muzulmanaj ekstremuloj buĉas senpovajn kristanojn en marbordaj landoj de norda Afriko.

Ni israelanoj devas agnoski, ke ni vivas en geografia areo laŭ destino sen libereco, sen kompato kaj sen homaj rajtoj. Ĝuste en tiu ĉi malbonŝanca areo, dum la lastaj kvar jaroj furiozadas tempesto, kie miloj da homoj mortas kaj milionoj fariĝas mizeregaj rifuĝintoj.

Ne ni respondecas pri tia terura homa katastrofo kaj ni ne finos ĝin. Sed tio ne signifas, ke ni israelanoj ne povas fari iun ajn. Male.
La krizo estas minaco sed ankaŭ oportuno. Ĝi devigas Israelon, kaj ankaŭ ebligas ĝin, ekmovi per novtipa iniciato celanta plenigi la danĝeran politikan spacon kaj samtempe kapabla iamaniere defendi nin kontraŭ la violenta ĥaoso ĉiam pli alproksimiĝanta al nia landeto.

La nova iniciato devas fokusiĝi sur la Gaza-sektoro kaj ankaŭ sur alianco de Israelo kun kunigo de moderaj arabaj sunaistoj (*). Tri projektoj estas la plej taŭgaj:

·    Kreado en Gaza de grandega instalaĵo de sensaligado por provizi la palestinanojn per nepra trinkebla akvo, kunmetante israelan teknologion, monon el Saud-Arabio kaj egiptajn garantiojn.
·    Kreado de saud-arabia kaj egipta haveno proksime de Gaza, kiu donos al la palestinanoj malfermon al la maro sen endanĝerigi la israelan sekurecon.
·    Vastega domkonstruado por doni laboron al la palestinanoj kaj loĝado al la loĝantaro.

Por antaŭvidebla estonto ne estos paco inter Israelo kaj Ĥamas sed verŝajne interkonsento pri longdaŭra militpaŭzo. Dume ne estos liberala demokratio en Gaza sed povus ekesti tie prudenta politika estaĵo, kiu zorgos pri evoluado de bonfarto kaj ne de armiloj.

Se Egiptujo, Saud-Arabio, Jordanio, Israelo kaj Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj kune kunlaboros por transformi Gaza-areon en lokon de prospero kaj espero, ili ne nur malebligos aldonan militon sed ankaŭ ĵetos la fundamenton de nova teritoria ordo. Ordo, kiu konkuros kontraŭ la araba ĥaoso ne per utopia paco sed per reala paco de stabileco.

(*) Sunaisto = ano de la granda ĉefa sekcio de islamo (90% de
                    &nbs p; ĉiuj muzulmanoj)

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-10 06:00

2024-04-09

La Balta Ondo

La 52a IIK: Lingva safario: Esploru la mondon kune

IIK

La 52a Internacia Infana-adoleskanta Kongreseto (IIK) okazos en Aruŝo (Tanzanio) de la 3a ĝis la 10a de aŭgusto 2024 samtempe kun la 109a Universala Kongreso de Esperanto.

La temo de la kongreseto estas “Lingva safario: Esploru la mondon kune”. Ĉi tiu temo emfazas la ideon pri aventuro, malkovro kaj lernado, kio estas perfekta por infanoj. Dum la kongreseto estas planataj multaj aktivaĵoj, ekzemple: trezorserĉado, artaj atelieroj, subĉiela teatreto, ekskursoj kaj instruado de Esperanto.

La organizantoj atendas ĉirkaŭ 40 infanojn kaj adoleskantojn laŭ diversaj aĝogrupoj, kiuj parolas Esperanton (minimume – scipovas baze kaj klare esprimi siajn bezonojn kaj dezirojn en Esperanto).

Ĉiu bone notu siajn ideojn en la aliĝilo! Vidu la programon kaj eksciu pli pri la kongresejo en la retejo de IIK: https://iik.uea.org/2024/.

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post La 52a IIK: Lingva safario: Esploru la mondon kune appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-09 21:38

Vanege

0208 Kial Esperanto ĉiam estos lernata eĉ se la lingva problemo estas solvita

Imagu, la lingva problemo ne plu ekzistas. Homoj povas facile komuniki kun ĉiuj, kaj neniu sentas sin limigita pro nesufiĉaj lingvaj kapabloj. Ĉiuj povas esprimi sin je la sama nivelo kaj ne ekzistas avantaĝo al grupo de homoj pro ilia denaska lingvo.

Se la lingva problemo ne estus solvita per Esperanto, ĉu Esperanto mortus? Ĉu Esperanto estus tiam tute eksmoda aŭ tute neutila?

En antaŭa artikolo, mi parolis pri tio ke aŭtomataj tradukiloj (ekzemple tiuj kiuj uzas AI) ne povas tute anstataŭi paroli realvive la saman lingvon (Artikolo 0206). Krom se aŭtomataj tradukiloj ekpovas legi pensojn, ili ne kapablos komuniki tiom bone kiom homoj povas per uzi la saman lingvon.

Hodiaŭ, mi parolas pri tio ke Esperanto ĉiam estos lernata. Eĉ se la lingva problemo ne plu ekzistas, eĉ se ĉiuj homoj bone regas la saman lingvon. Jen miaj argumentoj:

1) Oni povas senti ke oni esprimas sin pli bone per lingvo ol per iu alia, eĉ se oni bone regas ambaŭ lingvojn. Tio facile povas okazi por regulaj planlingvoj. Laŭ mi la plej konvinka argumento, ĉar mia denaska lingvo estas la franca sed mi tamen preferas uzi Esperanton pro la libereco kaj esprimpovo donitaj de ĝia strukturo kaj gramatiko. Mi sentas min plibonigita per povi uzi Esperanton.

2) Lerni lingvon mem estas interese kaj amuze. Estas absolute interese kompreni kiel lingvo funkcias, kaj malkovri kiel vorto estas konstruita. La sento de progreso kiam oni rimarkas ke oni povas kompreni multe pli ol antaŭe estas absolute ĝuinda. Kiel ĉiuj lingvoj, Esperanto donas tiujn sentojn, sed laŭ mi, Esperanto donas ilin pli. Por la cerbo, povi paroli plurajn lingvojn estas tre grave: paroli plurajn lingvoj malrapidigas la aperon de demenco!

3) Oni iĝas parto de komunumo. Povi paroli Esperanton estas forta signo de identeco. Tio pruvas ke oni havas specifajn interesojn aŭ idealojn, kaj ke oni kapablas labori por ili. Oni sentas sin membro de familio, kaj kiam oni hazarde malkovras Esperantiston, oni tre emas paroli al tiu. Tiun senton oni ne havas kiam oni ne estas originala, kiam oni estas nur 1 anstataŭebla ulo el miliardoj, en komunumoj kiuj postulas tre malmulte da investado por esti en ili. En Esperantujo, oni tuj havas valoron en la okuloj de aliaj Esperantistoj, ĉar ni preskaŭ ĉiuj volas ke estu pli da Esperantistoj.

4) Oni povas pli profunde ĝui Esperantajn originalaĵojn per Esperanto. Ene de ĉiuj lingvoj kiuj ekzistas (pli ol 5000), Esperanto estas granda lingvo kun pli da originalaĵoj ol oni havas tempon por profiti dum onia tuta vivo (ĉu vi legis ĉiujn miajn artikolojn?). Simile al homoj kiuj preferas legi librojn en ilia originala lingvo (aŭ spekti videojn en la originala lingvo) malgraŭ la ekzisto de profesie faritaj tradukoj. Kiom longe ekzistos Esperantaĵoj tiom longe ekzistos homoj kiuj lernos Esperanton.

Fakte, estas stulte pensi ke homoj ĉesos lerni lingvojn. Rezulte, estas stulte pensi ke homoj ĉesos lerni helplingvojn kiel Esperanton.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-09 20:25

Le Monde diplomatique en Esperanto

Ĉu la nova « nova fabriko de la mondo » ?

La firma intenco de Vaŝingtono por limigi komercajn interŝanĝojn kun Ĉinujo prezentas konsiderindan malfacilaĵon por la transnaciaj firmaoj, kies ekonomiaj modeloj delonge apogiĝis sur la ekzisto de tiu Azia giganto. Ĉu sufiĉus por ili translokiĝi al Barato ?

PNG - 3 Mio

En Decembro 2023, la lokaj aŭtoritatoj anoncis, ke la Tajvana firmao Foxconn – la ĉefa produktanto de la iPhone de Apple – aldonis 1,676 miliardojn da dolaroj (1,53 miliardojn da eŭroj) al sia unua investo de ĉirkaŭ 550 milionoj da eŭroj en fabriko en Bengaluro, en la koro de la Barata « Silicia Valo ». La informo efikis kiel malgranda bombo. Ĉu la ĉefministro Narendra Modi estis ĝuste sukcesanta fari el sia lando la novan « mondan centron de produktado de elektronikaj sistemoj », kiel li amas rediradi ?

Sendube, Nov-Delhio profitas de granda movado de de-risking (senriskigado), strategio kies ekonomia komponanto instigas entreprenojn limigi sian eksponiĝon al Ĉinuja « risko » kaj kies geopolitika komponanto pretendas bridi la supreniradon de la « Meza Regno ». Se oni kredas la amaskomunikilojn, ĉiuj kondiĉoj estas kunigitaj por Azia « granda anstataŭigo ». Barato fariĝis la tria plej granda monda ekonomio (mezurite laŭ aĉetpova egaleco) en 2022, preterpasinte la iaman britan koloniestron. Ĝi afiŝas la plej rapidan kreskadon de la planedo : post 6,7% en 2023, Internacia Mon-Fonduso (IMF) antaŭvidas 6,5% por 2024, kontraŭ 4,6% por Ĉinujo (1). Por pluraj homoj, la lanĉo de Barata raketo al Luno, en Aŭgusto 2023, konsistigis metaforon de la ekflugo de la lando. Sed, se la ideo de Barato kiel « nova laborejo de la mondo » blinde entuziasmigas kancelariojn kaj redakciojn, ĝia reala situacio invitas prudenton.

Barato fariĝis en 2023 la plej homplena lando de la planedo, kun preskaŭ 1,42 miliardoj da loĝantoj. Ĝi disponas la plej gravan aktivan loĝantaron : 970 milionojn da personoj, pli ol miliardo en 2030, kun altiĝo antaŭvidata ĝis 2050, laŭ Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj (UN). Barato egale estas juna lando : 40% de baratanoj havas malpli ol 25 jarojn kaj la mediana aĝo troviĝas je 28 jaroj, kontraŭ 39 en Ĉinujo. Pli ol dek milionoj da personoj eniras la labormerkaton ĉiujare : apriore, neatendita fortuno por eksterlandaj investantoj.

Po ok por dek baratanoj laboras en la neformala sektoro

Tamen, granda parto de la Barata manlaborantaro suferas gravan mankon de edukado. Milionoj da lernantoj, precipe kamparanoj, eliras sendiplome la ĝisabiturentan lernejan sistemon, dum la teknika edukado sin trenas (2). Havante pli da junuloj ol Ĉinujo, Barato edukas ilin malpli pri sciencoj, teknologio, inĝenierio kaj matematiko : 2,55 milionoj da diplomuloj en 2020 por Nov-Delhio, kontraŭ 3,57 milionoj por Pekino (3). Des pli probleme, pli ol 80 % de baratanaj inĝenieroj ne havas la diplomojn, kiujn atendas la entreprenoj (4). Fine, laŭ la Monda Banko, Barato afiŝas konsiderindajn taksojn de analfabeteco kaj subnutrado : 24 % kaj 17 % respektive, kontraŭ 3 % en Ĉinujo por ambaŭ tiuj indicoj.

Je la industria flanko, la volontulisma politiko de « Make in India » (« Faru en Barato »), lanĉita de s-ro Modi ekde lia ekregado en 2014, ne donis fruktojn. Ĝi celis pene suprenlevi la manufakturan industrion al 25 % de la malneta enlanda produkto (MEP) kaj krei 100 milionojn da okupoj de nun ĝis 2022. Tamen, la sektoro ankoraŭ stagnas je ĉirkaŭ 15 % de MEP kaj, kvankam ĝi laborigis 51 milionojn da baratanoj en 2016-2017, ĝia efektiva laborantkvanto fandiĝis por atingi 35,6 milionoj en 2023 (5). Jen ekstreme malalta kvanto, eksplikebla per la fakto ke 80 % de la laborantoj troviĝas en la neformala sektoro.

Barato per ĉiuj fortoj klopodas logi investistojn, precipe per avantaĝoj proponataj meze en la specialaj ekonomiaj zonoj (SEZ) kaj la naciaj zonoj de investado kaj de manufakturado (NIMZ), kiuj prezentas altrendimentajn transport-infrastrukturojn kaj plisimpligitajn instaloprocedurojn por entreprenoj. La SEZ plie donas impostajn avantaĝojn al eksportado (maldevigon je impostoj dum kvin jaroj, kaj poste malpliigita procento ĝis 50 % por la sekvaj kvin jaroj), kaj la NIMZ elastigon de la leĝoj pri laborado kaj naturprotektado. Cetere, Nov-Delhio estas simpliginta la procedurojn por rekta eksterlanda investado (REI) : la lando jam nun gloras la rapidan komputikan transformadon de siaj servoj kaj la eliminadon de kelkaj 39.000 reguloj por frakasi la burokratajn riglilojn kaj malvolvi la ruĝan tapiŝon por la entreprenoj. Je la loka nivelo, la ŝtatoj de la unio vetbatalas pri altiri kompaniojn : pruntaĵoj je malpliigitaj procentoj, specialaj tarifoj por elektro, aŭ subvencioj por aĉetado de teroj.

Sed la rezultoj ĝis nun ne plenumis la esperojn. Kvankam la enlanda investado (tiu de naciaj ekonomiaj agantoj) restas alta, ĝi estas en stato de malaltiĝo : ĝi troviĝis je 39 % de MEP en 2012, kontraŭ mezonombro de 31 % inter 2015 kaj 2020, laŭ s-ro Rajiv Kumar, vicprezidanto de NITI Aayog, la registara pensfabriko (6). Duono devenis de la komerca mondo, triono de la baratanoj mem (investoj je nemoveblaĵoj, kreado de tre malgrandaj, malgrandaj kaj mezgrandaj entreprenoj) kaj de 12 ĝis 13 % de la publika sektoro. Siaflanke, la REI progresas kaj Barato estas ties oka plej granda monda profitanto, laŭ la Konferenco de Unuiĝintaj Nacioj pri Komerco kaj Disvolvado (KUNKD) (7). Sed la 49 miliardoj da dolaroj ricevitaj de ĝi en 2022 restas modestaj kompare kun la sumoj kaptitaj de aliaj grandaj ekonomioj : 285 miliardoj por Usono, 189 miliardoj por Ĉinujo (preskaŭ kvarfoje pli multe), 86 miliardoj por Brazilo…

PNG - 70.2 kio

Bezono de pli bona infrastrukturo

Fine de 2021, la ministro pri komerco kaj industrio Piyush Goyal indikis al la parlamento, ke en Barato oni nombris preskaŭ 12.500 filiojn de alilandaj entreprenoj, kaj ke 10.700 establiĝis en la lando de 2014 ĝis 2021 (8). Sed 2.700 estis foririntaj, inter kiuj estis Ford, General Motors, Holcim (cimento), Harley Davidson kaj la distribuistoj Carrefour kaj Metro. Se la epidemio de KOVIM-19 eksplikas parte ĉi tiujn forirojn, aliaj trovas sian eksplikon en la fakto, ke la kompanioj ne identigis la esperatajn enlandajn vendeblecojn kaj kontraŭis malfavoran etoson : burokratajn pezecojn, alternantajn regulojn, malfacilecojn pri terakirado, korupton kaj… doganajn barojn. La lando ja afiŝas doganajn tarifojn por importoj de 18,1 % mezonombre, kontraŭ 7,5 % por Ĉinujo (9).

Krom tio, Barato devas plibonigi siajn infrastrukturojn. En 2020, la Barata mastraro mem bedaŭregis la kostojn pli altajn ol tiuj en Ĉinujo aŭ en Tajlando, pro vojreto konservata en malbona stato kaj pro loĝistika ĉeno malhavanta organizadon kaj modernajn deponejojn (10). Nov-Delhio provas kompensi tiun prokraston per kreado de « industriaj koridoroj », per modernigo de la fervojoj, kaj per konstruado de aŭtovojoj interligantaj ĝiajn urbegojn. Sed certaj intrastrukturoj suferas pro tro drastaj veteraĉoj kaŭze de la klimata varmiĝo. En printempo de 2023, du superakvaj ondegoj detruis pontojn, digojn, plurajn fragmentojn de aŭtovojoj kaj pli ol 100 kilometrojn da fervojoj en la nordo. Fine, elektrorompoj restas oftaj, eĉ kvankam Nov-Delhio konstruas suncentralojn kaj pliigas la karboproduktadon por provizi siajn termoelektrajn centralojn.

Fine, Barato povas fanfarone profiti pli malaltan « laborkoston » ol aliaj Aziaj landoj : ĉirkaŭ 2.500 dolaroj por la jara salajro de maŝinisto, kontraŭ 15.000 dolaroj en Ĉinujo, 10.000 dolaroj en Tajlando kaj 5.000 dolaroj en Vjetnamujo, laŭ la Reshoring Institute (11). Tamen, tiu Usona pensfabriko moderigas sian aserton : se oni prenas en konsideron la tuton de la entreprenaj kostoj – infrastrukturoj, loĝistiko, doganrajtoj, produktiveco kaj produktokvalito – Ĉinujo restas multe pli alloga.


(1) « Mise à jour des perspectives de l'économie mondiale », Internacia Mon-Fonduso (IMF), Vaŝingtono, Januaro 2024.

(2) Santosh Mehrotra, « Technical & Vocational Education and Training in India : Lacking Vision, Strategy and Coherence », CSE Working Paper, n° 37, Universitato de Azim Premji, Bengaluro, Februaro 2021.

(3) Brendan Oliss, Cole McFaul kaj Jaret C. Riddick, « The Global Distribution of STEM Graduates : Which Countries Lead the Way ? », Universitato de Georgetown, 27-a de Novembro 2023.

(4) « 80% of Indian engineers not fit for jobs, says survey », Business Today, 25-a de Marto 2019.

(5) Udit Mishra, « ExplainSpeaking : Why Indian manufacturing's productivity growth is plummeting and what can be done », The Indian Express, Noida, 12-a de Julio 2023.

(6) Rajiv Kumar kaj Nikhil Gupta, « India's investment rate declines to 31% of GDP from 39% peak », The Economic Times, Mumbajo, 16-a de Septembro 2022.

(7) « Foreign direct investment », Konferenco de Unuiĝintaj Nacioj pri Komerco kaj Disvolvado.

(8) Kirtika Suneja, « 2,783 foreign companies shut India operations since 2014 : Govt to Parliament », The Economic Times, Mumbajo, 8-a de Decembro 2021.

(9) « Profil tarifaires dans le monde 2023 », Monda Organizaĵo pri Komerco.

(10) « Reimagining India's supply chain », Confederation of Indian Industry (CII), Arthur D. Little, Decembro 2020.

(11) Rosemary Coates, Michael Gherman kaj Rafael Ferraz, « Global Labor Rate Comparisons. The Impact on Manufacturing Location Decisions and Reshoring », The Reshoring Institute, Septembro 2022.

de Bénédicte MANIER je 2024-04-09 17:30

Neniam milito inter ni

« Ni ne rajtas esprimi niajn emociojn »: de post la 7a de oktobro, la voĉoj de la Palestinanoj de Israelo estas ignorataj de la aŭtoritatoj

BATALHALTIGON TUJ 09/04/2024 Malpermeso manifestacii aŭ protesti en la sociaj retoj: de ses monatoj, la Palestinanoj de Israelo estas malhelpataj esprimiĝi. La voĉoj de du milionoj de Palestinanoj de Israelo iom post iom liberiĝas. De post la 7a de oktobro...

de neniammilitointerni je 2024-04-09 14:37

Le Monde diplomatique en Esperanto

Rezistado de la Senegala modelo

Post kiam la ŝtatestro Macky Sall provis prokrasti la prezidantan elektadon, krizo trafis lian regnon, kaj fine la balotado okazinta la 24-an de marto rezultigis la surprizan venkon de la oponanto Bassirou Diomaye Faye. Tre skuitaj, la institucioj de la lando, helpitaj de forta popola mobilizado, verŝajne pruvis sian fortikecon. Sed la politikaj kaj socialaj problemoj restas gigantaj.

Dimanĉon la 24-an de marto, tagon de la prezidanta balotado en Senegalo : la voĉdonado senprobleme okazis en la tuta lando. La civitanoj ne kaŝas sian senpeziĝon sed ankaŭ sian fieron : "Mi faris mian devon kun volemo kaj fido" diris unu el ili (1). 60 % el la 7,3 milionoj da vôvdonintoj partoprenis, tio estas partopreno simila al tiu de la antaŭa en 2019. Aldoniĝintajn al la internaciaj observantoj kaj al tiuj de la ĉefaj politikaj partioj, la sociaj movadoj sendis pli ol mil reprezentantojn en la balotejojn, por limigi fraŭdojn kaj, precipe, certigi finan akcepton de la rezulto.

JPEG - 186.2 kio
La novelektita prezidanto de Senegalo : Bassirou Diomaye FAYE (foto : prezidentejo de Senegalo)

Malgraŭ kampanjo mallongigita de subita ŝanĝo de la balota agendo, la dek sep kandidatoj serioze akceptis la regulojn, organizantaj mitingojn kaj lokŝanĝajn reklamgrupojn en la kvartaloj kaj vilaĝoj. Iuj "eĉ kreis sagacajn telefonapojn por prezenti la politikajn programojn", rimarkigas la politikologo Gilles Yabi, "foje uzante artefaritan inteligentecon, kiel Jangat, aŭ ludformojn, kiel Ndamli" (2).

Tiu balotado, kies mallongtempaj kaj meztempaj konsekvencoj restas taksendaj, fermas sekvencon de la Senegala politika vivo komencintan en la pasinta januaro. Kelkajn semajnojn antaŭ la prezidanta balotado unue planita por la 25-a de februaro, sufiĉa kvieteco ankoraŭ estis en la regno. La 3-an de julio 2023, la prezidanto Macky Sall - elektita en 2012 kaj reelektita en 2019 - fine anoncis sian rezignon por tria mandato, tiel ĉesigante senfinan ŝtreĉan atendon kaj fortan politikan nervozecon. Sed, kiam la timo pri plej malbono ŝajnis sveninta, la ŝtatestro subite anoncis prokraston de la balotado en mallonga televida parolado la pasintan 3-an de februaro. Lia argumento estis " malkonsento inter la Nacia asembleo (parlamento) kaj la konstitucia kortumo , kiuj vigle disputis pri afero pri koruptado". Kaj tio, laŭ S-ro Sall, povis estigi "malklarajn kondiĉojn povantajn noci la kredindecon de la balotado per starigo de ebla procesa konflikto antaŭ kaj post-balotada (3)".

Tiu decido estigis konsternegon eksterlande , precipe en la Okcident-Afrika regiono skuita depost 2020 de krizoj kaj puĉoj. La plej moderaj komentistoj kondamnis "trouzon de regpovo" portantan ĉiajn danĝerojn, sed multaj el ili denuncis "institucian perforton", "konstitucian puĉon" ... dum aliaj timis militistan puĉon. En regno, kie la armeo, ofte taksita "respublikisma", neniam montris tian emon, tia hipotezo povas mirigi, sed ĝi estis, iel, preparita de la akuzoj pri aŭtoritatismo faritaj al S-ro Sall. En 2019, liaj du ĉefaj oponantoj, la eksurbestro de Dakaro, S-ro Khalifa Sall, kaj la eksministro Karim Wade (filo de eksprezidanto Abdoulaye Wade) estis malebligitaj kandidati por prezidanteco post kondamno al kvin kaj ses jaroj en prizono - la unua pro mondefraŭdo, la dua pro kontraŭleĝa pliriĉiĝo - de justica tribunalo suspektita esti vasaligita de la regantoj. Cetere, ekde 2021 la punhaltigoj de manifestacioj faris plurajn dekojn da mortintoj, dum ĵurnalistoj suferas timigojn kaj premojn (4).

La kialoj, kiuj pelis prezidanton Sall provi prokrasti la prezidantelekton restas ĝis nun misteraj. Inter ili verŝajne troviĝas la malbonaj opinisondadoj pri lia kandidato, la ĉefministro Amadou Ba, kaj precipe la timo de venko de S-ro Bassirou Diomaye Faye, anstataŭa kandidato de S-ro Ousmane Sonko, malebligita partopreni per pluraj justicaj kondamnoj. La partianoj de la regantoj nomas lin "Senegala Trump", kaj aludas, ke li antaŭenigas "logikojn porislaman kaj ĝihadisman (5)". S-ro Sonko ĝuas grandan popularecon en la junularo. Lia partio, Patriotoj Afrikanaj de Senegalo por laboro, etiko kaj frateco (PASTEF), denuncas reĝimon "koruptitan kaj aĉetitan de fremdaj interesoj", kaj proponas revenon al "naciaj valoroj" kaj forlason de la valuto CFA-franko (6) .

En terura malordo, dum malĉeesto de pluraj deputitoj de la opozicio perforte forpelitaj, la parlamenta asembleo decidis, la 6-an de februaro, prokraston de la prezidanta balotado al 15-a de decembro. Tio fakte rezultigis plilongigon de la mandato de S-ro Sall preter ĝia konstitucia fino, kiu estis la 2-a de aprilo 2024. Pluraj kontestaj manifestacioj estis perforte punpremitaj de la polico kaj estigis, plian fojon, mortintojn kaj vunditojn en Dakaro kaj Saint-Louis. La 7-an de februaro, komunikilo de la Federacio Internacia por Homaj Rajtoj (FIHR) kaj ĝiaj membraj organizaĵoj en Senegalo anoncis "siajn fortajn maltrankvilojn fronte al pliakriĝo de rilatoj, refaritaj atencoj al fundamentaj liberoj, kaj riskoj de paroksismiĝo de politika krizo". Laŭ ili, "tiu krizo, estigita de la ŝtatestro, endanĝerigas demokration kaj jurŝtaton en Senegalo, kaj eĉ plivaste en la okcident-afrika regiono".

"Ĉio ajn, krom Sonko"

Sed, subite, jen nova neatenditaĵo, la 15-an de februaro, en etoso de pojnoduelo inter la regantoj kaj la opozicio, la konstitucia kortumo nuligis la prezidantan dekreton kaj senvalidigis la prokraston al la 15-a de decembro. Tiu sendependeca sinteno - abunde laŭdita, tiom en la regno, kiom eksterlande - rivelas la manovran spacon, kiun disponas la institucio, kiu profitis regadfinan situacion. La sep "saĝuloj" invitis la ŝtatesron organizi balotadon "plej rapide, kiel eble". Nu, ŝatanta streĉatendon, S-ro Sall, post silenta tempo, anoncis, ke li obeos la ordonojn de la konstitucia kortumo, kaj konfirmis, en streĉa etoso, ke li forlasos sian postenon ĉe la planita dato, la 2-an de aprilo.

La registaro elektis la dimanĉon 24-an de marto, kiel daton por la unua raŭndo. Sed okazaĵoj sin sekvis rapidege. La 6-an de marto, la parlamento voĉdonis amnestian leĝon post fuŝa "nacia dialogo" organizita en kelkaj tagoj de S-ro Sall kaj bojkotita de la opozicio. La decido profitigis ĉiujn homojn agintajn dum "faktoj rilatantaj al politikaj manifestacioj depost 2021". Inter la profitantoj, S-roj Sonko kaj Faye estas liberigitaj la 14-an de marto post ok monatoj da enprizonigo. En miregiga etoso de reveno al normaleco, la dek naŭ kandidatoj eniris en malbanalan balotkampanjon. La sola okazinta problemo estis, ke la Senegala Demokrata Partio (PDS), kiu esperis vidi validigita novan partoprenon de sia kandidato Karim Wade - faris du apelaciojn al konstitucia kortumo, kiu juĝis ilin neakcepteblaj, en sufiĉe ĝenerala indiferento.

Ĉu ĉiuj tiuj perturboj okazis nur por tio ? Kiel klarigi tiom grandan riskon vetitan de ŝtatestro ĉe la fino de sia mandato, kaj la baton faritan al la institucioj de la regno ? De pluraj jaroj li kondukas ofensivon "ĉio ajn krom Sonko", klopodante konvinki siajn samlandanojn kontraŭ la politika projekto de la ĉefo de PASTEF, kiun li taksas populisma kaj danĝera. Fine, li nur iĝis pasiva spektanto de la sukceso de S-ro Sonko kaj de lia anstataŭanto Faye.

Nun estas ankoraŭ tro frua tempo por scii ĉu la balotado de la 24-a de marto plifortigos la politikan stabilecon de Senegalo. Sed, dum ĉi tiuj tri lastaj monatoj, la lando montris, kiel ĝiaj instituciaj kapabloj efektiviĝis, kaj ankaŭ la kapablecon de ĝia popolo kaj ĝiaj reprezentantoj uzi ilin por haltigi krizan fazon. Dumlonge kvalifikita kiel "demokrata ekscepto" pro frua starigo de multpartiismo - komence limigita al tri politikaj partioj en 1976, poste ĝeneraligita en 1981), Senegalo regule trafis gravajn krizajn epizodojn. Depost 1988 ĉiuj balotadaj tempoj estis damaĝitaj de konfliktoj, akuzoj pri fraŭdoj, konstestadoj, punpremoj, enprizonigoj de oponantoj, provoj manipuli la instituciojn ...

Post la prezidanta balotado de 1988, kies kontestita venkinto estis S-ro Abdou Diouf, patronita posteulo de Léopold Sédar Senghor, lia ĉefa oponanto Abdoulaye Wade estis enprizonigita, same kiel aliaj estroj, dum urĝa stato estis deklarita en la tuta regno. Sama konfuzaĵo okazis kvin jarojn poste, kaj tio ne malebligis kunlaboran interkonsenton inter la du rivaloj Diouf kaj Wade, unue en 1991 kaj 1992, kaj poste inter 1995 kaj 1997. En tiu situacio, S-ro Wade okupis la postenon de ŝtatministro dum la prezidanteco de lia rivalo. Dia surprizo okazis en 2000, kiam S-ro Diouf malvenkis la balotadon kaj S-ro Wade enposteniĝis kiel ŝtatestro sur fono de vigla popola mobilizado. Tiam Senegalo konis sian unuan veran registaran alternon, en epoko, kiam aliaj landoj de subsahara Afriko jam estis spertintaj venkintan opozicion. Post du mandatoj, S-ro Wade, kies kandidateco por tria mandato estis vigle kontestita, estis venkita de S-ro Sall en 2012. Same kiel en 2024, popolaj manifestacioj metis premon sur la instituciojn.

Depost la jaroj 1980-aj, Senegalo tiel konis plurajn konfliktojn, kiuj erodis la miton de ekzempla demokratio. Tamen, tiuj fendoj ebligis la senegalanojn krei mekanismojn sagacajn, kaj sufiĉe unikajn en franclingva Afriko, por ĉesigi krizon. Dum la demokratia modelo suferas malamikajn sturmojn kaj kontestadojn en la tuta kontinento kaj en la mondo, Senegalo distingiĝas per firma alligiteco de sia popolo al tiu politika reĝimo.

En aŭgusto 2023, en situacio de alfrontiĝo pri la oponanto Sonko, kaj de necerteco pri la kandidateco de S-ro Sall por tria mandato, kolektivo de pli ol mil parlamentanoj, universitatanoj, religiuloj, entreprenistoj kaj artistoj publikigis opiniartikolon en la ĉefaj gazetoj : "La Senegala ŝtato estas senrezerve alligita al demokratio kaj al respekto de publikaj kaj individuaj liberoj, kaj ĝenerale al rajtoj ( ... ). La Senegala demokratio restas staranta ĉar ĝi eltiras sian forton el la genieco de nia popolo pri la jarcentaj tradicioj de modereco, toleremo kaj dialogo (...). La vojo al vero estas malfacila. Sed temas pri la sola savdona vojo por la virinoj kaj viroj konsciaj, ke la nacia sorto pli gravas ol individuaj kaj partiaj interesoj (7).

La nova ŝtatestro devos trakti gravajn ekonomiajn kaj sociajn defiojn, kaj respondi al profunda deziro pri ŝanĝado. La du mandatoj de S-ro Sall estis markitaj de lia "Plano Senegalo elmergiĝanta" (PSE) (8), kiu, malgraŭ ĝiaj asertitaj ambicioj, ne sukcesis malaperigi malegalecojn. La okulfrapa kontrasto inter orgojlaj infrastrukturaj konstruaĵoj de Dakaro kaj ĝiaj ĉirkaŭaĵoj, unuflanke, kaj regreso de la lukto kontraŭ malriĉeco, aliflanke, atestas la vastecon de la tasko, kiu atendas la regantojn devenintajn el la balotrezulto. Krome, la dispartigo de la profitoj de la baldaŭa ekspluatado de petrolo kaj gaso freŝdate trovitaj agitas la politikan klason kaj la loĝantaron. Dume, malriĉeco kaj senlaboreco pligravigas la migrulan krizon (9). Por junularo, kiu sentas sin velkanta, foriro daŭre ŝajnas, ĝis nun, la sola ebla solvo.


(1) Elsendo de Radio France International, 24-a de marto 2024.

(2) X, 23-a de marto 2024.

(3) Legu : Anne-Cécile Robert, "L'arc des tensions ouest-africaines s'étend au Sénégal", Le Monde diplomatique, marto 2024.

(4) Legu : Ndongo Samba Sylla, "Les 'cinq coléreuses' secouent le Sénégal", Le Monde diplomatique, aprilo 2021. Vidu ankaŭ : Amnesty International, "Sénégal. Il faut enquêter sur les homicides et les violences policières à l'encontre des manifestants", 13-a de februaro 2024.

(5) Legu : Manon laplace, "Sénégal : Ousmane Sonko accusé de propos extrémistes après la diffusion d'une vidéo", Jeune Afrique, Parizo, 16-a de oktobro 2018.

(6) Legu : Mattteo Maillard, "Présidentielle au Sénégal : Ousmane Sonko, un candidat antisystème pas si rebelle que ça", Le Monde, Parizo, 13-a de februaro 2019

(8) Legu : Ndongo Samba Sylla, "En Afriko, la promeso de « elmergiĝo » restas miraĝo", Le Monde diplomatique, junio 2020.

(9) Legu Benoît Bréville, "Lampedusa cinikeco", Le Monde diplomatique, oktobro 2023.

de Francis LALOUPO je 2024-04-09 07:31

Esperanta Retradio

La homa cerbo pligrandiĝas

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo

Nova studaĵo en Usono montris, ke la homa cerbo iom post iom pligrandiĝas, dum jardekoj, kaj ĉi tio eble signifas, ke ĝi funkcias pli bone ol antaŭe. Fakuloj en granda medicincentro analizis resonancajn bildojn de la cerboj kaj mezuris la kranian volumenon de homoj naskitaj en la jaro 1970, kaj komparis la ciferojn kun tiuj de homoj naskitaj en 1930. Oni aparte analizis ankaŭ la grandecojn de gravaj cerebraj regionoj: la griza korteksa maso, la blanka maso, la hipokampo kaj la tuta areo de la korteksa surfaco. 

Oni pristudis cerbojn de pli ol 3 mil homoj. Neniu el ili estis demenca aŭ suferis ikton.

 Ilia mezuma aĝo estis 57 jaroj. Jen la rezultoj:

  • la cerebra volumeno estis pli granda je 5 procentoj inter la naskitaj en 1970;
  • la blank-masa volumeno estis 7 procentojn pli granda inter la naskitaj en 1970;
  • la volumeno de la hipokampo estis 5 procentojn pli granda inter la naskitaj en 1970;
  • la surfaca areo de la cerebra kortekso estis 14 procentojn pli granda inter la naskitaj en 1970.

Ĉi tiuj datumoj indikas ian “kreskon” de la homa cerbo.

Nova analizo de pli ol mil homoj de similaj aĝoj, naskitaj en 1940 kaj 1950 rezultigis similajn eltrovaĵojn.
 
Tiu evoluo de la cerba grandeco laŭlonge de la tempo okazis en homoj kun alta nivelo de edukiteco, sed oni ne trovis diferencojn en la risko de vaskulaj malsanoj.

La sciencistoj estis scivolaj pri la eventuala ebleco, ke malsamaj grandecoj de la cerbo eble signifas, ke la homoj iom post iom fariĝas pli rezistopovaj kontraŭ  demenco. Eble tio rezultas de longdaŭra pliboniĝo en la medio en la frua aĝo, en  socikulturaj faktoroj, en edukaj faktoroj. Alivorte, homoj iom post iom lernas sin defendi kontraŭ riskfaktoroj de demenco, favore al pli grandaj cerboj kaj pli granda “kogna rezervo”. Tio protektas kontraŭ apopleksio kaj Alzheimer-malsano. Temas pri mezurebla progreso rilate la meĥanismojn de maljuniĝo.

Se konfirmiĝos tiaj gravaj sciencaj eltrovoj, tiam eble la homaro iras sur vojo al pli sana maljuniĝo, kun malpli da demenculoj kaj aliaj neŭrologiaj problemoj.
 

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-09 06:00

Libera Folio

Tuj aperos la unua televidserio en Esperanto

Ne ekzistas esperantlingvaj televidstacioj, sed tamen povas ekzisti esperantlingva realec-televido. La unua tia serio nomiĝas Esperanto Senlime kaj estis produktita de TEJO kun subteno de Eŭropa Unio. La unua epizodo spekteblos en la reto post iom pli ol monato.

La teamo de la unua sezono de Esperanto Senlime. Carlos Pesquera Alonso en nigra TEJO-ĉemizo.

Vojaĝkonkursoj estas unu el la variaĵoj de tiel nomata realec-televido – televida serio, dum kiu la partoprenantoj devas fari specifan vojaĝon, plenumante diversajn taskojn kaj defiojn. Konata ekzemplo estas la usona The Amazing Race, en kiu duopaj teamoj devas ĉirkaŭveturi la tutan mondon. En tiu serio aperis pli ol 400 epizodoj dum 36 sezonoj.

La esperantista variaĵo estas iom pli senpretenda. En la unua sezono de Esperanto Senlime, kies unua epizodo spekteblos la 18-an de majo, la 17 partoprenantoj vojaĝas el Roterdamo al Barcelono. La projekto estis financita de EU kadre de la programo Erasmus+ kaj realigita de TEJO.

– Origine la projekto daŭrigas la emon en TEJO realigi pli kaj pli amuzajn kaj frenezajn ideojn, kiun ni komencis per la muzikalaj projektoj. La ideo estas fari ion kion junuloj ĝuas kaj estas per kaj en Esperanto anstataŭ por Esperanto. Alivorte, fari ion por la komunumo, ne por varbi, instrui aŭ simile, rakontas Carlos Pesquera Alonso.

Li estas subvencipetisto de TEJO, kaj havis la ĉefan respondecon pri la produktado de la serio. La subvencion de 20 000 eŭroj ricevis TEJO kune kun siaj landaj sekcioj en Katalunio, Francio kaj Germanio kadre de la temo de interkulturo kaj zorgo pri medio. Patroprenis ankaŭ la landaj sekcioj en Pollando kaj Litovio.

La partoprenantoj veturas trajne per Interrail-karto, sed ankaŭ petveture. La vojaĝo daŭris dek tagojn, kaj kun helpo de lokanoj oni preparis taskojn kaj defiojn por la partoprenantoj en ses urboj en kvar malsamaj landoj.

– En ĉiu urbo la partoprenantoj devis alfronti defiojn por gajni poentojn; ankaŭ dum la vojaĝoj inter urboj. La partoprenantoj registris sin per poŝtelefonoj kaj kameraoj, materialo kiun ni uzas por munti la 16 ĉapitrojn de la serio, rakontas Carlos Pesquera Alonso.

Ponta defio en Roterdamo.

Kiuj estis la partoprenantoj kaj kiel vi trovis ilin?

– Ĝenerale estas junuloj kiuj aktivas en la junulara esperantista movado, sed ne nure. Estis du komencantoj kaj unu denaskulo. TEJO afiŝis alvokon kaj homoj respondis. Kelkaj el ili estis rekte kontaktitaj, ĉar ni konsciis ke ili havas la perfektan profilon por la projekto. Ekzemple la komencantoj estis amikoj de esperantistoj, kiuj estis konvinkitaj de la ideo.

– Temas pri iom aventura projekto. Ĝi ne taŭgas por ĉia homo, ne ĉiu havas tiom da libera tempo, pro la streĉo de la vojaĝo, ktp. Ankaŭ, la mono ne estas tre alta por tiu defio. Ni sciis ke ni devas ŝpari per helpo de lokanoj gastigontaj nin parte aŭ tute.

Kion devis fari ĉiu partoprenanto? Ĉu ĉiu havas la samajn taskojn kaj defiojn?

Defio ĉe la Centra Oficejo.

– Defioj en la urboj estas puzloj, misteroj kaj ludoj. Ekzemple, en Roterdamo la partoprenantoj devis bicikle atingi lokojn por pretigi la diversajn defiojn. Unu estis antaŭ la CO, kie la tri unuaj teamoj kiuj kantis la Esperon ricevis poenton. Alia ekzemplo estis danci la bambon. Tie la poentoj iris al la teamoj kiuj dancis la bambon kun la plej granda kvanto de homoj.

– Ĉiu faras la saman vojaĝon kaj ni ne perdas partoprenantojn. En kelkaj el tiaj serioj tiel okazas. Sed ili ne nepre vojaĝas kune. Estas horo ekde kiam ili rajtas ekvojaĝi kaj ĉiuj povas organizi sian propran vojaĝon. Por tio, la partoprenantoj havis Interrail-bileton. Ili ankaŭ povis petveturi. Fakte, por unu el la vojaĝoj estis devige vojaĝi petveture. Tio estis speciale interesa, ĉar por pluraj estis la unua fojo petveturi.

Ne ĉiuj partoprenantoj estas spertaj esperantistoj, kaj la lingvaĵo en la serio sekve ne estas senerara, Carlos Pesquera Alonso rakontas.

– Temis pri vera uzo de Esperanto. Ne temas pri io skriptita, kiel kun la muzikaloj. Kaj tiel oni rimarkos kiel la junuloj uzas la lingvon en realaj situacioj. Tial ĝi malpli ĝustas, sed laŭ mi estas pli proksima al la junuloj kiuj povas interesiĝi partopreni en la movado.

La tuj aperonta unua sezono de la serio estis filmita pasintjare. Nun oni jam planas la sekvan sezonon, en kiu la partoprenantoj veturos inter Berlino kaj Vilno.

– Ni jam ricevis la aprobon de la subvencio. La diferenco estos la partoprenantoj, la itinero kaj precipe la sperto. Pasintjare ni faris plurajn erarojn, ĉar ni ne havis sperton. Tio estos videbla en la kvalito de la videoj, sono, grafikaĵoj, defioj, kaj tiel plu. Sed la kerno restos la sama: aventura vojaĝo por la partoprenantoj kaj amuzaj videoj por la komunumo.

de Libera Folio je 2024-04-09 05:49

2024-04-08

La Balta Ondo

Mediteranea Esperanto-Semajno 2024

Mediteranea

De la 9a ĝis la 16a de marto okazis en la bela hotelo Miléade en Les Issambres, en suda Francio, la jam bone konata Mediteranea Esperanto-Semajno (MES). La novan torĉon transprenis la Provenca Esperanto-Federacio. La organiza teamo konsistis el la entuziasmaj esperantistoj Thierry Spanjard, Renée Triolle, Marc Gallardo kaj Rosy Inaugi. La staĝon partoprenis okdek geesperantistoj el dek landoj. Post la alveno, sabate posttagmeze, nin akceptis la organizantoj kiuj disdonis al ni la necesajn materialojn.

Ĉe la antaŭvespera kunveneto nin bonvenigis la hotelestro Jean-Luc Helias. Li prezentis al ni la skipon, zorgontan pri nia bonfarto. Poste li parolis pri la historio de la hotelo kaj invitis nin al solena aperitivo. Post la bongusta vespermanĝo Renée Triolle prezentis la novajn organizantojn. La kursgvidantoj sin mem prezentis. Dimanĉe posttagmeze okazis membro-kunveno de Esperanto-Provence.

Okazis tri diversnivelaj Esperanto-kursoj. La komencantojn prizorgis Rodica Todor el Rumanio. Ŝi vigle mastris la kurson per varia instruprogramo kaj paroligis la lernantojn. Pri progresantoj okupiĝis Szilva Szabolcs (Sabi) hungaro loĝanta en Pollando. Li instruis laŭ sia metodo uzante komputilon. En la kurso por fluparolantoj Mireille Grosjean donis multajn utilajn informojn pri Afriko akompanatajn de bildoj, kio povis instigi iujn al partopreno en la ĉi-jara UK en Tanzanio.

La menciitaj kursoj okazis antaŭ la tagmezo kaj antaŭ la vespermanĝo. La posttagmezoj estis liberaj, do la ĉeestantoj povis profiti promenojn en la ĉirkaŭaĵo, ludi kartojn aŭ elpensi aliajn ludojn kaj aktivaĵojn. Ankaŭ la hotelo proponis diversajn programerojn, en kiuj oni povis partopreni. Antaŭ la posttagmeza Esperanto-kurso al la programo estis aldonitaj diversaj prelegetoj. Ni povis ekscii pri la unua inventisto de la fotografio, Nicéphore Niépce naskiĝinta en Chalon sur Saône en la jaro 1765a. El informo pri Ruando, ke indiĝenoj perdas sian vivmanieron nome de natura konservado. Ekestis demando: “Kiujn protekti: ĉu homojn ĉu bestojn?” De Nina Korĵenevskaja ni ricevis informojn pri la ruslanda urbo Ufa. La lasta prezento temis pri la neceso arĥivi esperantaĵojn.

Dum la matenaj paŭzoj Monique Preziosso kaj Simone Marlier prizorgis servadon de kafo kaj de teo. Funkciis libroservo kaj eblis trarigardi la fotoalbumojn de diversaj Esperanto-eventoj. En la loka gazeto Var-matin aperis sur tuta paĝo komuna foto kun la artikolo pri Esperanto menciata nian staĝon.

Merkrede posttagmeze estis planita vizito al la mondkonata parfumejo “Fragonard” en la urbo Grasse. Dum la vizito ni ricevis informojn pri la produktado de parfumoj, kaj ni povis flari diversspecajn floresencojn. En la vendejo eblis aĉeti diversajn parfumojn, parfumitajn sapojn, kandelojn kaj aliajn kosmetikaĵojn.

Ankaŭ vesperaj programeroj estis interesaj. Dimanĉe Mirejo prezentis la historion de Afriko kaj la filmon Bamako. Lunde ni povis sekvi la legendon kaj la historion de Drakulo prezentitan de Rodica. Marde Sebi parolis pri “familiaj” arboj kaj instruis nin pri genealogio. Merkrede post la ekskurso Mirejo prezentis kelkajn mallongajn filmojn pri Afriko, kaj vespere Eŭgeno Kovtonjuk parolis pri la reala situacio en Ukrainio. Li prezentis diversajn aspektojn, spertojn kaj proprajn pensojn. Ĵaŭde ni ruĝe vestitaj partoprenis komunan dancvesperon.

La lasta vespero estis dediĉita al programeroj de la partoprenantoj. Ni ĝuis kelkajn teatraĵetojn, skeĉojn, deklamadojn de poemoj, kantojn, ŝercojn. Poste oni gratulis kaj pridonacis la organizintojn kaj la kursgvidintojn. Ĉiuj meritas korajn dankojn pro la bone preparita semajno kun bunta programo kaj profunda studado. Post la muziko de Josiane, Yannick kaj Marithé, sekvis dancado.

Ĉe la alveno pluvis, sed rapide la vetero ŝanĝiĝis al plensunaj tagoj, kio ĝojigis nin ĉiujn. En antaŭaj semajnoj oni logis esperantistojn per frazoj: “Lazurbordo estas loko kie floras mimozoj”. Ĉi-foje ili jam estis forvelkintaj.

Venontjare oni verŝajne devos diri: “Bonvenigos vin rozkolore florantaj migdalarboj”. La Mediteranea Esperanto-Semajno okazos ekde la 15a ĝis la 22a de marto 2025.

Liba Gabalda

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta (printempa) eldono de La Ondo de Esperanto (2024).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2024, №1 (319).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Mediteranea Esperanto-Semajno 2024 appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-08 21:51

Vanege

0207 Twitter? Uĥ. Venu uzi Esperanton en Mastodon

Kiam mi komencis lerni Esperanton, mi provis ĉiutage sendi mesaĝon en Twitter (oni nomas tion "pepi"). Tio estas servo de mikroblogado, kie oni povas skribi mesaĝojn de 280 signoj (antaŭe 140). Tio estis facila maniero por uzi Esperanton ĉiutage. Twitter estis bona loko por trovi Esperantistojn kiuj ne estas tro maljunaj kaj kiuj ŝatas interesajn aferojn.

Sed Twitter iĝis tre aĉa. Esperantaj mesaĝoj iĝis tre malfacile troveblaj pro la algoritmo kiu preferas pli parolatajn lingvojn. Novaj pepaĵoj ne plu aperas en la rezultoj de serĉiloj (kiel Google). Kaj la uzantaro de la retejo multe aĉiĝis.

Sed ekzistas alia servo kie oni povas trovi la originalan etoson de Twitter, Twitter kiam ĝi ne estis ilo por reklami kaj propagandi. Tiu servo nomiĝas Mastodon. Ĝi estas senpaga, senprofitcela servo. Esence, ĝi estas libera programo kiun ĉiuj povas uzi por krei propran servilon (ĉiu servilo estas propra komunumo).

Mastodon mem estas esence kopio de Twitter, sed ĝi disponigas bonajn moderigajn ilojn al administrantoj. Se iu ĝenas, oni povas forbari tiun de servilo. Oni ankaŭ bezonas esti akceptita en servilo. Tiel Mastodon-serviloj havas multe pli bonan etoson ol Twitter. Kaj se oni ne ŝatas la etoson en iu servilo, oni povas provi iun alian.

Ekzistas servilo kie oni devas uzi Esperanton: https://esperanto.masto.host
Provu ĝin, la komunumo estas bona kaj trankvila. Mi regule legas la mesaĝojn tie, kaj foje mem skribas.

Twitter verŝajne ankoraŭ havas pli da Esperantistoj ol Mastodon, sed en Mastodon la Esperantistoj estas multe pli facile troveblaj. (Vidu ekzemple la lokan tempolinion: https://esperanto.masto.host/deck/public/local). Esperantaĵoj tie ne estas inunditaj pro spamo, polusigaj memeoj kaj politikaj mesaĝoj. https://esperanto.masto.host estas vera Esperanto-komunumo, kaj Twitter ne plu havas tion.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-08 19:27

Le Monde diplomatique en Esperanto

Kiel la ekstrema dekstro plugas la francan kamparon

Ekzaltante teron kaj kamparanojn, ekspluatante senton de forlaso, la ekstrema dekstro sukcesas sin instali en kamparaj areoj. Sed ĝia parolado ignoras la profundajn kaŭzojn de la kolero de la kamparanoj kaj ruiniĝo de la kamparo.

La vilaĝeto de Montjoi, en la departemento de Tarn-et-Garonne, iĝis fama en la tuta Francujo post diskonigo per Jutubo, en Junio 2023, de videaĵo de la influisto "Papacito". En ĝi, ĉi tiu ekstremdekstra aktivulo surprenas la defendon de porkobredisto militanta kontraŭ la urbestro de sia loĝloko pro kampara vojo de municipa propraĵo, kiu kondukas en lian ekspluatejon. Ĉi tiu Papacito -Ugo Gil Jimenez- jam skandalis du jarojn antaŭe, enscenigante ekzekuton de manekeno ŝajnvestita kiel kontraŭfaŝisma aktivulo.

En la nova videaĵo, forte armitaj viroj en lankasko, protektantoj de kamparano "viktimo de la framasonismo", persekutas aktoron maskovestitan kiel foinon, kiu supozeble reprezentas la urbestron. Jam kaptita, la foino estas simbole seksperfortita kaj poste ekzekutita : 500.000 spektadoj en kelkaj tagoj. Post la publikigo de la videaĵo, la sendependa urbestro Christian Eurgal ricevis mortminacojn kaj devis esti protektita de polico. La brutobredisto, aliflanke, neniel estis konata kiel ekstremdekstra aktivulo ; fakte, li eĉ estis proparolanto de terkultura sindikato Confédération Paysanne (Kamparana konfederacio), de maldekstra tendenco, en la departemento.

"Mi petas nur povi plenumi mian profesion kaj, por fari tion, mi postulas taŭgan alirvojon al mia bieno", asertas Pierre-Guillaume Mercadal antaŭ la ŝtonblokoj, kiuj malhelpas al li eniri en vojon, kiu kondukas en lian bienon, lokitan iom pli for. Pasintece li laboris kiel prisekureca agento, sed en 2017 li komencis dediĉi sin al ekologia bredado de porkoj de raso mangalico (1). Li aĉetis tridek hektarojn da arbaro en Montjoi kaj atingis ĉiujn bezonajn rajtigojn por tiel entrepreni. Ĉio estis en ordo, sed la vojo kondukanta en lian ekspluatejon trairas la teron de riĉa angla civitano. Kiam la proprietulo, subtenata de la vilaĝestro, decidis bloki la vojon al la bredisto, la magistrato proponis alian alirvojon al Mercadal, sed "tiu vojo estas danĝera por kamionoj kaj agrikulturaj maŝinoj", li bedaŭras per laca voĉo. Tiam komenciĝis eluza milito per minacoj, denuncoj kaj juĝoj. La bredisto ricevis subtenon de Confédération Paysanne kaj ekologiisma federacio France Nature Environnement. Malgraŭ la proceduroj de akordiĝo, la magistrato fine elektis privatigi la vojon profite de la brita proprietulo. Mercadal asertas, ke li vane esploris ĉiujn laŭleĝajn eblojn kaj nomas sin viktimo de feŭda sistemo starigita de amiko de la vilaĝestro, potenca loka politika gvidanto. "Sin turni al 'Papacito', kiun mi trovis pere de kristanaj retoj, estis mia lasta ŝanco", li nuntempe koncedas.

"Pierre-Guillaume Mercadal ne plu estas proparolanto de Confédération Paysanne, sed li daŭre membriĝas –klarigas Nils Passedat, terkulturisto, aktivulo de la sindikato kaj urbestro de la najbara Lavaurette, kaj plu diras–. Mi kondamnas la fianiman videaĵon de "Papacito", sed mi subtenas Mercadal-on, kiel brutbrediston. Li havas rajtigon de ekspluatejo liveritan de la Administracio. La vilaĝestro de Montjoi devis certigi al li protektitan alirvojon". Hélène Massip, nova reprezentanto de la sindikato, plendas : “Tion povas fari malespera viro, kiu ne plu havas ion perdotan. Oni parolas pri pliiĝo de la ekstrema dekstro en la kampara medio, sed ĝi estas konsekvenco de la povo de superforta kaj malhumanigita burokrataro, nura kolektiva kreaĵo”.

La influistoj de la "masklosfero" (2) uzas la samajn provokajn rimedojn, kiel "Papacito" por kontraŭmeti per siaj jutubkanaloj tiun Francujon de vilaĝoj kaj kamparaj medioj –supozeble portanton de sanaj tradicioj, patriotaj principoj kaj fortikaj radikoj– kontraŭ tiu Francujo de urboj –infektitaj de feminismo, kontraŭrasismo kaj multkulturismo–. Viristo kaj subtenanto de Éric Zemmour (ekstrema dekstro), en 2021 la iama franca ĉampiono de bench press (3) Baptiste Marchais invitis al sia jutubkanalo la eksdeputiton de la departemento de Pyrénées-Atlantiques Jean Lassalle por kune formanĝi grandegajn, sangajn bovidaĵajn ripstekojn kaj laŭdi la aŭtentikan landon. Videaĵo, kiu atingis 1,4 milionojn da spektadoj. "De la 1980-a jardeko, influita de la teoriulo de la nova dekstro Alain de Benoist, la kampara medio tre gravas en la identecisma movado (4), por kiu ĝi reprezentas la eternan Francujon –klarigas Stéphane François, esploristo de la Fakultato de Politikaj Sciencoj de la Universitato de Mons (Belgujo)–. La enradikiĝinta kamparano oponas la tutmondiĝon". Alo de la ekstrema dekstro, eĉ pli radikala ol Nacia Ariĝo (NA), revas konkeri la kamparan medion por tie disvolvi "defendontajn identecismajn areojn" laŭ terminoj de la movado Identecisma Generacio (malfondita en 2021).

Antaŭe, komence de la 2010-a jardeko, la komunumo La Désouchière (kies nomo aludas la francojn nomitajn de souche, aŭ "de praula origino") instaliĝis en la vilaĝo de Mouron-sur-Yonne, en la masivo de Morvan, kaj kelkajn jarojn poste, la virina folkroka grupo Les Brigandes (La rabistinoj) –kontraŭfeminisma kaj identecisma– kreis komunumon en La-Salvetat-sur-Agout, en la departemento de Hérault. "La spertoj de identecismaj komunumoj en Francujo klopodas por kopii la usonan modelon de blankaj superistoj (5) aŭ tiun de la germana movado 'völkisch' de mezo de la 19-a jarcento, kiu malakceptis la modernecon kaj defendis tradician terkulturon –klarigas Stéphane François–. Tiuj aktivuloj defendas ekologion kaj lokismon, sed ili scias nenion pri la kamparo. Estas diferenco kun NA, kiu estas instalita en kamparaj areoj kaj favoras la intensan terkulturadon, insekticidojn aŭ kemiajn sterkojn kaj malfidas ekologion".

Dum jardekoj, la terkultura mondo voĉdonis plejparte por la modera dekstro. Estis malfacile por Nacia Ariĝo eksterurbe enradikiĝi. Sed, en la unua baloto de la prezidanta elektado de 2022, ĉirkaŭ triono de la terkulturistoj voĉdonis por Marine Le Pen aŭ Zemmour (6). En la parlamenta elektado de Junio samjare, NA sin anoncis kiel defendanto de la "forgesita kampara medio", atingante venkon antaŭ la dua baloto en 9.633 municipoj (la plej granda parto de ili en kamparaj areoj) el preskaŭ 34.000, tial ĝi ricevis 89 deputitojn. Timo de la enmigrado, sento de forlaso, defendo de la mezaj klasoj de la unufamiliaj domoj, misfamigo de socialservado... “La konfliktema parolado de la ekstrema dekstro trovas eĥon en la lokaj funkcioj, kiuj dividas la kamparajn popolajn klasojn, precipe pri aliro al laborpostenoj en dekadenca kamparo suferanta pro amasa malindustriiĝo”, rimarkas la sociologo Benoît Coquard. Evidente, la partio ne hezitis stari ĉe la flanko de la terkulturistoj dum la protestoj de la pasinta Januaro, reklamante kelkajn el iliaj postuloj, precipe tiujn kontraŭ la "puna ekologio", multobligo de administraciaj altrudoj, maljusta eksterlanda konkurenco... La celo de NA estas gajni al si la loĝantojn de kamparaj areoj pere de la terkulturistoj, manipulante la oponon inter kampara kaj urba loĝantaro, ĉieestan en la politikaj debatoj.

Komence de Februaro 2023, Fabien Le Coïdic, brutobredisto de la vilaĝo Adainville, en la departemento Yvelines, ricevis leteron de siaj najbaroj, inter kiuj estis la eldonisto Odile Jacob. Ili kontraŭis, ke la bovinoj de Le Coïdic sin instalos sur la tereno, kiun li ĵus aĉetis. En la letero, ili diris al li, ke ili elektis loĝi en tiu areo pro la kvalito de ĝia natura medio, kaj precizigis, ke "reveno de bovinoj signifus revenon al peniga kaj malagrabla kampara mondo, kiu ne plu havas lokon ĉi tie. Temas pri reakcia kaj kruela formo de brutobredado". Post kiam ilia denunco estis malakceptita de la Administracia Tribunalo de Versajlo, la najbaroj minacis uzi aliajn laŭleĝajn eblojn. Laŭ opinio de Timothée Dufour, advokato de Le Coïdic, “ni konstatas devigan urbanizadon de nia kamparo. La novkamparanoj serĉas protektitan medion por loĝi, sed ili ne akceptas kunloĝadon kun kampuloj kaj konfliktoj multiĝas”. Kiel ilustraĵo, la advokato –faka pri defendo de terkulturistoj kaj proksima al FNSEA (Fédération Nationale des Syndicats d'Exploitants Agricoles, la superrega sindikato, proksima al la dekstro)– asertas, ke ĉiujare okazas inter 600 kaj 800 juĝaj procesoj en Francujo rilate al najbaraj disputoj en kamparaj areoj, antaŭ ol koncedi, ke li ne scias, kiom da ili koncernas terkulturistojn. En la cifereca amaskomunikilo The Conversation (7), André Torre, esplordirektoro en la Tutlanda Esplorinstituto por la Agrikulturo, Nutrado kaj Medio (INRAE, pro ĝiaj komencliteroj en la franca), asertas, ke la internajbaraj konfliktoj en kamparo estas precipe rezulto de verkoj por infrastrukturoj, projektoj rilataj al energio aŭ malkonsentoj pri grundouzo. Tiuj, kiuj koncernas terkulturon, pli rilatas al uzo de plantprotektaj kemiaĵoj ol al kriado de kokoj aŭ odoro de bovinoj. Pro iniciatemo de Éric Dupont-Moretti kaj kunlabore kun FNSEA, Timothée Dufour partoprenis en la redaktado de leĝo aprobita en Decembro 2023, kiu celas limigi la jurajn plendojn de novkamparanoj kontraŭ terkulturistoj.

Ĝendarmoj kontraŭ ‘agribashing'

En Le Journal du dimanche, la 13-an de Aŭgusto 2023, kolumno subskribita de Dufour kaj la deputito de La Respublikanoj (LR, dekstre) Julien Drive denuncis decidon de la Ŝtatkonsilio, kiu paralizis malfondon de la ekologiisma kolektivo Les Soulèvements de la Terre, "malprofite al la aktivantoj de nia kamparoj, kies sento de ĝenateco ne ĉesas kreski de ĉirkaŭ jardeko" (8). En la teksto, ili ankaŭ bedaŭris la malaperon de Déméter, fako de la Franca Tutlanda Ĝendarmaro kreita en Oktobro 2019 por batali kontraŭ la malamikeco celanta la terkulturistojn. Bazita sur interkonsento inter la aliancitaj sindikatoj FNSEA kaj Jeunes Agriculteurs kaj la Ministrejo pri Internaj Aferoj ĝi celas garantii la interŝanĝon de informoj inter lokaj observatorioj de agribashing, termino diskonigita de FNSEA en 2018 por denunci la kritikon de la intensa produktadmaniero defendita de ĉi tiu sindikato. Oni antaŭvidis, ke Déméter avertos pri krimaj agoj, kiujn povus suferi la kamparanoj, sed ankaŭ "pri agoj de ideologia karaktero, ĉu temas pri simplaj agoj de kalumnio pri la terkultura medio aŭ perfortaj agoj kun materialaj aŭ fizikaj efikoj". En Februaro 2021, la Administracia Tribunalo de Parizo juĝis kontraŭleĝa tiun observadon kaj ordonis al la Ministrejo pri Internaj Aferoj ĉesigi ĝin.

Anstataŭ pridubi ekonomian modelon, kiu detruas publikajn servojn, laborpostenojn, aŭ produktisman terkulturan modelon, kiu rezultigas la malaperon de la etkampularo, multaj defendantoj de la kampara medio preferas ekzalti ĝiajn supozeblajn valorojn. Por ili, la grandaj problemtemoj estas ĉasado, fiŝkaptado kaj tradicioj. En Septembro 2021, decido de la Ŝtatkonsilio malpermesanta la uzon de mekanismoj por ĉasi birdojn estigis manifestaciojn, kiuj kunvenigis plurajn dekojn da miloj da ĉasistoj kaj ties subtenantoj en Mont-de-Marsan, Forcalquier, Redon, Amiens... La 11-an de Februaro 2023 , dek kvin mil personoj manifestaciis sur la stratoj de Monpeliero por defendi la lokan taŭrbatalon (tiel nomata bouvine) post oponiartikolo publikigita en Le Monde de ekologiistoj kaj membroj de la Bestisma Partio, en kiu ili postulis reformon de certaj praktikoj de ĉi tiu klaso de taŭrbataloj, kiuj suferigas bestojn. Lauren Jaoul, urbestro de Saint-Brès, pasintece proksima al La Respublikanoj kaj organizanto de la manifestacio, tiam skoldis la "punan ekologion" : "Niaj tradicioj estas atakataj de politika movado, kiun ĝenas nia vivmaniero –li klarigis al ni–. Oni ne nur malaprobas toreadon, oni ankaŭ kontestas Rondiron de Francujo, kristnaskajn arbojn sur la publikaj placoj... Temas pri kompleta malkonstruo de la popola kulturo". Jaoul estas nuntempe kandidato en la eŭropa elektado de Junio 2024 kune kun Willy Schraen, prezidanto de la Tutlanda Federacio de Ĉasistoj, ambaŭ aliĝantoj al la listo Alliance Rurale, kreita laŭ peto de gravuloj proksimaj al la franca prezidanto Emmanuel Macron por malfortigi NA-n. “Tiu Francujo, kiun ni amas, estas tiu, kiu ĉasas, kiu fiŝkaptas, kiu manĝas viandon, kiu uzas rostilojn... –insistas la gvidanto de la ĉasistoj–. Tiu, kies principoj estas minacataj. Ju pli la teknokratoj okupiĝas pri niaj vivoj, des malpli ni sentas nin feliĉaj. La kamparanoj nur volas ke, oni lasu ilin en paco !"

Pierre Cornu, historiisto de la kampara medio en la Universitato Lumière-Lyon 2, opinias, ke “la ekzalto de la kampara medio, de la tero, de la kamparanaro estas temo de politika debato, kiu regule reaperas. Depende de ĉu ni estas en fazo de ekspansio aŭ de krizo, oni konstatas instrumentigon de la kampara demando. Hodiaŭ ni troviĝas en sistema, ekologia kaj ekonomia krizo. La valoro de la kampara medio estas reaktivigita de konservativaj movadoj, kiuj sin helpas per kamparaj imagaroj por denunci la liberalismon, urban modernecon, novajn vivmanierojn aŭ morliberon, kiuj estas prezentitaj kiel signoj de dekadenco".

"Nur la lupoj kaj la kamparanoj scias" : tiel finiĝis en 2023 la novjaraj bondeziroj de Serge Bousquet-Cassagne –prezidanto de la Ĉambro de Terkulturo de la departemento Lot-et-Garonne kaj gvidanto de la terkultura sindikato Coordination Rurale 47 (CR 47)– al la kampuloj de la departemento. "Ĉi tio signifas, ke, samkiel la lupoj, la kamparanoj scias kio estas la vivo, ĉar ili bredas siajn bestojn kaj ankaŭ mortigas ilin –li klarigas–. Kaj, same kiel ili, ili ĉasas ope. Se mi uzas ĉi tiun esprimon, tio estas ankaŭ por ekskluzivigi la ceteron de la loĝantaro, kiun mi ne plu povas elteni”. La 28-an de Marto 2023, centoj da personoj alvenintaj por manifestacii antaŭ la sancentro de Villeneuve-sur-Lot por protesti kontraŭ la fermo de akuŝejo, konsternegiĝis vidante, je distanco de kelkaj dekoj da metroj, kamparanojn de CR 47 kaj ĉasistojn en taskovesto blokantajn la straton, sur kiu ili intencis iri al la urbocentro : Bousquet-Cassagne decidis malpermesi al Marine Tondelier –tutlanda sekretario de Ekologia Eŭropo La Verduloj (EELV), tiam vizitanta la departementon– ĉeesti en la manifestacio, kiel venĝo pro ŝia partopreno en la manifestacio de Sainte-Soline kontraŭ egaj akvujoj. “Vi personigas la radikon de la malbono, kiun suferas la kamparanoj. Ne venu ĉi tien, alie vi renkontos malfacilaĵojn !” minacis ŝin la prezidanto de la Ĉambro de Terkulturo (9). Bousquet-Cassagne abomenas la ekologiistojn kaj vipas ĉiujn regularojn celantajn limigi la uzon de pesticidoj aŭ konsumon de akvo. De post 2001, li plenumas senkontestan ĉefecon en la Ĉambro, la jaron kiam CR 47 –parte rezulto de disiĝo de FNSEA– detronigis la lokan sekcion de la superrega sindikato. En 2017 li estis reelektita kiel prezidanto de la publika institucio per ĉirkaŭ 60% de la voĉoj de terkulturistoj. Lia karismo certigas al li certan influon sur la kamparanojn malgraŭ tio, ke la programo defendita de CR 47 ne kontestas la modelon de intensa kaj konkurenciva terkulturo, kiu kreas tiom da malfacilaĵoj por multaj malgrandaj ekspluatejoj. "Lia decidita kaj foje perforta sinteno plaĉas al kelkaj kamparanoj –koncedas Bernard Peré, emerita ekologia terkulturisto kaj iama regiona konsilisto de EELV–. De la momento, ke kamparano estas minacata de la Administracio aŭ de kiu ajn, li sin montros preta defendi lin. Kvankam CR 47 estas gvidata de grandaj entreprenistoj, ĝi staros ĉe la flanko de la malgrandaj".

Agrarisma ideologio

Bousquet-Cassagne benigis de pastro la 920.000 kubajn metrojn de tielnomita "lago de Caussade", artefarita lago, kies kreon subtenis kaj financis la Ĉambro de Terkulturo per evidente kontraŭleĝa maniero. Li ankaŭ ne hezitis recitigi Patronian ĉeeste de aŭtoritatoj de la Respubliko dum ceremonio memore al kamparanoj mortaj dum la unua mondmilito. Bousquet-Cassagne verŝajne havas fidon, sed ne leĝon. En Januaro 2024, raporto de la Revizora Kortumo draŝis la administradon de la Ĉambro de Terkulturo de Lot-et-Garonne : manko de etiko, de klaraj kriterioj por atribuado de subvencioj kaj de interna kontrolo ; rifuzo okupiĝi pri la laboroj taskitaj de la leĝo pri bestoprotektado kaj uzo de plantprotektaj kemiaĵoj, kontroli uzon de akvo fare de la terkulturistoj kaj pagi siajn ŝuldojn al la kontrolantaj Ĉambroj de Terkulturo. La raporto ankaŭ prilumas la sintenon de Bousquet-Cassagne, kiu konfuzas siajn respondecojn, kiel prezidanto de la Ĉambro, kaj siajn interesojn, kiel sindikata gvidanto. Kiel “ĉefo de hundaro” –kiel li mem sin proklamas–, li ĉiam uzis la fortorilatojn por trudi sian volon al la prefektoj de la departemento. Ekzemple, en 2014, dum la okupado de la urbo Agen fare de centoj da terkulturistoj de la sindikato venintaj por oponi la efektiviĝon de programo pri konservado de akvokvalito. La kaŭzitajn damaĝojn oni taksis je pli ol 200.000 eŭroj. Kiam oni lin demandas kial oni tiom voĉdonas por Marine Le Pen inter la terkulturistoj en Lot-et-Garonne, li montras afiŝon de Coordination Rurale 47 pendantan en sia oficejo kun la jena slogano : “Lasu nin en paco ! Lasu nin labori !”

En 2014, kiam aktivuloj de CR 47 iris al Sivens, en la najbara departemento Tarn, por alfronti kontraŭulojn al la kreo de akvorezervujo, ili nomigis sin "verdaj ĉemizuloj", laŭ la kromnomo de Komitatoj de Kamparana Defendo kreitaj en 1934 de la ekstrema dekstra gvidanto Henri Dorgères. Dorgères, gvidanto de la organizaĵo Front Paysan ("Kamparana Fronto"), organizis imponajn manifestaciojn kontraŭ la Respubliko kaj, poste, kontraŭ la Popola Fronto, alvokante agrarisman ideologion, kiu defendis kamparanan korporaciismon portantan la principojn de laboro, familio kaj patrujo en opono al koruptaj, modernaj kaj progresemaj urboj. En siaj perfortaj paroladoj, li atakis funkciulojn kaj parlamentanojn, senkaŝajn malamikojn de la kamparanaj amasoj. La ĉefo de la verdaj ĉemizuloj kaj la gvidantoj de Front Paysan fine kunlaboris kun la reĝimo de Vichy. Ĉu CR 47 estas agrarisma ? Ĝi ne estis tia, kiam ĝi estis kreita en 1991, en tempo de reformo de la Komuna Agrikultura Politiko (KAP) de Eŭropa Unio. Ĝis tiam dediĉita celi nutraĵan memsufiĉon en la Malnova Kontinento, KAP malfermis la eŭropajn terkulturajn merkatojn al tutmonda konkurado trudita de la Monda Organizaĵo pri Komerco (OMK). Por kontraŭstari tiun reformon –subtenatan de FNSEA– kaj defendi la regnan produktadon, oni kreis en la sudokcidento de Francujo kunordigantaron konsistantan el aktivuloj de Confédération Paysanne, Movado por la Defendo de Ekspluatejoj Familiaj (Modef, proksima al la komunistoj), disidentoj de FNSEA kaj nesindikataniĝintaj kamparanoj. En Junio 1992, ili blokis la aliron al Parizo kaj, precipe, blokis kamionojn devenantajn de Hispanujo ŝarĝitajn de fruktoj kaj legomoj, kiuj konkuris kun la lokaj produktantoj. La dekstra alo de la movado baldaŭ forpelis la maldekstran kaj fondis Coordination Rurale. En la elektado de 2019 al la Ĉambroj de Terkulturo, la duopo FNSEA-Jeunes Agriculteurs ricevis 55,55% de la voĉoj, superante “Coordination Rurale”-on (21,54%), “Confédération Paysanne”-on (20%) kaj Modef-on (1,89%) en balotado, en kiu la sindeteno estis 53,48%.

Varbi voĉdonontojn

Agrarismo ankaŭ influis FNSEA-on. "Kiam la agrarismaj tendencoj, kiuj kunlaboris kun la reĝimo de Vichy, kreis FNSEA-on post la Dua Mondmilito, ĝi adoptis la modelon de socia konstruo de la unuaj, bazitan sur korporaciismo –klarigas la historiisto David Bensoussan–. Por impulsi sian produktisman modelon, la terkultura mondo devis grupiĝi en bloko kaj transpasi la sociajn breĉojn. La korporaciismo ebligis, ke kelkaj sektoroj, kiel ekzemple la grandaj produktantoj de cerealoj aŭ beto, al si garantios la regadon de la sindikato, sen konsideri la profundajn malegalecojn de enspezo, rango kaj praktikoj de la terkulturistoj. Se FNSEA povis engaĝiĝi en la modernigo de la terkulturo kun la subteno de la ŝtato, tio estas ĉar ĝi asertas reprezenti ĉiujn kamparanojn”. Kutime, la federacio estas gvidata de agroindustriaj gravuloj, kiel Xavier Beulin (de 2010 ĝis 2017), tiama prezidanto de la Estraro de la entreprenogrupo Avril, ĉekapa kompanio de vegetalaj oleoj kaj proteinoj (Lesieur, Puget...), biodizelo kaj besta nutrado ; aŭ kiel Arnaud Rousseau (de Aprilo 2023), posteulo de Beulin en la Estraro de Avril, kiu en la lastaj jaroj vidis siajn enspezojn alten pafiĝi pro la inflacio. Ekde 1966, la superrega terkultura sindikato, tre ligita al la interesoj de la agroindustrio, administras (kune kun Jeunes Agriculteurs) la Konsilion de la Franca Terkulturo (KFT), kiu kunadministras kun la ŝtato la francan terkulturan politikon. La agnosko de plurismo de la terkultura sindikatismo en 1981 ne ebligis, ke la ceteraj sindikatoj estu reprezentitaj en KFT. Laŭ opinio de Gilles Luneau, aŭtoro de La Forteresse agricole. Une histoire de la FNSEA (Fayard, Parizo, 2004), “la mito de la kamparana unuiĝo ebligis al FNSEA konstrui la agroindustrian sistemon, per kiu ĝi nuntempe diktas sian leĝon al la regantoj. Kompare kun 1950, hodiaŭ la nombro de bienoj estas sesoble pli malgranda kaj la nombro de agrikulturaj laborantoj estas dekoble pli malgranda. La kampulo iĝis subkontraktisto de la industrio, plenumanto de specialigitaj teknikaj gestoj. FNSEA malakceptas ĉian kritikon de ĉi tiu sistemo. Se hodiaŭ ĝiaj gvidantoj kaj tiuj de Coordination Rurale daŭre uzas la agrarisman paroladon, tio estas por pravigi kontraŭrevolucion fronte al ekologiaj kaj klimataj defioj. Ili estas nekapablaj akcepti la limojn de siaj modeloj kaj pripensi kiel superi ilin".

Nacia Ariĝo ankaŭ adoptis la agrarisman ideologion por varbi la voĉdonadon de terkulturistoj kaj loĝantoj de la kamparaj areoj. Samtempe ekspluatante la supozeblan disiĝon inter francoj kaj enmigrintoj, la ekstremdekstra partio hodiaŭ reuzas la disiĝon inter kampara kaj urba mondo. Kion ĝi celas ? La "punan ekologion", la funkciulojn kaj teknokratojn de Parizo kaj Bruselo, kiuj trudas primediajn regularojn, kaŭzojn, laŭ ĝi, de ĉiuj malfeliĉoj de la terkulturistoj. Ĝia strategio respondas al tiu de la eŭropaj ekstremdekstraj partioj kiuj, en Nederlando, Hispanujo, Rumanujo kaj Britujo, kuniĝas al la manifestacioj de terkulturistoj. Tamen, la partio de Marine Le Pen havas neniun programon de rompo kun la Komuna Agrikultura Politiko, kaj ĝiaj eŭrodeputitoj voĉdonis unuanime, en Novembro 2021, por la nova KAP 2023-2027, kiu plifirmigas produktisman modelon, ĉiam kun pli granda uzo de teknologio kaj bazitan sur la konkurenciva kapablo en la internaciaj merkatoj. Ĉi tiu KAP ankaŭ plilongigas maljustan distribuadon de la subvencioj profite al grandaj ekspluatejoj. Tiel, en Eŭropa Unio, 20% de la terkulturistoj akaparas 81% de la senperaj monhelpoj. "Ĉar la premioj estas pagataj pohektare, KAP kontribuas al terkoncentriĝo en la manoj de grandaj kompanioj, kio rezultigas malaperon de malgrandaj bienoj", bedaŭras Véronique Marchesseau, ĝenerala sekretario de Confédération Paysanne. La opozicio de NA al interkonsentoj de libera komerco ankaŭ renkontas limojn : kvankam en Novembro 2023 ĝiaj deputitoj voĉdonis kontraŭ interkonsento inter Eŭropa Unio kaj Nov-Zelando, la aliaj membroj de la grupo Identeco kaj Demokratio –al kiu ili apartenas– voĉdonis favore al la teksto. En Januaro 2024, dum voĉdonado en la eŭropa Parlamento pri la interkonsento de libera komerco kun Ĉilio, la sola deputito de NA ĉeestanta en la ĉambro sin detenis.

Traktoroj benitaj de pastro

Por vaste kolekti simpatiantojn, en 2020 NA lanĉis la movadon Les Localistes, kies manifesto instigas la francojn "repreni la regadon de [siaj] teroj, dikti la leĝon pri ili kaj redoni la vivon al [siaj] naskolokoj, kiuj faras el Francujo pli grandan regnon”. Andréa Kotarac, nova respondenculo de la movado kaj elektita reprezentanto de NA en la Regiona Konsilio de Auvergne-Rhône-Alpes, asertas, ke “lokismo oponas tutmondismon, kiu detruas niajn terojn, pejzaĝojn, produktojn kaj industriojn. Reindustriigi kaj protekti nian terkulturon ankaŭ signifas batali kontraŭ la klimata ŝanĝiĝo, kiu esence okazas pro niaj importaĵoj kaj ties transportado". Neniel fremda al kontraŭdiroj, la kadrulo de NA ne kritikas la karbonon eligitan de la eksportado de francaj produktaĵoj kaj ne konsideras ĉu la franca brutaro kapablas malhavi jaran importadon de 3,6 milionoj da tunoj da sojfaboj el Brazilo kaj Argentino, plejparte rezulto de senarbarigo. Se lia partio uzas ĉiam pli ofte konceptojn, kiel "lokismon", "malmetropoligon" aŭ "agrokulturan escepton", tio estas por pli bone kaŝi mankon de programo, kiu povas kontesti la sistemon.

Dum la mobilizoj de Januaro 2024, CR 47 distingis sin per la perforto de siaj agoj : en Agen, ili verŝis dekojn da miloj da litroj da sterkaĵo antaŭ la prefektejo, la stacidomo kaj pluraj entreprenoj ; McDonald's estis prirabita post kiam ĝiaj dungitoj rifuzis senpage servi kafon al la vicprezidanto de la sindikato... Membroj de CR 47 ankaŭ pendigis kaj senintestigis apron antaŭ Laborinspektejo por denunci kontrolojn de laborkondiĉoj de la agrikulturaj laboristoj. En 2004, la sindikato subtenis terkulturiston, kiu dungis enmigrintajn sezonlaboristojn kaj pafmortigis du inspektistojn (10). La magistrato de Agen taksas, ke la materialaj damaĝoj valoras 400.000 eŭrojn. Fine de Januaro, dezirante "kunigi ĉirkaŭ ni la tutan profundan Francujon", Bousquet-Cassagne faris alvokon por preni la pograndan bazaron de Rungis sendante al Parizo la traktorojn de CR 47 –kun karburaĵo financita de la Ĉambro de Terkulturo– kaj benigante ilin de pastro. “Venu subteni nian lastan batalon, se ne, malaperos nia raso kaj, kun ĝi, nia civilizacio !”, li admonis la terkulturistojn. Antaŭ nelonge, li sin deklaris preta kandidatiĝi en la listo de NA.


(2) (JG) Retpaĝoj, blogoj kaj retaj forumoj, kiuj stimulas fanatikan virecon, malamikecon al la virinoj (mizogineco) kaj fortan oponon al feminismo

(3) (JG) Halterlevado farita de sportisto surdorse kuŝanta sur benko

(6) Eddy Fougier kaj Jérôme Fourquet, “Le Front national en campagne. Les agriculteurs et le vote FN”, Fondation pour l'Innovation Politique, Parizo, Oktobro 2016 ; Mayeul Aldebert, "De la droite au Rassemblement national, le vote très convoité des agriculteurs en colère", Le Figaro, Parizo, 1-an de Februaro 2024.

(7) André Torre, “Coq Maurice et autres 'bruits de la campagne', une vision fantasmée de la ruralité”, The Conversation, 25-an de Novembro 2019, https://theconversation.com

(8) Timothée Dufour kaj Julien Dive, “Les Soulèvements de la Terre : une décision du Conseil d'État au mépris des agriculteurs”, Le Journal du Dimanche, Parizo, 13-an de Aŭgusto 2023.

(9) “Serge Bousquet-Cassagne, l'agriculteur qui fait sa loi dans le Lot-et-Garonne”, Reporterre, 25-an de Majo 2023.

(10) “On veut des Polonais et des Marocains !”, Le Monde diplomatique , Septembro 2014.

Hispana

de Philippe BAQUÉ je 2024-04-08 16:39

Neniam milito inter ni

Zambio: malsato tuŝas pli ol milionon da infanoj, alarmas NeRegistara Organizaĵo

AFP - GUILLEM SARTORIO 08/04/2024 De pli ol du monatoj, Zambio kruele mankas je pluvo. Tio estas efiko de la meteologia fenomeno El-Ninjo , pligravigita de la klimata ŝanĝiĝo. La sekeco detruis duonon el la rikoltoj. Hodiaŭ en Zambio, pli ol miliono da...

de neniammilitointerni je 2024-04-08 12:19

Esperanta Retradio

Cerbaj nervoj havas RNA-on kiu ne maljuniĝas


Esploristoj el Aŭstrio nun unuafoje pruve konstatis ke certaj RNA-molekuloj en cerbo de suĉuloj restas funkciantaj dum la tuta vivo. Tio povus kontribui al kompreno kaj al terapieblecoj por demencaj malsanoj. 

Kiel unu el la plej kompleksaj organoj la homa cerbo donas ankoraŭ kelkajn enigmojn. Ĝi konsistas el proksimume 100 miliardoj da nervoĉeloj. Plej multaj el tiuj neŭronoj kaj ankaŭ kelkaj el iliaj konsisteroj kiel la DNA en la ĉela kerno ne estas renovigataj dum la kuro de vivo, sed ili devas funkcii dumvive. Tio efikas al la maljuniĝa procezo de la cerbo kaj havas riskofaktorojn por diversaj degeneraj malsanoj, ekzemple por la alchejmera malsano.

Por kompreni tiujn malsanecajn modifiĝojn en la maljuniĝanta cerbo kaj por trovi eblajn terapiojn, teamoj de esploristoj mondskale klopodas eltrovi la funkcimanieron kaj la sinkonservadon de nervoĉeloj.

Grupo de la instituto pri scienco kaj teknologio en najbara urbo de Vieno povis nun unuafoje montri ĉe suĉuloj - nome ĉe musoj - ke ankaŭ la ĝis nun kiel mallongviva konsiderata RNA (ribonukleina acido) povas daŭre resti funkcianta dum tuta vivo.

RNA-molekuloj stiras diversajn biologiajn procezojn en la ĉelo. La esploristoj identigis specialan grupon de RNA-oj kiuj servas al la reguligo de la genoma stabileco en la musaj cerboj. Temas pri tiel nomataj ne-kodantaj RNA-oj.

Kontraŭe al mesaĝista RNA (mRNA) kiu estas ankaŭ aplikata en vakcinoj, kaj kiu formas proteinojn helpe de la DNA, la ne-kodantaj RNA-oj servas al la entuta organizado kaj funkciado de la ĉelo.

La esploristoj nun povis montri ke longevivantaj RNA-molekuloj konsistas precipe el ne-kodantaj RNA-oj. En musaj cerboj ili ne malkonstruiĝas dum proksimume du kaj duona jaroj - tio estas la vivodaŭro de muso. Post unu vivojaro de la musoj la esploristoj ja konstatis iometan malkreskon de la koncentriĝo de longevivanta RNA kompare al novnaskitaj musoj. Sed ankaŭ post du jaroj ĝi estis pruve trovebla, kio indikas pri dumviva ekzistado de tiuj molekuloj.

Nun en la fokuso staras la demando ĉu ankaŭ ĉe homoj ekzistas longevivanta RNA, kiu restas stabila ĝis 100 jarojn. Aŭ ĉu ankaŭ funkcias mekanismoj kiuj pledas por renovigo de la RNA. La unua ebleco estus neatendita por la molekula biologo, sed "kiam ni rigardas al homaj nervoĉeloj en ĉelkulturo, tio aspektas sufiĉe simile".

Ĉe la kompreno de maljuniĝaj mekanismoj de la homa cerbo kaj de indikoj kontraŭefiki per terapio al la maljuniĝo de ĉeloj, la esplorado staras ankoraŭ ĉe komenco. "La pasinta jarcento estis markita de la kompreno kiel la vivo ekestas el fekundita ovoĉelo. Tion ni tre bone komprenis - ĝis la funkciado de praĉeloj kaj ilia medicina potencialo por la renovigo de ĉeloj. Sed la cerbo evidente ne renoviĝas."

Pro tio la esplorado devas nun dum la 21-a jarcento esti direktita al tio kiuj mekanismoj efikas en longevivantaj ĉeloj, kiuj aperas ne nur en la cerbo, sed ankaŭ en la koro aŭ en la pankreaso.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-08 06:00

2024-04-07

UEA facila

Aprila ŝerco

La 1-a de aprilo estas tago, kiam en multaj landoj tra la mondo, oni faras ŝercojn kontraŭ siaj geamikoj. Ankaŭ gazetoj kaj televidaj kanaloj ŝerce anoncas nekredeblajn novaĵojn. Foje tio povas havi malagrablajn sekvojn! En Francio estas aparta maniero festi la aprilan ŝerco-tagon. Infanoj ŝatas fiksi paperan fiŝon al la dorso de alia homo, sen ke tiu rimarku tion. Tial en la franca oni nomas tion Poisson d’avril (fiŝo de aprilo). Tre ŝatata ŝerco de infanoj! Foto: Wikipedia / Benoît Prieur Malveraj novaĵoj En la 1-a de aprilo, gazetoj kaj televidaj kanaloj ŝerce prezentas malverajn novaĵojn. Jen kelkaj ekzemploj: En la 1-a de aprilo 1957 la brita novaĵ-servo BBC aperigis filmeton pri la rikoltado de spagetoj en Svislando. Ĝi montris kamparanojn, kiuj ŝajnas rikolti freŝajn spagetojn el la branĉoj de arboj. BBC baldaŭ ricevis multajn petojn de homoj, kiuj deziris mem kreskigi spageto-arbon. La postan tagon oni klarigis en la novaĵ-programo, ke la filmo estis fakte ŝerco. En la 60-aj jaroj, en regiono kie estis grava flughaveno de la franca armeo, la militistaj aviadiloj ĝenis la loĝantojn per konstanta bruado. En la 1-a de aprilo ĵurnalo anoncis, ke sciencisto ĵus kreis silentigilon por militistaj aviadiloj! Aperis eĉ foto (kiu tamen estis falsita). La ĝojo de la lokaj loĝantoj daŭris nur unu tagon… En la 1-a de aprilo 1999, la brita radio-servo BBC anoncis al siaj aŭskultantoj, ke anstataŭ la brita nacia himno God save the queen (Dio defendu la reĝinon), oni estonte kantos la eŭropan himnon en la germana lingvo. Protestoj alvenis amase al la radio-stacio. En la 1-a de aprilo 2000, la ĉiutaga pri-sporta ĵurnalo A Bola en Portugalio informis siajn legantojn, ke ilia lando perdis la rajton organizi la Eŭropajn ĉampion-ludojn de pied-pilkado en 2004! Vera ŝoko por la legantoj… ĝis la morgaŭo! En la 1-a de aprilo 2002, kanada inform-servo Bourque Newswatch anoncis falsan novaĵon pri eksiĝo de la kanada ministro pri financaj aferoj. Pro transpreno de tiu novaĵo fare de brita financa gazeto, la valoro de la kanada dolaro malaltiĝis je 32 centonoj. Ĉi-jare, en 2024, ankaŭ la Esperanta retejo Libera folio aperigis ŝercan artikolon en la 1-a de aprilo. Laŭ tiu artikolo Donald Trump, la eksa prezidanto de Usono, lige kun sia elekto-kampanjo postulis, ke eksterlandaj firmaoj pagu por la internacia uzo de la angla lingvo. Kelkaj esperantistoj efektive kredis, ke temas pri serioza artikolo, ĝis oni atentigis ilin pri la dato. Ĉu ankaŭ vi? Ĉu ankaŭ vi iam praktikis tiun kutimon de la aprila ŝerco? Kiel plenkreskulo, ĉu vi ankoraŭ nun ŝatas fari tiajn ŝercojn, anoncante malveraĵon al kredemuloj? Anoj de la Esperanto-klubo de Saint-Etienne kaj Le Puy

2024-04-07 21:40

La Balta Ondo

La 14a literatura konkurso “Esperanto ligas homojn”

konkurso

Podlaĥia Libraro Łukasz Górnicki en Bjalistoko kaj Bjalistoka Esperanto-Societo invitas vin partopreni en la 14a literatura konkurso “Esperanto ligas homojn” por rakonto sub la titolo “Mia viv-aventuro”.

La konkurso celas junulojn pli ol 15 jarojn aĝajn kaj plenkreskulojn. Ĝiaj celoj estas: diskonigi la ideojn de Esperanto kaj la lingvon kreitan de bjalistokano L. L. Zamenhof kiel universala, supernacia rimedo de interkompreniĝo de la homoj, inspiri por legi beletron, provi taksi la ĉirkaŭantan mondon kaj krei la ŝancon por malkovro kaj pliprofundigo de literatura talento.

Ĉi-jare ni iom ŝanĝis la regulojn, enkondukis du apartajn kategoriojn: por verkoj en Esperanto kaj en la pola. Ni ankaŭ ne transprenos la kopirajton por la verkoj, kiu restos ĉe la aŭtoroj.

La literatura teksto devas esti memstare verkita, prezentita en Esperanto kaj/aŭ la pola; ĝi devas esti maksimume 3 paĝojn longa (po 1800 karaktroj). La verko devas esti antaŭe ne publikigita.

Vian tekston vi povas sendi ĝis la 31a de julio 2024 (okaze de poŝta sendo, gravas la stampo-dato).

La verkon donu al ni per unu el la du manieroj:

– sur kompaktdisko, persone en CLZ ĉe la strato Warszawska 19 en Bjalistoko – Esperanto-Libraro en la horoj 13h00–17h00 aŭ senditan kune kun la subskribita aliĝilo/informa klaŭzo en koverto al la adreso: Bjalistoka Esperanto-Societo, 15-001 Białystok 1, skr. poczt. 67 kun la surskribo “Literatura konkurso”;

– kiel tekstan dosieron en la formato .doc, .docx aŭ .odt alkroĉitan al retmesaĝo sendita al la adreso f14kp@ksiaznicapodlaska.pl (kune kun la la subskribita kaj skanita aliĝilo/informa klaŭzo).
La konkursa rezulto estos anoncita la 13an de decembro 2024 en la 25aj Bjalistokaj Zamenhof-Tagoj.

Se vi havas demandojn, kontaktu nin retpoŝte: f14kp@ksiaznicapodlaska.pl aŭ telefone: +48 85 741 50 85.

Legu pli ĉe https://espero.bialystok.pl/eo/konkurso-2024/

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post La 14a literatura konkurso “Esperanto ligas homojn” appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-07 19:25

UEA facila

Vanege

0206 Tradukiloj ne povas tute anstataŭi paroli realvive la saman lingvon

Iu asertis en helplingva servilo ke kiam AI estos sufiĉe bona, homoj ne plu lernos helplingvojn.

Mi klare ne konsentis pri tio. La utilo de helplingvo ne povas esti reduktita al eviti la bezonon traduki (ankaŭ ekzistas la sinesprima, distra kaj kultura aspektoj...).

Sed se oni parolas nur pri tradukiloj, eĉ se la nunaj (DeepL kaj ChatGPT) estas tre bonaj, ili ne estas facile uzeblaj en realvivaj konversacioj. Elparoli frazon, kaj atendi ke la tradukilo tradukas ĝin prenas tro da tempo. Tio estas ĝena ĉar la alia devas atendi. Plie, la neeblo certiĝi ke la tradukilo bone tradukis donas malagrablan senton.

Lingvoj povas esti tre malsamaj: kelkaj lingvoj preferas meti informon je la komenco de frazo, dum aliaj je la fino (simple rigardu la pozicion de verboj en la nederlanda kaj germana). Ĉu aŭskultantoj pretas atendi la tutan daŭron de frazo antaŭ ol povi aŭdi/legi aŭtomate tradukitan frazon kiu estas sufiĉe fidinda? (Naturaj lingvoj malofte havas liberan vortordon kiel Esperanto kie oni povas konstrui frazon vorto post vorto laŭ la ordo de kiam informo venas al onia cerbo.)

Mi jam ĉeestis plurlingvan diskuton pere de tradukistoj en la sidejo de UNESKO, mi povas diri ke tio ne estis tute glata. Estas relative multe da atendado. Mi ne imagas ke homoj volos fari tion dum longa tempo, kaj certe ne en ilia libera tempo.

Lingvoj ankaŭ malsamas de aliaj manieroj kie tradukiloj ne povas helpi: kelkaj lingvoj devigas informojn kiuj ne estas devigataj en aliaj (ekzemple: la genro de la homo kiun oni priskribas). Se oni tradukas de lingvo kiu devigas tiun informon je adjektivoj al lingvo kiu ne devigas, kiel la tradukilo povas scii ĉu la genra informo estas grava aŭ ne?

Ankoraŭ estas for la tempoj kiam tradukiloj povos rekte (kaj sufiĉe bone) legi kuntekstojn kaj intencojn kaj antaŭvidi frazojn el la cerbo de homoj.

En pli posta artikolo, mi skribos kial ankoraŭ indas lerni helplingvon kiel Esperanton EĈ se aŭtomataj tradukiloj tradukos rapide kaj perfekte.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-07 07:24

Esperanta Retradio

Virinoj en muziko (210)

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Sonia Risso el Urugvajo
Margaret Ruthven Lang (1867-1972) estis usona komponistino, filino de amatora kantistino kaj de la dirigento, orgenisto kaj komponisto Benjamin Johnson Lang, kiu estis elstara membro de la muzika societo de Boston, grava centro de klasika muziko.

Margaret havis siajn unuajn studojn de piano kaj komponado sub sia patro.  Ŝi estis dek-du jaraĝa kiam ŝi skribis siajn unuajn komponaĵojn. Tiaj fruaj pecoj de Margaret certigis la patron pri ŝia talento por verkado kaj faris ke ŝi komencu lecionojn pri harmonio, kontrapunkto kaj poste, instrumentado. En la aĝo de 19, Margaret, akompanite de sia patrino, vojaĝis al Munkeno por studi violonon, kontrapunkton kaj fugon. Tamen, oni neis al ŝi la eniron al la Reĝa Konservatorio de Muziko, ĉar por virinoj estis malpermesitaj la  kontrapunktaj klasoj ĝis 1898.

Post revenado al Bostono, ŝi sekvis studojn pri instrumentado kaj komponado ĉe membroj de la Dua Nov-Anglia skolo, al kiu ŝi aliĝis. 

Margaret Lang komponis pli ol 200 pecojn, kiuj estis bone ricevitaj kaj ofte prezentitaj en la bostonaj koncertejoj kaj multaj el ili publikigitaj de la A.P. Schmidt eldonejo. 

Ŝi estis unu el la unuaj du virinaj komponistoj (kune kun Amy Beach) kiuj havis la ŝancon ke grava simfonia orkestro prezentis ŝiajn komponaĵojn: estis en 1893 kiam la Bostona Simfonia Orkestro, sub la dirigento de Arthur Nikisch premieris la verkon de Margaret Lang, Dramatic Overture Op.12. La verko ricevis apogajn kaj pozitivajn kritikojn:

Ĝi havas fortajn kontrastojn, precipe inter la  ĉeftemo kaj la akcesora. La unua estas malhela kaj mezepoka, la dua tenera kaj homa. Apudmeti tiujn du donas iun dramecan potencon, kaj la evoluo de ambaŭ estas eksterordinare netradicia.

Tamen la Drameca Uverturo neniam estis ripetita, sed ĝia prezentado malfermis novan vojon al virinoj.  

Preskaŭ tuj, dua uverturo de Margaret Lang, Witichis Op.10, estis prezentita en Ĉikago dum la Monda Ekspozicio sub la dirigento de Theodore Thomas (1893). 

Aliaj bonegaj verkoj de Margaret inkludis komponaĵojn por voĉo kaj orkestro, kelkaj el kiuj  dirigentis ŝia patro BJ Lang. Ankaŭ eminentaj kantistoj ofte prezentis la solistajn kantojn de Lang. Ŝia verko “O jala” altiris internacian atenton post ĝia prezentado ĉe koncerto de amerikaj verkoj okazigitaj ĉe la Pariza Ekspozicio (1889).

Multaj el la verkoj de Margaret estis tre popularaj dum ŝia vivodaŭro. “En la Krepusko” kaj “Irlanda Amkanto” estis la plej favorataj de la publiko kaj tre ofte prezentitaj de pluraj famaj kantistoj. 

Tamen, Margaret estis tre kritika pri sia laboro kaj ŝi detruis pecojn pri kiuj ŝi ne sentis sin memcerta. Sekve, neniu el ŝiaj verkoj por orkestro ekzistas, verŝajne detruitaj fare de Margaret mem.

Post la forpaso de sia patro Margaret koncentriĝis en la zorgado de sia maljuna patrino kaj pli kaj pli lasis komplete la komponadon. Theodore Presser publikigis ŝian finan verkon, “Tri Pianaj Pecoj por Junaj Prezentistoj”, Op.60, (1919). 

Kun sia 91-jara abono al la Boston Simfonia Orkestro, Margaret Lang starigis rekordon kiel la plej longa sinsekva abonanto. En 1967, la Simfonia Orkestro prezentis koncerton por festi la centjariĝon de Lang. Ŝi forpasis nur ses monatojn antaŭ sia 105-a naskiĝtago (1972). 

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-07 06:00

2024-04-06

Neniam milito inter ni

Ukraino: Zaporiĵo denove celita de rusiaj bombadoj

06/04/2024 Tiujn lastajn tagojn en Ukrainio, la rusiaj bombadoj multobliĝas kontraŭ loĝataj civilzonoj de la grandaj urboj de la lando. La dua urbo de la lando, Ĥarkivo, estis aparte celita, sed ĉi-vendrede 5an de aprilo ja Zaporiĵo estis tuŝita fare...

de neniammilitointerni je 2024-04-06 20:50

Vanege

0205 Klarigi frazojn per indikiloj de intenco

Por klara teksta komunikado, povas esti utile aldoni pliajn informojn al oniaj frazoj. Ofte, oni faras tion per emoĝioj. Tio permesas vidi diferencon inter:

Mi ploras 😢 (pro malfeliĉo)

kaj

Mi ploras 😂 (pro ridado)

(Tiu ekzemplo funkcias multe pli bone angle: "I'm crying").

Antaŭe, emoĝioj ne estis popularaj (aŭ simple ne estis haveblaj). Tiam oni uzis aliajn teknikojn.

Unu de tiuj teknikoj estas "tone indicators", kiun mi tradukus al Esperanto per "indikiloj de intenco". Ili havas diversajn formojn. Ĉi tie, mi parolos nur pri tiuj kiuj komenciĝas per la signo "/".

Kelkaj ankoraŭ estas uzataj hodiaŭ (en la interreto)
- /j (joking = mi ŝercas) aŭ /jk (just kidding = mi nur ŝercas). Tio signifas ke la skribinto ne kredas honeste kion ri skribis, sed tamen skribis ĝin por ridiga intenco.
- /s (sarcasm = sarkasmo). Nu, tio estas sarkasmo.

Ekzistas multaj aliaj indikiloj de intencoj. Iom kiel novaj vortoj, ili estas provataj. Plejofte ili ne populariĝas aŭ ili ne restas uzataj.

Sed kelkaj estas utilaj. Kaj ili estas aparte utilaj en komunumo kie estas multe da aŭtismuloj kiuj malfacile komprenas aliajn homojn, aŭ en komunumo kun multe da kultura diverseco. (kompreneble, oni ne rekte prenu ilin de la angla se la vortoj en Esperanto komenciĝas per aliaj literoj).

Jen anglalingva listo: https://toneindicators.carrd.co/#masterlist

La tre granda plimulto ŝajnas al mi neutila. Anstataŭ uzi strangan kodon kiel "/srs", oni estas multe pli klara se oni komencas frazon per "Seriously, " (serioze). En Esperanto, la bezono de tiuj indikiloj de intenco estas eĉ pli malgranda pro la facileco je krei kaj aldoni adverbojn.

Sed mi tamen ŝatas /nsx (nesekse intencita), ĉar tio estas relative rapide tajpebla kompare al la plenvortaj alternativoj.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-06 18:49

La Balta Ondo

La 17a Antaŭprintempa Esperanto-Renkontiĝo

Apero

La 17an fojon okasis APERo – la Antaŭprintempa Esperanto-Renkontiĝo, kies datoj ne plu estas en la fino de februaro, sed en la komenco de marto, ĉi jare la 7-10an de marto. Ĝia temo estis “Hejmo”. Kvankam la temo estis elektita nur unu semajnon antaŭ la kunveno, hodiaŭ venas la tento pravigi foreston de la invitanoncoj per la klarigo: la hejmanoj senreklame scias. Rezulte partoprenis nur 25 esperantistoj, sed la ĝenerala etoso estis vere intimhejma.

Jam la trian fojon sinsekve la renkontiĝo okazis en la ripozejo “Salut” apud la urbo Puŝkino de Moskva regiono en la kondiĉoj tre modestaj, sed konvenaj al niaj bezonoj. Krom la tradiciaj programeroj (prelegoj de Nikolao Gudskov, koncerto kaj rebuskvizoj de Mikaelo Povorin, interpretista konkurso sub la gvido de Larisa Ŝapoŝnikova, karaokeo de Vadim Solovjov, kelkaj diverstemaj prezentaĵoj kaj surtablaj ludoj) aperis laŭtemaj gemutaj konversaciaj rondoj pri specialaĵoj de niaj propraj hejmoj, alterna voĉlegado de belartaj tekstoj kaj la festeno okaze de la Internacia Virina Tago kun gratulado de la ĉeestantaj sinjorinoj per freŝaj printempaj tulipoj.

Speciale menciindas la fruktodona metiejo pri la tradukado de porinfanaj tekstoj. Pri tio ni diru iom pli detale. Instruante al 9-12-jaraj infanoj mi konstatis, ke ĉemane (plej verŝajne, ĝuste ĉe miaj manoj) ne estas vere interesaj tekstoj en Esperanto por tiuaĝaj geknaboj. Samtempe mi por mia propra distro tralegis dudekon da malnovaj libretoj en la angla lingvo, adaptitaj lingve kaj enhave al la infanoj de tiu ĉi aĝo, kaj multajn tekstojn mi trovis vere interesaj. Mi tradukis unu el la rakontoj kaj adaptis la lingvaĵon al la bezonoj de miaj Esperanto-lernantoj. Rezultis tre bone. Do, dum la renkontiĝo ĉi tiun laboron entuziasme partoprenis pli ol dek bonaj esperantistoj, cetere, uzante retajn tradukilojn kaj aliajn modernajn rimedojn. Rezulte nun ni havas dekon da tre interesaj tekstoj en Esperanto, nun jam avide konsumatajn de miaj gelernantoj.

Do… La 17a APERo, nenie anoncita, nezorge preparita kaj malstreĉe pasinta, liveris senduban plezuron, distron kaj eĉ utilon por ĉiuj partoprenintoj. Kaj ni, certe, daŭrigos…

Irina Gonĉarova
kunordiganto de MEA MASI, iniciatinto de APERo

Foto: Gennadij Basov

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta (printempa) eldono de La Ondo de Esperanto (2024).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2024, №1 (319).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/ruslando-55
“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post La 17a Antaŭprintempa Esperanto-Renkontiĝo appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-06 12:53

Esperanta Retradio

Klimatvarmiĝo damaĝas imunsistemon

La varmiĝo de la tero, la malpuriĝo de la aero kaj la malkresko de la diverseco de specioj plifortigas laŭ nova studaĵo sanproblemojn kiel astmon, alergiojn kaj kanceron. Se la medio ŝanĝiĝas malrapide, tiam la imunsistemo povas teni la paŝon - sed la rapideco de la klimatvarmiĝo trodefias ĝin.

"La klimata ŝanĝo prezentas ekzistan minacon por la sano de homoj, bestoj kaj la tuta ekosistemo", skribas esplorista teamo en studaĵo kiu ĵus estis publikigita en faka periodaĵo.

La malkresko de la diverseco de specioj kaj la urbaniĝo malmultigis la pozitivajn influojn al la medio, klarigas la esploristoj. Por sia studaĵo ili kunigis la aktualan staton de scio pri la klimata ŝanĝo kaj pri malpuriĝo de la medio pri la imunsistemo.

La homa imunsistemo disvolviĝas dum la kuro de la tempo kaj reagas pri ĉio kio ĉirkaŭas ĝin. De la nutraĵo ĝis la aero kiu estas enspirata. Per la kontakto kun granda nombro da mikroboj kaj ĥemiaĵoj en la medio la imunsistemo lernas kio estas danĝera kaj devas esti forigata el la korpo, kaj kio estas sendanĝera kaj povas esti ignorata.

"El evolucia vido la imunsistemo daŭre adaptiĝas por reagi je la medio; la nun  okazintaj ŝanĝiĝoj estis tamen tro rapidaj, ol ke nia imunsistemo estus povinta laŭmezure reagi", diras la unua aŭtorino de la Transilvania universitato de Braŝovo en Rumanio.

La malkresko de la diverseco de specioj kaj la urbaniĝo malmultigis la "pozitivajn" influojn de la medio, klarigas la esploristoj. Tio kontribuas al tio ke la imunsistemo ne plu povas disvolviĝi ĝuste.

Samtempe la homoj estas submetitaj pli kaj pli al "negativaj" ŝarĝoj. Tiel en la aero pro la kreskantaj temperaturoj kaj pro la pli alta enhavo da karbondioksido en la aero dum pli longa tempo en jaro ŝvebas en la aero pli da polenoj kiuj estas damaĝaj al la sano. Krome plioftiĝis pro la klimata ŝanĝo bruliĝoj de arbaroj kaj ŝtormoj de sablo kaj polvo, kio kondukas al pli da partikloj de fumo kaj sablo en la aero. Pro la plioftiĝo de inundoj kaj pluvegoj pro la klimata ŝanĝo ankaŭ plimultiĝas la formiĝo de ŝimo en domoj, precipe en malbone klimatizitaj domoj.

Al tio aldoniĝas stresfaktoroj kiel nekutime altaj temperaturoj al kiuj estas pli ofte submetataj homoj sekve de la klimata ŝanĝo. Tiuj ŝanĝoj estas laŭ la esploristoj la ĉefaj kaŭzoj por la nun konstatebla plimultiĝo de alergioj, astmo, kancero kaj aliaj imunec-rilataj malsanoj. Personoj kun malalta sociekonomia statuso aŭ kun antaŭaj malsanoj estas aparte endanĝerigitaj, same kiel tre junaj kaj pli aĝaj homoj.

Mezuraj paŝoj por la adaptiĝo al la klimata ŝanĝo, same kiel mezuroj por limigi la klimatan ŝanĝon estas laŭ la esploristoj decide gravaj por la sano, skribas la esplorista teamo sub la gvido de la Harvarda universitato en Usono. "Tiaj intervenoj ofertas ankaŭ bonan ekonomian rentumecon: Por ĉiu usona dolaro kiu estas elspezata por la klimatprotekto estas ŝparataj almenaŭ tri dolaroj per avantaĝoj por la sano, precipe per la malmultiĝo de malsanoj kiel alergioj kaj astmo", aldonas esploristino.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-06 06:00

2024-04-05

La Balta Ondo

Topaze; La ŝipego “Tenacity”: Aprila rabato de la libroservo de UEA

TopazeAntaŭ 50 jaroj, la 18an de aprilo 1974, forpasis la franca verkisto kaj membro de la Franca akademio Marcel Pagnol (1895-1974). Dum la tuta monato aprilo la libroservo de UEA kun triona rabato, sendepende de la mendata kvanto, ofertas la libron Topaze; La ŝipego “Tenacity”, kiu konsistas el du teatraĵoj: Topaze de Marcel Pagnol kaj La ŝipego “Tenacity” de Charles Vildrac.

La unua komedio pritraktas satire la valoron de la honesto en burĝa socio; kaj la dua, la vivon kaj sentojn de havena laboristaro. Ambaŭ verkojn tradukis el la franca lingvo Roger Bernard. La 292-paĝan libron eldonis J. Régulo en 1960.

Mendu la libron ĉe https://katalogo.uea.org/?inf=3158

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Topaze; La ŝipego “Tenacity”: Aprila rabato de la libroservo de UEA appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-05 21:55

Neniam milito inter ni

Pado de ŝuoj por la viktimoj de la sieĝo de Sarajevo

05/04/2024 Miloj da personoj paŝadis vendredon sur la stratoj de Sarajevo, laŭlonge de « memorpado » konsistigita per pli ol 11 500 ŝuparoj, en rilato kun la sama nombro de viktimoj dum la sieĝo de la bosnia ĉefurbo, 32 jarojn post ties unua tago, la...

de neniammilitointerni je 2024-04-05 21:02

Vanege

0204 Finfine lumo

Ekde aprilo estas la somera eŭropa tempo. Finfine! Mi povas profiti de plia horo de lumo dum mia tago (antaŭe, tio okazis dum mia dormo, do tio estis malŝparo).

Fakte, mi sentas min pli feliĉa ekde la komenco de aprilo. Mi ŝatas piediri ekstere, kaj fari tion estas pli agrable kiam estas lumo. Per lumo oni povas vidi pli da aferoj, kio igas piediradon pli interesa. Ankaŭ okazas pli da "vivo" ĉar ankaŭ aliaj homoj profitas de la plia horo de lumo por aktiviĝi ekstere.

Mi tre ŝatas iom piediri post la vespermanĝo. Mi havas la impreson ke tio helpas min ekdormi, kaj ke tio helpas malplenigi min de la gasoj de digestado.

Antaŭ monatoj, mi ekhavis personan celon esti ekstere sub sunlumo dum almenaŭ 90 minutoj ĉiutage. Mi atingis tiun celon nur je la duono de tagoj. (Ĉefe pro la neeblo labori kaj esti ekstere samtempe, kaj sunolumo ne restas dum longa tempo post laborhoroj). Sed mi sentas ke la celo nun estas multe pli atingebla.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-05 20:15

UEA facila

Stefan Terpstra

Mi estas Stefan Terpstra. Mi loĝas en urbo proksime de Amsterdamo, en Norda Holando, Nederlando. Mia profesio estas instruisto de la Nederlanda lingvo. Mi ankaŭ estas muzikisto. Mi havas du filinojn kaj estas edziĝinta. La Nederlanda lingvo estas mia propra gepatra lingvo. Mi ankaŭ parolas la Anglan, la Germanan kaj Esperanton. Mi lernas Esperanton ekde januaro 2024, per ekzercado per DuoLingo kaj gramatiklibroj. Mi ankaŭ legas artikolojn en Esperanto. Kia mirinda malkovro estas la retejo de UEA.facila.org! Mi ekzercas paroli en klubo kun kelkaj aliaj esperantistoj, kiuj bone regas la lingvon.

2024-04-05 07:01

Esperanta Retradio

Elegantaj bicikloj

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo
Estimata aŭskultanto de la Esperanta Retradio: laŭ via opinio, kiu estas la plej eleganta veturilo iam inventita? Ĉu franca reĝa kaleŝo el la 18-a jarcento? ĉu moderna sportaŭtomobilo de la marko Ferrari? ĉu transsone rapida aviadilo? Laŭ mia propra opinio, neniu el tiuj fame konataj maŝinoj superas la elegantecon de... biciklo.

Kun kesteto antaŭe, aŭ sen ĝi; kun bagaĝujo malantaŭe, aŭ ne; nigra, arĝentkolora aŭ alikolora, kun dikaj aŭ maldikaj pneŭmatikoj, bicikloj plu ĝuas prestiĝon tra la tuta mondo, jaro post jaro. Multaj homoj daŭre interŝanĝas klimatizilojn de luksaj aŭtomobiloj favore al agrabla venteto sur la vizaĝo, dum bicikla promeno.

La unuan biciklon oni konstruis en Francujo, en la fino de la 18-a jarcento, tute el ligno. Ĝi ne havis pedalojn, kaj oni puŝis ĝin per la piedoj, rekte sur la grundo. Tuj poste, en Germanujo, oni produktis modelon kun stirilo, kaj poste infanan modelon. Nur meze de la 19-a jarcento oni aldonis pedalojn, kiujn komence oni ligis al la antaŭa rado; tiutempe oni supozis, ke se la antaŭa rado estus pli granda, tio faciligus la veturadon. Pasis longa tempo ĝis oni almetis kaŭĉukajn pneŭmatikojn por mildigi la aferon. La ceteron de la historio ni ĉiuj konas, de dentradoj por kontroli rapidecon ĝis la uzado de malpezaj, korodimunaj substancoj kaj aliaj aldonaĵoj por komfortigi biciklojn. Nuntempe en Brazilo, oni eĉ produktas biciklojn fabrikatajn tute el plasta materialo elprenata el uzitaj boteloj kaj aliaj plastaj objektoj. Tiamaniere, bicikloj fariĝas duoble mediprotektaj veturiloj.

Bicikloj estas tiel ŝatataj, ke biciklad-konkuroj fariĝis populara sporto en multaj landoj. En Francujo, ekzemple, longa biciklokurado estas grava sporta evento, kaj same en olimpikaj ludoj. Kaj ankaŭ inter Esperantistoj oni faras longajn vojaĝojn, eĉ internaciajn, kiel organizas BEMI – Biciklista Esperantista Movado Internacia. En Danlando, Ĉinujo, Germanujo kaj Nederlando amaso da homoj uzas biciklojn ĉiutage. En la brazila urbo San-Paŭlo 500 mil homoj tion faras ĉiutage. La populareco de bicikloj tiel disvastiĝis, ke oni ĉie konstruas vojojn speciale por ili, kaj rezervas lokojn por ili en vagonaroj. Kaj estas konata fakto, ke regula biciklopromenado, krom amuza, estas tre saniga korpekzerco.

Ĉarma, amuza, malmultekosta, saniga kaj mediprotekta! Jen kial mi reasertas, ke biciklo estas ja la plej eleganta veturilo en la mondo.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-05 06:00

2024-04-04

La Balta Ondo

Pli ol kvarcent aliĝoj al la unua Afrika UK

aruŝoJe la 1a de aprilo 2024 al la 109a Universala Kongreso de Esperanto, kiu okazos de la 3a ĝis la 10a de aŭgusto 2024 en Aruŝo (Tanzanio), aliĝis 426 personoj el 54 landoj. Plej multe da aliĝoj venis el Germanio (46) kaj Francio (39).
Vidu la liston de la landoj, el kiuj aliĝis almenaŭ dek personoj.

46 Germanio
39 Francio
30 Italio
26 Ĉinio, Koreio
19 Japanio, Usono
17 Belgio
16 Pollando
15 Brazilo, Tanzanio
13 Britio
12 Hispanio
10 Svislando

Ĝis nun aliĝis 41 Afrikaj esperantistoj el 12 landoj, inkluzive de 15 el la kongreslando Tanzanio, t. e. ĉ 10% de la aliĝintaro.

Ekde la 1a de aprilo validas la tria aliĝtarifo: por la A-landoj ĝi estas 290 eŭroj por individuaj membroj de UEA kaj 360 eŭroj por ne individuaj membroj. Aliĝu rete ĉe https://uk.esperanto.net/2024/.

AlKo

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta (printempa) eldono de La Ondo de Esperanto (2024).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2024, №1 (319).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/afriko-30

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Pli ol kvarcent aliĝoj al la unua Afrika UK appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-04 21:45

Vanege

0203 Mi devis krei konton en Facebook

Mi malamas Facebook. Nu, pli precize Meta, la firmao malantaŭ Facebook. Tiu firmao gajnas monon per akumuli kiom eble plej da informoj pri ni. Per tiuj informoj, ili povas precize montri reklamojn al tiuj, kiuj havas pli grandan ŝancon aĉeti produkton aŭ servon.

Mi trovas tiun firmaon tre malmorala. Ĝi esence estas spionado, kaj je la fino ĝi ŝtelas onian atenton (kaj monon). Eĉ ekster Facebook (kaj Instagram kaj Whatsapp), ĝi akumulas informojn pri ni, pri niaj sociaj rilatoj, pri ĉio fakte. Facebook ekzemple scias en kiuj retejoj oni estis per integritaj elementoj. Se oni zorgas pri siaj amikoj, oni devus ne uzi Facebook. (Memoru, uzu uBlockOrigin, Mozilla Facebook Container, ktp)

Mi kapablis tre bone vivi sen Facebook dum longa tempo. Sed mi iam devis krei konton kiam mi estis en universitato, ĉar tio estis la sola maniero por informiĝi pri la aferoj kiuj okazas. Ekzemple, kiam kurso estis nuligita, tio estis oficiale dirita per simpla papero sur tabulo. Esti en la Facebook-grupo de la studantoj multege altigis la ŝancon ekscii pri la nuligo antaŭ ol longe veturi al la universitato.

Post la universitato, mi forigis mian konton. Poste, mi denove kreis konton, sed tiufoje nur por reklami Esperantaĵojn. Mi konservis ĝin dum nur 1 aŭ 2 jaroj. Sed antaŭ kelkaj tagoj, mi denove kreis konton. Kial ĉifoje?

Ĉar mi trovis neniun alternativan manieron por informiĝi pri la veganoj ĉirkaŭ mi kaj pri la veganaj eventoj kiuj okazas ĉirkaŭ mi. Kaj mi volas pli ofte partopreni al sociaj eventoj.

Esperantujo estas bonŝanca komunumo, ĉar ni emas uzi liberajn ilojn (kiuj ne estas "fermitaj ĝardenoj"). Por komuniki, ni ofte uzas Telegram, kio estas multe pli simpla kaj malpli invada ol Messenger, Whatsapp (Telegram ne montras onian telefonnumeron al ĉiuj) ktp ktp. Ekzistas kelkaj Esperanto-grupoj en Facebook sed ili ne estas tiom gravaj.

Facebook ne estas venkebla kiam temas pri trovi lokajn eventojn pri specifa intereso. Eĉ inter veganoj, kie estas multaj idealismaj homoj, ne ekzistas bona alternativo.

Do jen, mi devis krei konton.

Sed kompreneble, mi ne uzis mian veran nomon, kaj mi mensogas pri ĉiuj aliaj informoj. Mi tamen zorgis ke mia profilo estu sufiĉe realisma por esti akceptita en privataj veganaj grupoj.

Tio ankaŭ estas maniero batali kontraŭ Facebook: doni al ĝi malverajn informojn. Tio malvalorigas ĝian datumbazon, kio igas ĝin malpli interesa por vendantoj de reklamoj.

Kaj se Facebook forbaras min (ĝi kompreneble ne ŝatas homojn kiuj mensogas), mi simple kreos novan konton. Mi ne havas tiom multe por perdi, ĉar mi uzas mian konton nur por rigardi kiuj eventoj okazas.

Mi ne planas uzi Facebook dum pli ol 1 horo ĉiumonate. Fakte, mi eĉ ne certas ĉu mi ankoraŭ uzos ĝin post kelkaj monatoj. Tio dependas ĉu mi estas sukcesa (aŭ ne) je trovi interesajn sociajn eventojn per ĝi.

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-04 20:28

Sonĝanta Vivo

Sama situacio, malsama revo

40x40cm sur canvas, mixed media / Sama situacio, malsama revo 동상이몽 2024 / Ana Sonĝanta

de Ana Sonĝanta (noreply@blogger.com) je 2024-04-04 18:04

KARAPACO-PANORAMO

Neniam milito inter ni

Preskaŭ 200 homhelpantoj estis mortigitaj en daŭro de ses monatoj en Gazao

Mohammed Abed/AFP 04/04/2024 Unuiĝintaj Nacioj denuncas « netolereblan » bilancon, pro la maniero per kio Israelo kondukas la militon en Gaza-sektoro. Mardon, la Konsilio pri Sekureco de UN urĝe kolektiĝis por elvoki la israelan frapon de la 1a de aprilo...

de neniammilitointerni je 2024-04-04 07:50

Esperanta Retradio

Cerbo decidas kio estas memorteninda

La cerbo decidas subkonscie kion ni memortenas kaj kion ne. Laŭ nova studaĵo travivaĵoj kaj spertoj tiam alvenas en la longtempa memoro, se certaj signaloj en la cerbo "markas" la informojn. Eksperimentoj kun musoj sugestas ke rekompecoj ludas ĉe tio gravan rolon.

Ĉu ĉe lernado por testo, ĉe la orientiĝo en nova ĉirkaŭaĵo aŭ ĉe konatiĝo kun ĝis nun nekonataj personoj: Post kiam homoj travivas ion, la nervoĉeloj en ilia hipokampo produktas plurajn diversajn signalojn.

Inter ili troviĝas ankaŭ la pintaj signalondoj kiuj ekestas se modifiĝas la elektrostata ŝargo en la cerbaj ĉeloj. "Al ĉiu sperto kaj ĉiu travivaĵo estas atribuata ĉe tio propra ondoformo", klarigas neŭrosciencisto de la Novjorka Universitato Grossman Medicinlernejo.

Ke la pintaj signalondoj havas influon pri tio kiuj informoj transiras al la longtempa memoro, tio estas konata jam el pli fruaj prilumigoj. "Kion oni ne sciis ĝis nun, estas, kiel tio funkcias en la cerbo kaj precipe ankaŭ kiel la cerbo decidas ĉu ni memortenu travivaĵon dum pli longa tempo aŭ ĉu ni baldaŭ forgesu ĝin", klarigas la sciencisto.

Kune kun esplorista teamo de la Grossman Medicinlernejo la neŭrosciencisto pro tio serĉis pri la mekanismoj kiuj estas la bazo de la formiĝo de la longtempa memoro. La el tio ekestinta studaĵo estas nun prezentita en faka ĵurnalo pri scienco.

Aparte grava estas por la cerbo ke ĝi ne seninterrompe alprenu informojn. Estas diversaj fazoj - tiuj dum kiuj estas kolektataj impresoj kaj informoj, kaj poste tamen ankaŭ ĉiam denove ripozaj fazoj." Dum tiuj temperoj kiuj plej ofte daŭras nur kelkajn milisekundojn, la cerbo haltas dum momento por prilabori la travivaĵon. Dum tiuj temperoj la neŭronoj ankaŭ produktas la pintajn signalondojn.

Ke la cerbo vere bezonas plurajn ripozajn paŭzojn, tio montriĝas ankaŭ en la ĉiutago. Ili estas ekzemple la kaŭzo por tio, kial oni dum legado de komplikaj tekstoj ĉiam denove deflankiĝas kun siaj pensoj. Se oni volas lerni ion kaj volas longe memorteni ĝin, tiam gravas ĉiam denove fari paŭzojn por doni al la cerbaj ĉeloj la okazon prilabori la informojn.

En la kadro de la studaĵo la esploristoj montris, ke precipe la kvanto de la pintaj signalondoj estas decida por tio, kiuj informoj transiras al la longtempa memoro kaj kiuj ne. "Ju pli da ili estas produktitaj de la nervoĉeloj tuj post la travivaĵo, des pli estas ankaŭ probable ke oni povas rememori tion pli poste", diras la sciencisto.

La kaŭzo por tio troviĝas precipe en tio, ke estas nekonscie milojn da fojoj ripetataj la dum la tago ekestintaj signalondoj pli poste dum dormado. Se post travivaĵoj jam dekomence ekzistas pli da signalondoj, tiam tio aŭtomate kondukas al pli da ripetoj dum dormado kaj tiel finfine al pli efika engravurado en la longtempan memoron.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-04 06:00

Global Voices

Ukrainaj viroj fuĝantaj de mobilizado: malkomforta temo kiun neniu deziras priparoli

Tiuj ĉi viroj estas nevidebla segmento de la ukraina komunumo en Moldavio

Origine publikigita la Global Voices en Esperanto

La artikolo de Alina Miĥalkina estis origine publikigita en Newsmaker fine de 2023.  Tiu ĉi redaktita versio estas republikigita kaj redaktita celante klarecon fare de Global Voices kun permeso de Newsmaker

“Kiel fuĝi de Ukrainio al Moldavio” estas unu el la plej popularaj serĉoj en Guglo dum la lastaj du jaroj. De la milito en Ukrainio fuĝas ne nur virinoj, infanoj kaj la maljunuloj, sed ankaŭ viroj de rekrutiga aĝo kiuj ne deziras militi. Viroj ofte elektas fari tion kontraŭleĝe. Tamen en la proksima estonteco iliaj rajtoj povus esti limigitaj kaj ili povus esti senditaj reen al Ukrainio.

“Kontraŭ akceptebla sumo kaj absolute laŭleĝe”

Maksim (ŝanĝita nomo), 26-jara maristo, same kiel multaj aliaj ukrainaj viroj de soldata aĝo “aĉetis” sian foriron de Ukrainio.

La milito trafis lin en Odeso, kie li restis ĝis aprilo 2023. En lastaj monatoj li restis preskaŭ senelire en sia hejmo, timante la oficistojn de la Teritoria Rekruta Centro.

Per ukazo de prezidanto Zelenskij tuj post komenco de la rusia invado al la viroj de rekrutiga aĝo (18 ĝis 60 jarojn aĝaj) estis malpermesite forlasi la landon. Tamen la ukazo mem ne malpermesas rekte la vojaĝadon. “La decido estas bazita sur subleĝaj dokumentoj, kio kreas koruptajn riskojn” diris Artjom Sitnik, vic-estro de la Nacia Agentejo pri la Preventado de Korupto.

Ekzistas kelkaj esceptoj en la leĝoj: viroj aĝaj 18 ĝis 60 jarojn rajtas forlasi la landon se ekzemple ili akompanas edzinojn, infanojn aŭ parencojn-handikapulojn, se ili havas tri aŭ pli da infanoj, aŭ se ili estas maristoj kun kontraktoj je maraj ŝipoj. Tamen, diras Maksim, eĉ homoj el tiuj ĉi kategorioj alfrontas malfacilaĵojn kun ricevo de forirpermesiloj.

Tiu ĉi leĝoj ankaŭ kreas amason da kontraŭleĝaj skemoj. Ukrainaj sekretservoj ĉiutage identigas organizantojn de tiaj mekanismoj, ekzemple loĝanton de Odeso, kiu estis aranĝanta fikciajn geedzecojn kun virinoj-handikapuloj (kontraŭ 4500 dolaroj).

Homoj provas forlasi Ukrainion per diversaj manieroj, foje ekstremaj. Ekzemple iuj naĝas trans Dnestro aŭ trairas arbarojn, forkurante de aproj. Tamen plej multaj uzas la servojn de perantoj por transiri limojn de Ukrainio, inkluzive en la Moldavia sektoro.

Ekde komenco de la milito ĉirkaŭ 15 000 ukrainoj kontraŭleĝe transiris la limon de Moldavio, laŭ Ruslan Galuŝka, la estro de la Moldava Limgarda Polico. Li konstatis: “La averaĝa nombro de kontraŭleĝaj transiroj ĉiutage varias 5 ĝis 25″.

Maksim uzis la perantojn por ricevi helpon “kontraŭ akceptebla mono” kaj, laŭ liaj vortoj, “tute kontraŭleĝe”. Nin li loĝas en Kiŝinevo kaj havas kontrakton kiel maristo.

“Ili iras plu”

Ne gravas kiel ukrainaj viroj transiras la limon al Moldavio, sed ilia sekva paŝo estas laŭleĝigi sian ĉeeston en la lando, kutime per azilpeto. Laŭe al artikolo 9 de la leĝo pri azilo en la Respubliko Moldavio, azilpetantoj “ne estas punataj pro kontraŭleĝa eniro aŭ kontraŭleĝa ĉeesto en la teritorio de la Respubliko Moldavio”.

Moldavaj aŭtoritatoj ankaŭ ne ekstradicias ilin al alia lando, krom en kazoj kiam ili estas minaco por Moldavio. Do, sekve de la eksplodo de la milito en Ukrainio, la Moldavia azilsistemo kolapsis. Ĝis la 24-a februaro 2022 ĉiujare en Moldavio estis prezentataj proksimume 100 azilpetoj. En 2022 tiajn petojn prezentis 11 218 civitanoj de Ukrainio: 811 infanoj, 1 424 virinoj kaj 8 983 viroj.

En la sama 2022-a jaro la Ĝenerala Inspekcio faris 6 682 decidojn pri ĉesigo de azilaj proceduroj rilate civitanojn de Ukrainio, pro siaj propraj decidoj aŭ ĉar la petantoj jam forlasis la landon. De januaro ĝis oktobro 2023 la nombro malkreskis ĝis 5 738 decidoj.

Informinto de NewsMaker klarigis ke kutime ukrainaj viroj iras “plu” kaj haltigas azilajn procedurojn. Ilia fina celo estas EU-landoj. Sed iuj ukrainoj elektas resti en Moldavio kaj petas provizorajn protektajn dokumentojn (statuso, kreita speciale por ukrainoj, kaj donanta unujaran rajton pri loĝado, laboro, sociala kaj medicina asisto).

Kiel vivas rifuĝintoj

Informinto de NewsMaker, laboranta kun rifuĝintoj, rimarkigis ke plejparto de la viroj el Ukrainio preferas ne priparoli publike kiel ili forlasis sian landon: “Ĵurnalistoj ofte venas al diversaj komunumoj kaj demandas ĉu ili estas viroj, kiuj transiris la limon kontraŭleĝe kaj ĉu ili deziras anonime rakonti pri tio. En plejparto de la kazoj ili alfrontas ekstreme agreseman rifuzon”.

Alia informinto de NewsMaker el humanitara sektoro klarigas ke ukrainaj viroj timas ke post aprobo de nova mobiliza leĝo en Ukrainio ili povus perdi provizoran protekto-statuson en Moldavio kaj alfronti ekstradicion al Ukrainio. “Programistoj kaj maristoj elektas resti en Moldavio pro evidentaj kialoj: ĝi estas proksima al hejmo kaj iliaj parencoj povus viziti ilin” kundividas la informinto.

Laŭ li, tiuj ĉi viroj estas nevidebla segmento de la ukraina komunumo en Moldavio; ili restas izolitaj de ilia komunumo kaj apenaŭ integriĝas. “Ĉiu ajn havas pakitan valizon uzotan se li devos rapide forlasi Moldavion”, aldonas la kunparolanto.

“Mankas intenco puŝi ukrainajn virojn al milito”

Estas du interligitaj demandoj: la kontraŭleĝa eniro de ukrainoj konvenaj al militservo kaj la problemo de mobilizado. En tiu ĉi sfero aliro al bazaj liberecoj surbaze de la homaj rajtoj kontraŭas bezonojn de la armeo, kiu spertis grandajn perdojn dum la pasintaj du jaroj.

Laŭ magazino Politico, Kievo kaj Bruselo pridiskutas la repatriigon de ukrainaj rifuĝintoj en 2025, kio koincidos kun la fino de valida periodo de la “Protekta Direktivo por Rifuĝintoj el Ukrainio”.

En decembro 2023 Lauri Läänemets, la estro de la Ministerio pri Internaj Aferoj de Estonio, deklaris ke aŭtoritatoj de la lando pretas helpi al Ukrainio pri mobilizado de ĝiaj civitanoj. Tamen li klarigis ke “la Estonia ŝtato ne intencas rekruti ukrainajn virojn por milito”.

Restas malklare kion Moldavio faros kadre de tiu ĉi scenaro, kvankam la lando jam ekstradicias ukrainojn kiuj kontraŭleĝe transiris la limon. Unu el la kondiĉoj de tiu ĉi ekstradicio estas ke personoj estis detenitaj en la ĉelima areo dum 48 horoj ekde la momento kiam ili sekrete transiris la limon. Estas grave rimarkigi ke neniu el la ekstradiciitaj ukrainoj petis iun ajn formon de protekto. Se ili farus tion ĉi, eĉ en konversacio kun limgardistoj, la ekstradicio iĝus neebla.

Vladimir Fesenko, ukraina politikologo, diris al NewsMaker ke nova mobiliza leĝo en Ukrainio estas prikonsiderata. La ĉefa celo estas fari la proceduron pli akurata, ĉar la malnovaj reguloj fiaskis.

Laŭ Fesenko, limigado de rajtoj kaj liberecoj dum milito estas necesa rimedo: “Ne ekzistas idealaj militoj; milito estas drama, tragika kaj malpura procezo en laŭlitera senco de tiuj ĉi vortoj. Tio estas fizika kaj mensa ekzameno por homoj. Tamen mi ŝatus memorigi al ĉiu ajn ke tio estas milito por postvivado de la homoj kaj de la ŝtato”.

“Moldavio ne povas ekstradicii azilpetantojn”

Oleg Palij, la estro de la Moldavia Jura Centro por Juristoj (MJCJ) klarigis ke Moldavio estas ligita je internaciaj sindevigoj ne ekstradicii iun ajn personon kiu petas azilon: “Laŭ la Ĝeneva konvencio pri rifuĝintoj de 1951, rifuĝinto ne povas esti revenigita al lando kie liaj vivo kaj libereco povus esti minacataj”.

Li ankaŭ aldonis ke la nombro de ukrainaj viroj en Moldavio ne kreskas post la pridiskutado de la mobiliza leĝo en la Rado [la ukraina parlamento]: “Se vi rigardos la semajnajn raportojn de la Ĝenerala Inspekcio pri Migrado, vi vidos ke nombro de azilpetoj estas dekoble malpli granda ol en 2022″. Nuntempe ukrainaj rifuĝintoj povas senti sin sekuraj en Moldavio.

de Stano BELOV je 2024-04-04 05:56

2024-04-03

La Balta Ondo

Finnlando: Vintraj Tagoj 2024

Finnlando
Finnlando: Vintraj Tagoj 2024

Vintraj Tagoj de Esperanto-Asocio de Finnlando (EAF) okazis en la norda urbo Oulu [Oŭlo] semajnfine la 9an kaj 10an de marto 2024 kun ĉirkaŭ 30 partoprenantoj el Finnlando, krome kelkaj partoprenis distance.

La sabata programo komenciĝis per du prelegoj. Unue Risto Kupsala prelegis pri du planlingvoj: Samboka, finn-ugra planlingvo, kaj Pandunia, sufiĉe nova planlingvo celanta tutmondecon evitante eŭropcentrecon. Estis tre interesa prelego kun multe da novaj informoj pri planlingvoj, tre kleriga ankaŭ al esperantistoj.

Poste ni povis per distanckonekto aŭskulti al Tatu Lehtilä, kiu antaŭ duonjaro kune kun sia edzino Karina Oliveira transloĝiĝis al Turku, Finnlando. Tatu rakontis pri diversaj spertoj, kiun ili havis dum tiaj unuaj monatoj en nova loĝlando, ekzemple pri la vetero, loĝado, burokratio ktp. Ni, finnlandanoj, atente sekvis lian prezentadon.

En sabato posttagmeze okazis la jarkunveno de EAF. Oni decidis pri la ordinaraj aferoj kaj elektis la funkciulojn. La nova estraro estas: prezidanto Juha Metsäkallas, estraranoj: Tuomo Grundström, Sylvia Hämäläinen, Arja Kuhanen, Tiina Kosunen, Paula Niinikorpi kaj Tiina Oittinen; vicestraranoj: Päivi Saarinen, Robert Bogenschneider kaj Leila Tiitto.

La sabatan vesperumon ni havis en la kafejo de la loka kulturdomo. Tie al ni muzikis lokaj talentuloj. Unue trumpetis blovinstrumenta kvarteto (du trumpetoj, korno kaj tubjo). La kvar membroj apartenas al loka blovinstrumenta orkestro kaj el ili du estas esperantistoj. Post la kvarteto estis vico de kantista-gitarista duopo Jalot Pojat (Noblaj Knaboj). Ili prezentis en Esperanto siajn proprajn, iom profanajn kantojn. La stilo estis moderna trobadoreska. La tradukojn faris Risto Kupsala. La duopo estas konata en la urbo, ili muzikis, interalie, en la Nokto de Artoj en Oulu. La vesperumo estis malferma por la publiko kaj alvenis ĉirkaŭ dek kvin aŭskultantoj aldone al la partoprenantoj de Vintraj Tagoj.

La dimanĉan matenon ni piediris en la urbocentro, nin gvidis lokaj esperantistoj. Ni vidis la ĉefajn vidindaĵojn, interalie, la katedralon kaj aliajn gravajn konstruaĵojn, kaj statuojn de loĝantoj influintaj la historion kaj nuntempon de la urbo. Dum la rondirado Tuomo Grundström ĉe la statuo de Frans Mikael Franzén deklamis Esperante poemon, verkitan svede de Franzén kaj tradukitan de Tuomo. Temas pri julkanto, kiun almenaŭ pli aĝaj finnlandanoj konas parkere.

Fine ni vidis du figurojn en statuoformo konatajn en la tuta Finnlando: la Bazarpoliciston (en Oulu-dialekto: Toripolliisi, atentu la du l-ojn meze) kaj la dramtradician pri Kristnasko: Stelknabon (finne: Tiernapojat). La rondirado estis tre agrabla kaj finiĝis en komuna lunĉo en loka restoracio.

Niaj sekvaj eventoj estas Somera kurso en Tampere kaj Aŭtunaj Tagoj en Iisalmi. Informoj aperos en nia retejo https://www.esperanto.fi/.

Tiina Oittinen
sekretario de EAF

Foto: Vintraj Tagoj 2024: Antaŭ la Bazarpolicisto (Aini Vääräniemi)

Ĉi tiu artikolo aperis en la marta (printempa) eldono de La Ondo de Esperanto (2024).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2024, №1 (319).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post Finnlando: Vintraj Tagoj 2024 appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-03 21:10

Vanege

0202 Focumon: retludo por resti fokusita pri taskoj

En la lastaj tagoj mi provis retludon kiu nomiĝas "Focumon". Estas ludo kie oni kolektas monstrojn (iom kiel Pokémon), sed por plifortigi ilin, oni devas labori.

Sed oni ne devas labori en la ludo mem, sed en la vera mondo. Oni donas al la ludo liston de taskoj kiujn oni volas fari en la vera mondo. Kiam oni komencas labori, oni premas butonon, kaj kiam oni finas labori, oni premas butonon.

La ideo de la ludo estas igi homojn pli motivigitaj je labori, per ligi al laboro virtulan rekompencon.

La ludo ankaŭ havas socian aspekton: eblas inviti amikojn, kaj ili povas vidi kiam ili laboras, kaj kion ili laboras. Tiel oni povas uzi la potencon de "socia premo", sed je tre malgranda nivelo.

Ekzistas pluraj retludoj kun simila koncepto. La plimulto de ili uzas la teknikon de "pomodoro", kie oni laboras per cikloj de 25 minutoj de laborado + 5 minutoj de ripozado.

Mi ne multe ŝatas la teknikon de pomodoro, ĉar ĝi devigas min haltigi taskojn je preciza momento (la fino de ciklo), eĉ kiam mi ankoraŭ estas motivigita. Kaj poste mi devas retrovi motivon por komenci novan ciklon

Focumon uzas pli inteligentan teknikon: la tekniko de la triona tempo: se oni laboras dum 3 minutoj, oni rajtas ripozi dum 1 minuto. Se oni laboras dum 30 minutoj, oni rajtas ripozi dum 10 minutoj. Se oni laboras dum 60 minutoj, oni rajtas ripozi dum 20 minutoj. Tiu tekniko havas multajn avantaĝojn: oni ne bezonas ĉesi kiam oni estas motivigita kaj oni povas labori dum la vera daŭro de tasko. Sed foje oni laboras tro longe, do oni devas mem memori regule profiti de la gajnita tempo por ripozi.

Focumon estas iom amuza. Ĝi funkcias bone en la unuaj tagoj, kiam oni volas malkovri la aplikaĵon. Tamen mi iom ĉesis uzis ĝin:
- Mi ne vere bezonas "ripozan" tempon: kiam mi ripozas mi kutime faras alian taskon (kiel malplenigi lavmaŝinon). Mi alternas sidajn (komputilajn) taskojn kun staraj taskoj. Tiel mi ne vere bezonas "ripoztempon".
- Iom ĝenas min ĉiam devi iri al retejo por klaki butonon por diri ke mi komencas aŭ ĉesigas paŭzon. Tio iom sentiĝas kiel malŝparo de tempo.

Sed mi devas konfesi ke mi jam estas tre serioza kaj laborema persono do tia aplikaĵo ne povas multe helpi min. Sed eble ĝi povas interesi vin: https://www.focumon.com/

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-03 11:40

Le Monde diplomatique en Esperanto

Grandeco kaj mizero de la kritiko de la amaskomunikiloj en Germanujo

En Germanujo, kiel en multaj aliaj okcidentaj regnoj, la senkreditiĝo de la institucioj plene trafis la gazetaron. Tamen ĉi tiu regno antaŭe estis lulilo de floranta kritiko de la amaskomunikiloj. Nun, la redakciestroj klopodas por malkvalifiki iun ajn pridubon pri konformismo aŭ ĵurnala eraro asociante ĝin kun komplotismo.

La amaskomunikiloj kondutas rilate al kritiko de la amaskomunikiloj, kiel la birdoj kun la ornitologio : ili ne ĝin aŭskultas”, plendas la germana sociologo Harald Welzer, aŭtoro kune kun la filozofo Richard David Precht de libro publikigita en 2022 kaj titolita Die vierte Gewalt. Wie Mehrheitsmeinung gemacht wird, auch wenn sie keine ist (‘La kvara povo. Kiel formiĝas plimulta opinio, eĉ se ĝi ne estas tia') (1). Ĉu ĝia konkludo ? Ke, pri temoj, kiel la milito en Ukrainujo, la superregantaj germanaj amaskomunikiloj precipe sin dediĉas krei unuflankan rakonton prefere ol informi pere de ekvilibraj esploroj. Kreskanta breĉo apartigas la publikigitan opinion de la publika opinio. La gazetaro ĵetis torenton da malestimaj komentoj sur ĝiajn aŭtorojn, kelkaj el kiuj estis publikigitaj eĉ antaŭ ol la apero de la libro. Tia akcepto paradokse validigis la hipotezon pri tre ekscitita ĵurnalismo, kiu anstataŭigas la argumentojn bazitajn sur faktoj per nuraj opinioj aŭ moralaj juĝoj.

La afero ilustras konstanton : kvankam la ĵurnalistoj volonte informas pri okazaj skandaloj rilataj al sia profesio (kiel la malveraj raportaĵoj de la revuo Der Spiegel, rivelitaj en 2018, aŭ la kazo de korupto en la germana televidkanalo RBB en 2023), ili ne hezitas similigi ĉiun strukturan kritikon kun komploto de la dekstrularo, eĉ kiam tia kritiko devenas de la liberala maldekstro : la semajna gazeto Der Stern riproĉis al la aŭtoroj de La kvara povo, ke ili apogis la ideon de la “mensoga gazetaro”, tiel multe ŝatata de la ekstrema dekstro (2).

Rigardi la pasintecon kaj analizi la germanan ĵurnalan produktadon riveliĝas, tamen, kiel ekzerco riĉa je instruoj. Analizo de la enhavo rilate, ekzemple, al la priraportado de la milito en Ukrainujo montras troan ĉeeston de la gravuloj favoraj al la livero de pezaj armiloj kaj malfavoraj al la diplomatiaj iniciatemoj : Marie-Agnes Strack-Zimmermann (de la liberala partio FDP) senkompare estis la persono plej demandita pri la temo, sekvita de Anton Hofreiter (de La Verduloj), kiu defendas la samajn sintenojn (3). Opinisondoj faritaj dum la sama periodo sugestis, tamen, ke ĉirkaŭ la duono de la enketitoj oponis la liveron de pezaj armiloj kaj, ke la plimulto estis favora al diplomatio (4). “Estas malfacile fulmorapide forigi la tezon pri la disiĝo inter esprimitaj opinioj kaj la publika opinio”, klarigas la esploristo pri komunikado Uwe Krüger, de la Universitato de Lejpcigo.

La fakto estas, ke, kiel Krüger atentigas, la militema orientiĝo de la germana amaskomunikila medio ne datiĝas de la komenco de la rusa invado de Ukrainujo. La bombadoj de Serbujo fare de la Nordatlantika Traktato-Organizaĵo (NATO) en 1999 –kontraŭaj al la internacia juro kaj en kiuj Germanujo partoprenis–, same kiel la engaĝiĝo de Bundeswehr (5) en la militon en Afganujo, estis aplaŭditaj de la granda plimulto de la ĉefartikoloj de la precipaj germanaj amaskomunikiloj, dum la loĝantaro montriĝis plejparte malamika al ambaŭ intervenoj (6). De la 24-a de Februaro 2022, la amaskomunikila premo kontribuis al radikala turniĝo de la germana diplomatio, en kiu la reganta Socialdemokrata Partio (SDP) senkonsidere forĵetis la postlasaĵon de Willy Brandt, iniciatinto de politiko de malstreĉiĝo kun la Oriento. “Hodiaŭ temas pri organizi sekurecon kontraŭ Rusujo”, deklaris la prezidanto de SDP Lars Klingbeil (7) en Oktobro 2022.

Atlantisma transmisiia rimeno

Krüger sin konigis en 2013 publikigante sian tezon pri la integriĝo de germanaj ĵurnalistoj en transatlantikaj pensfabrikoj. Famaj gravuloj de la germana gazetaro, kiel ekzemple la estroj de la paĝaroj de eksterlanda politiko Stefan Kornelius (de la gazeto Süddeutsche Zeitung) kaj Klaus-Dieter Frankenberger (de la Frankfurter Allgemeine Zeitung), Josef Joffe (tiam kunredaktoro de la semajna gazeto Die Zeit) aŭ Kai Diekmann (tiutempa ĉefredaktisto de Bild-Zeitung), estis –kaj, en kelkaj kazoj, ankoraŭ estas– membroj de atlantikismaj organizaĵoj, kiel ekzemple la Atlantik-Brücke, Triflanka Komisiono aŭ Aspen Institute, sed tio ne estis publikigita en iliaj respektivaj gazetoj. Poste, Krüger pruvis, pere de analizo pri enkadrigo kaj enhavoj, la engaĝiĝon de la menciitaj publikaĵoj por la pozicioj de NATO kaj Usono (8). Eĉ la vicĉefredaktoro de Die Zeit, Bernd Ulrich, agnoskis, ke la transatlantikaj retoj estis “transmisia rimeno de la usona pensmaniero rilate al la eksterlanda politiko (9).

La kazo de Jochen Bittner bone resumas la situacion : kiel membro de la usona institucio German Marshall Fund –pensfabriko celanta plifortigi la transatlantikajn ligojn–, tiu redaktoro de Die Zeit partoprenis en 2013 la ellaboradon de strategia dokumento pri politiko eksterlanda kaj de sekureco de Germanujo. Liaj laboroj servis kiel bazo por grava parolado de la tiama germana prezidanto, Joachim Gauck, eldirita dum la Konferenco pri Sekureco de Munkeno kaj en kiu li alvokis pli grandan militan engaĝiĝon de Germanujo en la mondon. Ne rivelanta sian duoblan funkcion, Bittner tuj bonvenigis la paroladon de Gauck, laŭdante ĝin “sensacia” en Die Zeit (10).

La studaĵo de Krüger subite eniĝis en la germanan publikan debaton kiam, la 29-an de Aprilo 2014, ĝi estis menciita en la satira programo Die Anstalt de la publika televidkanalo ZDF : jen unu el la maloftaj okazoj en kiuj oni faris kritikon de la amaskomunikilaro ĉe la televidekrano. Malgraŭ la intereso estigita de liaj riveloj kaj la fiasko de la procesoj faritaj de la cititaj ĵurnalistoj, nek la administrantaroj de la universitataj fakoj nek tiuj de la ĉefaj amaskomunikiloj persistis en la esploro de tia promesplena temo.

Tamen, la influo de transatlantikaj retoj sur la priraportado de internaciaj konfliktoj (Ukrainujo, Mezoriento aŭ Ĉinujo) estis –kaj daŭre estas– tiel grande aktuala, kiel tiu de la rusa propagando, kiu ja estas abunde pritraktita. Des pli, ĉar en tiuj retoj ne nur brilantaj ĵurnalistoj estas implikitaj, sed ankaŭ parto de la politikaj elitoj, kiel la nuna ministro pri Eksteraj Aferoj, Annalena Baerbock (de la Verduloj), membro de Atlantik-Brücke kaj iama stipendiulo de la German Marshall Fund.

Sed, kiom ajn evidentaj kaj okulfrapaj ili estas, la ideologiaj simpatioj ne tute klarigas la ĵurnalistajn biasojn. La malkresko de la preskvantoj, la forkuro de la reklamantoj kaj la konkurenco de la ciferecaj platformoj ĝisfunde modifis la germanan gazetaron dum la lastaj du jardekoj. Sabine Schiffer, fondinto de la Instituto por la Respondeco de la Amaskomunikiloj (IMV, laŭ ĝiaj komencliteroj en la germana) en Erlangen kaj profesoro en la Universitato Hochschule für Medien en Frankfurto ĉe Majno, substrekas la ruinigajn efikojn de labora nestabileco sur ĵurnala verkado. Laŭ ŝia opinio, iri kontraŭflue iĝas ĉiam pli danĝere ĉe la profesia nivelo : “Tiuj, kies kariero progresas ja estas la oportunistoj”.

En Germanujo, kiel aliloke, la strebo akiri alklakojn instigas renomajn amaskomunikilojn surfi sur la ondoj de indigno, kiuj furoras en X (antaŭe Tvitero), foje sen eĉ kontroli la faktojn. Tiel, en la nokto de la 15-a ĝis la 16-a de Novembro 2022, la televidkanalo ZDF pepis : “Rusaj misiloj falas sur polan teritorion ; eksploda aserto, ĉar Pollando estas membro de NATO, tuj ripetita de la prezidanto de la Komisiono pri Defendo, Marie-Agnes Strack-Zimmermann, kaj komentita per la sekvaj vortoj de ĵurnalisto de la aŭstra Der Standard, la ĉefa “modela gazeto” de la regno : “Putin [...] klare serĉas grandan alfrontiĝon kun Eŭropo. Ni devas prepariĝi por milito, kvankam io tia povas ŝajni neimagebla”. Fakte, tio estis falsa novaĵo : la misilo, kiu falis sur la urbeton de Przewodów devenis de la ukraina armeo (11). Kvankam la lukto kontraŭ la “falsaj novaĵoj” aperas en la listo de la ĉefaj zorgoj de la eŭropaj registaroj, amaskomunikiloj kaj institucioj, la redakcioj ne oficiale prezentis siajn senkulpigojn. ZDF kaŝe modifis la titolon de sia artikolo kaj la politikistoj strebis forigi siajn pepojn.

Publika debato pri la misfunkciado de la amaskomunikiloj sen la partopreno de la amaskomunikiloj mem estus maloportuna. Nu, ĉi lastaj malinklinas al memkritiko. Oni povus pensi, ke la konkurenco inter gazetoj plenumas sian ĝustan funkcion : tia erara raportaĵo aŭ tia falsita informo devus sproni la reĝustigan fervoron de la ceteraj ĵurnalistoj. Sed por fari tio, necesas sendependaj gazetoj, kaj la vero estas, ke la diverseco de la ĉefaj germanaj amaskomunikiloj malbone fartas. Veras, ke la koncentriĝo de proprieto en la tutlandaj gazetoj ankoraŭ ne atingis la kulminojn ekzistantajn en Francujo, Britujo aŭ Usono, sed la proceso de ekonomia firmiĝo komenciĝinta antaŭ pluraj jardekoj, fine transformis medion antaŭe faman pro sia malcentralizo (12). En 2022, en la sektoro de la ĉiutaga gazeto, la dek plej grandaj grupoj posedis 57,8% de la merkato. La eldona grupo Axel Spinger superregas, sola, 83% de la merkato de la kaufzeitungen –ĵurnaloj venditaj ĉefe en la gazetkioskoj, ne per abono, kaj el kiuj la plej konata estas Bild–. Koncerne la semajnan gazetaron, kvin entreprenaj grupoj posedas 63% de la plej vendataj revuoj. Iliaj eldonejoj plejparte apartenas al kelkaj miliarduloj aŭ preskaŭ tiaj, inter kiuj estas la familioj Mohn (Bertelsmann/RTL/Gruner + Jahr), Springer/Döpfner (Bild, Welt), Holtzbrinck (Die Zeit, Tagesspiegel), Schaub (Medien-Union/Süddeutsche Zeitung) kaj Burda (Focus) (13). En pli ol du trionoj de la distriktoj kaj urboj, entrepreno eĉ havas kvazaŭmonopolon pri la ĉiutaga gazetaro, kiel ekzemple en Kolonjo, Nurenbergo, Freiburg kaj Lejpcigo, en la plej granda parto de Ruhr, en la ĉefurboj de federaciaj landoj Stutgarto, Hanovro, Wiesbaden, Magdeburgo, Majenco, Kiel kaj Erfurto, kaj eĉ en tuta federacia lando : Sarlando.

JPEG - 216.2 kio
Gazetkiosko en Duseldorfo, Wikicommons

Kiu posedas la gazetaron ?

Veras, ke la proprietuloj malofte enmiksiĝas en la ĉiutagan redakcian laboron, sed ili nomumas la ĉefredaktistojn kaj determinas la buĝetojn, tiel plenumante konsiderindan influon sur la eldona tendenco. Krome, la kapitalisma regado fare de la riĉulegoj ne favoras la imagon de redakcioj pri la temo de impostaltigoj por grandaj havaĵoj aŭ ilia socialigo por resanigi publikajn buĝetojn en embaraso, tute male : en 2002, la gazetoj Süddeutsche Zeitung kaj Die Welt engaĝiĝis kiel partneroj de la premgrupo Stiftung Familienunternehmen (Fondaĵo de Familiaj Entreprenoj) en kampanjon por la forigo de la heredimposto (14). En Germanujo, kiel aliloke, la koluzio inter la amaskomunikilaj potencoj kaj monaj potencoj apenaŭ aperas en la ĉeftitoloj.

Al tiuj ambiguaj rilatoj inter ekonomia povo kaj kontraŭpovo aldoniĝas aliaj faktoroj, kiuj limigas diversecon de opinioj kaj kritikan mempripenson. Harald Welzer klarigas, ke la superregantaj amaskomunikiloj, kvankam apartenantaj al kompanioj, kiuj konkuras inter si, ĉiam pli konverĝas al certaj temoj kaj disvolvas kun la cetero de la regantaj klasoj specon de korporacia spirito kaj grupa pensmaniero kiuj, foje, estas ĉe la rando de gregismo. Kiel observis en la 1970-a jardeko la socia psikologo Irving Janis, la aparteno al elita rondo ne favoras raciajn decidojn, kiam oni devas alfronti krizon, kiel en la –tiutempaj– kazoj de la usona invado de la golfeto de Cochinos en Kubo aŭ la eskalado de la milito de Vjetnamo. La grupo, male, emas formeti la diverĝajn vidpunktojn kaj alternativajn solvojn (15).

Sinteno, kiun oni povis konstanti ĉe la germanaj redakciestroj ne nur koncerne la militon de Ukrainujo, sed ankaŭ dum la epidemio de kovim-19 : kelkaj esploristoj, pere de ekzamenado de vasta specimeno de artikoloj kaj raportaĵoj publikigitaj en dek unu de la ĉefaj germanaj amaskomunikiloj inter Januaro 2020 kaj Aprilo 2021, montris, ke nur 1,6% de tiuj verkoj menciis vidpunktojn malamikajn al la registaraj decidoj por lukti kontraŭ la disvastiĝo de la viruso, precipe pri trudizoliĝo. Krome, apenaŭ estis menciitaj la negativaj konsekvencoj de tiuj decidoj. “La traktado –klarigas la aŭtoroj de la studaĵo– estis samtempe porregistara kaj kritika : porregistara ĉar la amaskomunikiloj, samkiel la politikistoj, plejparte postulis drakonajn decidojn, kaj kritika ĉar tiuj decidoj ŝajnis tro malkuraĝaj kaj malfruaj laŭ la opinio de la ĵurnalistoj (16).

Aŭdaci pli diktatori

En la debatoj, la atribuo de malkvalifikaj taksadoj, kiel ekzemple “neadistoj de la kovim” aŭ “kovimidiotoj”, bazita sur principo de divido de la mondo inter la bono kaj malbono, venkis la interŝanĝon de argumentoj. Laŭ opinio de Heribert Prantl, membro de la teamo de ĉefredaktistoj de Süddeutsche Zeitung ĝis 2019, tiuj malŝatemaj epitetoj estas misuzo de la gazetlibereco. “La ĵurnalistoj devus lukti per argumentoj, ne per insultoj”, asertas Prantl al ni. Fronte al la epidemio, modelaj amaskomunikiloj publikigis vidpunktojn, kiujn ili estis opiniintaj neakcepteblaj en aliaj cirkonstancoj, kiel tiun opiniartikolon de la verkisto Thomas Brussig kun titolo, kiu estis tre serioza : “Aŭdaci pli diktatori”, publikigitan la 9-an de Februaro 2021 en Süddeutsche Zeitung, aŭ tiun de du universitataj profesoroj, publikigitan la 23-an de Julio 2021 en Die Zeit : “Diskriminacio de la nevakcinitaj personoj estas pravigita laŭ la etika vidpunkto”. Prantl konsideras, ke ĝuste kiam la ekzekutiva, leĝdona kaj justica povoj unisone trudas drastajn malvastigojn de fundamentaj rajtoj, la “kvara povo” devas paŝi antaŭen, kiel korektiga forto.

La milito en Gazao proponas novan ekzemplon de konverĝo de la grandaj germanaj amaskomunikiloj kaj la ŝtata povo, kiun ili supozeble havas la komision kontraŭpezi. La deklaro –evidente malĝusta– de la germana kanceliero Olaf Scholz, ke “Israelo agas konforme al la homaj kaj internaciaj rajtoj” kaj, ke aserti la malon estas “absurdaĵo” (14-an de Novembro 2023) estis akceptita senkritike de la grandaj germanaj amaskomunikiloj, kiuj zorge evitis la vidpunkton de la internacia juro. Tri monatojn post la atako de la 7-a de Oktobro, Daniel Bax, redaktoro de la ĵurnalo Die Tageszeitung, venis al la jena konkludo (7-an de januaro 2024) : “Multaj ĵurnalistoj en ĉi tiu regno sin konsideras, precipe, gardantojn de la ŝtatintereso. Ili pli okupiĝas kondamni la diverĝajn opiniojn ol pridubi la alproksimiĝon de Germanujo al Israelo. Anstataŭ informi siajn legantojn, ili faras prozelitismon. Kiel kvara povo, ili fiaskas”.

Ĉu eblas dati la radikaliĝon de tiu formo de “ununura pensado” en Germanujo ? Laŭ Uwe Krüger, tre konsiderinda ŝanĝiĝo okazis inter 2013 kaj 2015. Se ĝis tiam la esploristo sen malfacilo kritikis la funkciadon de la amaskomunikiloj, de tiam li estis pli singarda en siaj publikaj deklaroj, ĉar la kritiko de la amaskomunikilaro jam sisteme asociiĝis kun komploto de la ekstrema dekstro.

La klarigo rilatiĝas al duobla katastrofo, politika kaj ideologia. En 2013 naskiĝis la partio Alternativo por Germanujo (AfD, pro ĝiaj komencliteroj en la germana), tiam popolisma de dekstro ; ĝi iom post iom orientiĝis al ekstrema dekstro kaj, dek jarojn poste, estas la dua politika forto en Germanujo, laŭ opinisondoj. Preskaŭ samtempe, en 2014, la movado Patriotaj Eŭropanoj kontraŭ la Islamigo de Okcidento (Pegida), ankaŭ de ekstrema dekstro, vekis grandegan amaskomunikilan intereson, malgraŭ la fakto, ke ĝi malofte sukcesis mobilizi pli ol kelkajn milojn da personoj. Sed la denunco kontraŭ la lügenpresse (‘mensoga gazetaro') ĉiam ĉeestas en ĝiaj manifestacioj. Frapfrazo, kiu havas longan kaj agitatan historion malantaŭ si. Post la germana revolucio de Marto 1848, ĝi ĉefe estis uzita de la konservativuloj kontraŭ la liberala kaj maldekstrema amaskomunikilaro, foje kun antisemitaj nuancoj. Dum la unua mondmilito tia estis la epiteto, kiun ricevis ĉiu gazeto kontraŭa al la germana vidpunkto, tradicio, kiun la nazioj poste konservis. Tamen, la termino lügenpresse ankaŭ aperis per la plumo de aŭtoroj de la laborista movado, kiam ili admonis la kontraŭsindikatan propagandon de la grandaj amaskomunikilaj grupoj. Ĝi ankaŭ aperis en la verkaro de la verkistoj en la ekzilo por alnomi la nacisocialismajn gazetojn.

Ju pli la ekstremdekstraj fortoj estis reuzantaj tiun esprimon komence de la 21-a jarcento, des pli la ideo mem pridubi la superregantan ĵurnalismon estis asociita en la publika debato kun ideologioj komplotismaj kaj rasismaj. Ĉi tiu situacio stimulis fatalan polusiĝon : dum la dekstraj rondoj krudvorte okupis la kritikon de la amaskomunikiloj, multnombraj amaskomunikiloj, enfermitaj en pensmaniero de sieĝatoj, malakceptis ajnan obĵeton al sia funkciado nome de protekto de liberala demokratio minacata de kvazaŭfaŝismaj popolaĉoj. Kaptita inter ambaŭ mekanismoj, la spaco por racia kaj sistema kritiko de la germanaj amaskomunikiloj elĉerpiĝas.


(1) Richard David Precht, Harald Welzer, Die vierte Gewalt. Wie Mehrheitsmeinung gemacht wird, auch wenn sie keine ist, S. Fischer, Frankfurto ĉe Majno, 2022.

(2) “‘Ist es nicht manchmal besser zu schweigen, wenn man wie Sie kein Experte ist, Herr Precht ?'”, Der Stern, Hamburgo, 27-an de Septembro 2022, www.stern.de

(3) Harald Welzer, Leo Keller, “Die veröffentlichte Meinung. Eine Inhaltsanalyse der deutschen Medienberichterstattung zum Ukrainekrieg”, www.fischerverlage.de/magazin/neue-rundschau/die-veroeffentlichte-meinung

(4) “ARD-DeutschlandTrend”, Tagesschau, 28-an de Aprilo 2022 kaj 2-an de Marto 2023, www.tagesschau.de

(5) (JG) Germana armeo. Vidu : https://eo.wikipedia.org/wiki/Bundeswehr

(6) Christine Eilders, Albrecht Lüter, “Gab es eine Gegenöffentlichkeit während des Kosovo-Krieges ? Eine vergleichende Analyse der Deutungsrahmen im deutschen Mediendiskurs”, en Ulrich Albrecht y Jörg Becker (eds.), Medien zwischen Krieg und Frieden, Nomos, Baden-Baden, 2002. Adrian Pohr, “Indexing im Einsatz. Eine Inhaltsanalyse der Kommentare überregionaler Tageszeitung in Deutschland zum Afghanistankrieg 2001”, Medien und Kommunikationswissenschaft, Hamburgo, n-oj 2 kaj 3, 2005.

(7) (6) Tagesschau, 19-an de Okctobro 2022.

(8) Uwe Krüger, Meinungsmacht. Der Einfluss von Eliten auf Leitmedien und Alpha-Journalisten - eine kritische Netzwerkanalyse, Herbert von Halem Verlag, Kolonjo, 2013.

(9) Bernd Ulrich, Sagt uns die Wahrheit !, Kiepenheuer und Witsch, Kolonjo, 2015.

(10) Jochen Bittner, Matthias Naß, “Kurs auf die Welt”, Die Zeit, Hamburgo, 6-an de Februaro 2024. Post la studaĵo de Krüger, tiu semajna gazeto aldonis noton precizigante la rolon de Bittner.

(11) Bernhard Pörksen, “Zündelnde Tweets und gefährliche Sätze”, Zeit Online, 19-an de Novembro 2022, www.zeit.de

(12) Horst Röper, “Zeitungsmarkt 2022 : weniger Wettbewerb bei steigender Konzentration. Daten zur Konzentration der Tagespresse”, Media Perspectiven, Berlino, n-o 6, 2022.

(13) René Bocksch, “Die Superreichen des deutschen Mediengeschäfts”, 26-an de Aprilo 2023, https://de.statista.com

(14) Harald Schumann, “Beenden wir das Rattenrennen ! Was kritischer Journalismus heute bedeutet”, Blätter für deutsche und internationale Politik, n-o 3, Berlino, 2018.

(15) Irving Janis, Victims of Groupthink : A Psychological Study of Foreign-Policy Decisions and Fiascoes, Houghton Mifflin, Bostono, 1972.

(16) Marcus Maurer, Carsten Reinemann y Simon Kruschinski, “Einseitig, Unkritisch, regierungsnah ? Eine empirische Studie zur Qualität der journalistischen Berichterstattung über die Corona-Pandemie”, Rudolf-Augstein Stiftung, Oktobro 2021. https://rudolf-augstein-stiftung.de

Hispana

de Fabian SCHEIDLER je 2024-04-03 11:38

Esperanta Retradio

La nuna ekonomika paradigmo kriziĝadas

Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Gian Piero Savio el Israelo

Ĉu estas alternativo al kapitalismo? 

Post pli ol 200 jaroj ekde kiam Adam Smith skizis la principojn de la libera merkato kaj 30 jarojn post la ora periodo de la novliberisma kapitalismo, ŝajnas, ke ĝi troviĝas nun en senespera situacio.

Viglaj publikaj diskutoj sekve de firmaj, foje tumultaj, protestoj montras, ke ne nur en la eŭropaj landoj sed eĉ en la ĉefa fortikaĵo de la libera ekonomio cirkuladas nekontentiĝo pri tiu ĉi sistemo, kiu ĝis antaŭ malmulte da tempo ĝuis tute nepridiskuteblan prestiĝan staton.

Oni fakte ne tiom povas malkonsenti pri la supereco de libera  merkatekonomio kompare kun aliaj ekonomikaj paradigmoj. La disfalo de la sovetia bloko en la pasinta jarcento kaj la malbona situacio de la malmultaj landoj ankoraŭ ligitaj al la marksisma ideologio, klare substrekas la avantaĝojn de la kapitalisma sistemo.

La libermerkataj landoj estas pli riĉaj, iliaj civitanoj ĝuas plian bonfarton kaj stabilecon kaj ilia ekonomia evoluo estis pli rapida. Tamen la oftaj ekonomiaj krizoj de la lasta jardeko kune kun la datumoj montrantaj, ke la fruktoj de tiu evoluo atingas nur kelkajn tavolojn de la socio, vekigas gravajn demandojn kaj malagrablan sensacion, ke la sistemo ne funkcias kiel devintus funkcii.

La viglaj kritikoj kaj la amasa socia protesto kontraŭ la nuna sistemo naskas ĉe multaj socialistoj konvinkon pri proksima kaj  definitiva forpaso de kapitalismo.

Pli reala aliro montras tamen, ke fakte ne ekzistas alternativo al la nuna sistemo: la libera merkato ankoraŭ estas la plej signifa stimulo por entreprenado kaj ekonomia evoluo, t.e. la plej ĝusta irvojo al evoluo kaj bonfarto.

Sed la antaŭsupozo pri aŭtomata justa dispartiĝo de riĉeco, kiu troviĝas je la bazo de la sistemo mem, montriĝis erara kaj ĉiam pli vastiĝanta socia malegaleco indikas fiaskon en la efektivigado de la sistemo.      

Kelkaj faktoroj respondecas pri tiu ĉi fiasko, sed la plej grava estis devio disde la ĉefa celo de libermerkata kapitalisma metodo. Ĝi devintus stimuli entreprenadon kaj laboron, baziĝinte sur supozo, ke persona intereso kondukas al intereso de la tuta ekonomio.

Ĝuste tiu ĉi spirito transformis Usonon el lando de enmigrantoj en mondan ekonomian potencon. Sed, post 100 jaroj de ekonomia kondukado, ŝajnas nun, ke farado de "mono el mono" anstataŭis entreprenadon, produktadon kaj industrion.

Tiu ĉi tendenco kaj la reguligaj aŭtoritatoj, kiuj suspekte fiaskis fronte de la ŝanĝiĝantaj kondiĉoj, permesis al la financa sistemo sklavigi la usonan ekonomion kaj neglektigi la realan ekonomion.  Tia procezo ankaŭ kaŭzis la koncentradon de kapitaloj en la manoj de ege limigita nombro da plutokratoj spertaj pri financaj manipuladoj. Laŭ la protesta movado "Okupi Wall Street", temas pri nur 1% da usonaj civitanoj.

Sekve de tio la ekonomio ĉesis efike funkcii kaj enfaladis en recesion.

Kvankam la novliberisma kapitalismo klare montris siajn malperfektaĵojn kaj pekojn, ĝi ŝajnas ankoraŭ la sola kaj plej bona  ekonomika paradigmo. Ĝi estas devigita ĝisfunde sin ekzameni kaj nepre fari kelkajn radikalajn korektojn.

La monda krizo baldaŭ testos tiajn nemalhaveblajn adaptiĝojn kaj modelos la konduton de la monda ekonomio dum la restanta parto de nia jarcento.

de peranto (noreply@blogger.com) je 2024-04-03 06:00

KARAPACO-PANORAMO

Joakim Ringelnac: Hieraŭ posttagmeze (rimpoemtraduko)

 


Joakim Ringelnac
Hieraŭ posttagmeze

 Hieraŭ trovis mi dum vag’ 
en retirej' el lado 
 pecon de ĉokolado 
en defluej’ en flava flak’. –
Kvankam mi vivas el la man’ 
kaj certe estas ne baron’, 
mi lasis tie ĝin en ban’, 
rezignis pri l’ trovintodon’. 

PS: Retirejo = eŭfemismo por necesejo

Joachim Ringelnatz
So fand ich gestern Nachmittag

 So fand ich gestern Nachmittag 
In einer Retirade 
Ein Stückchen Schokolade, 
Das in der Abflußrinne lag. — 
Zwar leb ich von der Hand in Mund 
Und bin durchaus nicht kein Baron,
 Doch hab ich’s liegen lassen und
 Verzichte auf den Finderlohn.

PS: Retirade, veraltet, Toilette

de Hans-Georg Kaiser (noreply@blogger.com) je 2024-04-03 00:03

2024-04-02

La Balta Ondo

IJK: Unuafoje en Baltia regiono

ijk

La 80a Internacia Junulara Kongreso (IJK) de TEJO okazos en Šventoji (Litovio), la 18-25an de de aŭgusto 2024. Ĝin organizas la Litova Esperanta Junulara Organizo (LEJO) sub gvidado de la Tutmonda Esperanto-Junulara Organizo (TEJO), kaj ĝi estos la unua IJK en Baltia regiono.

Vizitu la kongresan retejon por ricevi pliajn informojn https://ijk2024.tejo.org/

La aliĝilo estas ĉe https://ijk2024.tejo.org/alighilo

Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo La Ondo de Esperanto.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2024/04/

“La Ondo” en Telegramo: t.me/esperanto_news

La Ondo de Esperanto

Alklaku la supran bildon por vidi la abonmanierojn.

The post IJK: Unuafoje en Baltia regiono appeared first on La Ondo de Esperanto.

de La redaktoro je 2024-04-02 21:58

Neniam milito inter ni

Brazilo: kolektiĝoj sesdek jarojn post la puĉo

REUTERS - Pilar Olivares 02/04/2024 Ĉi-lunde 1an de aprilo markis la sesdekan datrevenon de la puĉo, kiu renversis Joao Gulart kaj starigis en Brazilo pli ol dudekjaran militan diktaturon. Kolektiĝoj okazis en la tuta lando kun la slogano « Neniam plu...

de neniammilitointerni je 2024-04-02 20:52

Vanege

0201 Primoj kaj cikadoj

 Matematiko estas abstrakta. Oni ne ĉiam vidas tujan rilaton inter matematika aĵo kaj la reala mondo.

Unu el tiuj abstraktaj aĵoj estas "primoj". Primo estas pozitiva entjero, kiu ne estas produto de du aliaj pozitivaj entjeroj. 8 ne estas primo ĉar oni ekhavas 8 per 4 x 2. 7 estas primo ĉar ne eblas ekhavi 7 per obligi 2 aŭ 3 aŭ 4 aŭ 5 aŭ 6 per 2 aŭ 3 aŭ 4 aŭ 5 aŭ 6.

Jen la unuaj primoj: 2 3 5 7 11 13 17 19 23 29 31 37 41 43 47 ...

Oni povus pensi ke tiuj nombroj estas ege arbitraj, kiuj aperas nur pro homfarita difino. Pro tiu arbitreco, estus malverŝajne ke tiuj nombroj iel aperus en la naturo.

Tamen ekzistas cikadoj, pli precize la periodaj cikadoj. Estas insektoj kiuj restas dum tre tre longa daŭro en la grundo en la stadio de nimfo. En kelkaj semajnoj, ili ĉiuj samtempe foriras de la grundo, manĝas amase, reproduktiĝas amase, metas ovojn en la grundon, kaj mortas.

Dum kiom da tempo ili restas en la grundo? 13 aŭ 17 jaroj. Tio estas surprize longa, kaj ankaŭ... tiuj nombroj estas primoj!

Kial tiom longe? Tio eble estas tekniko por eviti predantojn. Se predanto havas reproduktan ciklon de 2 jaroj, ne aperi dum tiuj 2 jaroj permesas eviti ke la nombro de predantoj altiĝas (pro la manĝado de cikadoj).

Do... ju pli longe, des pli bone? Nu, oni ankaŭ devas konsideri ke predantoj ofte ankaŭ funkcias laŭ cikloj. En unu momento de la ciklo, la predantoj plej ĉasas. Tiam estas utile zorgi ke la momento de foriro de la grundo ne estu en la momento de ĉasado.

Kaj la plej bona maniero fari tion estas resti en la grundo dum prima nombro de jaroj. Se oni restas en la grundo dum 12 jaroj, oni riskas eliri kiam predantoj kiuj ĉasas ĉiujn 2-jarojn, 3-jarojn, 4-jarojn, 6-jarojn aŭ 12-jarojn ĉasas. Sed se oni eliras de la grundo ĉiujn 13-jarojn, la ŝanco ke tiuj samaj predantoj ĉeestas estas multe malpli alta. (Foje la predantoj ĉeestos, sed foje ili ne ĉeestos, kio permesas realtigi la nombron de cikadoj).

Periodaj cikadoj ne kapablas nombri. Ili simple estas tiel pro la natura selektado. Dividebleco kaj nedividebleco gravas kiam temas eviti la ritmon de ĉasado fare de aliaj specioj.

Pli detala klarigo troviĝas tie: https://medium.com/@nmdanial/mystery-of-the-prime-number-cicadas-b4a76aedd09a

de Unknown (noreply@blogger.com) je 2024-04-02 19:55