B.TRAVEN
ĈARO
Mahagonciklo 1
romantraduko el la germana
PRI LA TRADUKO
Aŭtoro: B.Traven
Titolo: Ĉaro
Tradukis Dorothea & Hans-Georg Kaiser
laŭ la unua eldono 1931 „Der Karren“
de Librogildo Gutenberg, Berlino.
Lingve kontrolis
Juan Jacobo Schmitter
Vladimir Türk
Aranĝis
Frank Vohla
Hans-Georg Kaiser
Finredakto
je la 16-a de aŭgusto
en la jaro 2026
Ĉapitro 1
1/1
Andreo Ugalde havis pure indiĝenan sangon kaj apartenis al la granda popolo de la celtaloj.
Li devenis de la bieno Lumbojvil en la distrikto de Simojovel. La kompleta nomo de tiu bieno estis Santa María Dolorosa Lumbojvil.
Lumbojvil estis la pramalnova indiĝena nomo de ekonomia komunumo de indiĝenoj kaj ĝi signifas „kultivita tero“. Post la hispana konkerado oni forprenis tiun komunumon de la indiĝenoj, kaj la ĉefa guberniestro, kiu tie komandis, vendis aŭ donacis la grundon al hispana soldulo, al dungosoldato, kiu transformis la komunumon en finca-on, en bienon. La indiĝenoj, la originaj posedantoj, restis en la vilaĝo, kiu troviĝis meze de la iama komunuma terposedo, ĉar ili povis iri al neniu alia loko. Parte ili restadis tie plu pro sentimentala fideleco al la tero, sur kiu ili naskiĝis, kaj parte pro la rapide disvastiĝanta ekkono, ke atendus ilin tute simila sorto, kien ajn ili irus. Ili tiam ne plu estis sendependaj kamparanoj sur propra terposedo. La bienposedanto, la nova mastro sur la grundo, asignis laŭ sia plaĉo kaj bontrovo al ili agrojn, sur kiuj ili kultivis fruktojn bezonatajn por vivteni sin kaj siajn familianojn. Tio estis la pago por la laboro, kiun ili devis plenumi por la nova mastro, kies servutuloj ili fariĝis.
Hispanoj, kiam ili akiris tian komunumon, adoptis la malnovan indiĝenan nomon, ĉar tio estis la ununura maniero ebligi, ke la indiĝena loĝantaro uzinta la nomon dum jarcentoj, povu scii, kie ili estas kaj kien ili apartenas. Sed la hispanoj, por esti certaj pri la protekto de siaj propraj dioj en la ĵus akirita tereno, metis antaŭ la indiĝena nomo bone pian. En tiu ĉi kazo: Santa María Dolorosa.
Pro heredaĵoj kaj vendoj la bieno en la kuro de la tempo trapasis la manojn de multaj posedantoj. Sed tio, kio neniam ŝanĝiĝis ĉe tiaj aĉetoj kaj vendoj, estis la grundo mem kaj ties originaj loĝantoj. Sur la bieno loĝis ankoraŭ la samaj familioj, kiuj tie jam loĝis antaŭ ol venis la hispanoj. Fidele al la tero, ili atendis trankvile kaj pacience la tagon, kiam ili denove estos la posedantoj.
La tiama posedanto estis don Arnulfo Partida, meksikano de hispana deveno. Pri sia hispana deveno li tre fieris, kvankam li verŝajne havis en siaj vejnoj pli da meksika kaj indiĝena sangoj ol hispanan.
1/2
Okazis malofte, ke familiano de la peonoj povis forlasi bienon. Se patro estis peono, ankaŭ la filo estis peono, kaj la filino estis la edzino de peono. Tio estis preskaŭ leĝo. Kaj se peono forkuris por vivi propran vivon, la bienposedanto pagis kvin pesojn al la prezidanto de la distrikta municipalidad, kaj la prezidanto ordonis al la polico kapti kaj rekonduki la eskapintan peonon en la bienon. Post la trasufero de speciala puno pro forkuro, la peono ankoraŭ devis pagi kvin pesojn per laboro. Sed indiĝeno havas tiajn intimajn rilatojn al sia familio kaj al siaj sangokunuloj kaj amikoj, ke peono nur tre malofte ekpensas forkuri de la bieno, al kiu li apartenas.
Andreo Ugalde forlasis la bienon sen fuĝo. Ĉu la forlaso de devena bieno, kvankam ĝi estas certa servuteco por la peono, ĉiam estas bonŝanco, ne respondeblas certe. Estas tre ofte aŭ je lia persona malultilo aŭ je lia avantaĝo. Por scii tion antaŭe aŭ eĉ lerte kaj sukcese adaptiĝi al la nova ĉirkaŭo, mankas al peono la inteligenteco, ĉar la bienposedanto timeme evitis evoluigi ĝin. Kaj se tiu evoluigo de la inteligenteco de la peonoj eĉ okazas fare de la ŝtato, la bienulo fariĝas malagrabla, tiukaze li fariĝas tre maloportuna por la ŝtato. Li fariĝas monarkiisto aŭ bolŝeviko aŭ gvidanto de ribeluloj, io ajn, se li nur povas malhelpi per tio la danĝeran zorgadon de la ŝtato pri siaj peonoj.
Rimarko
municipalidad = municipo aŭ municipio (urbo aŭ teritorio havanta relative sendependan registaron)
1/3
Filino de don Arnulfo edziniĝis kaj vivis ekde tiam en Tenejapa. Tenejapa estas bela kaj pura urbeto priloĝata je duono de meksikanoj, tiel nomataj ladinos, idoj el pursangaj indiĝena kaj blankula partoj. La indiĝenoj kaj la meksikanoj loĝas en izolaj urbokvartaloj. Sed sur la foirplaco kaj en ĉiuj vendejoj la indiĝenoj miksiĝis kun la meksikanoj, tiel kiel ĉie en la mondo miksiĝas loĝantaro de urbo. La meksikanoj havas sian propran urbestron kaj la indiĝenoj havas sian propran jefe, do tribestron aŭ kacikon, aŭ kiel ajn ili nomas lin.
Doña Emilia ne povis trovi en sia nova loĝejo la ĝustajn servoknabinojn. Aŭ ŝi ne povis kutimiĝi al la indiĝenaj knabinoj en Tenejapa, aŭ ŝi volis havi familiarajn vizaĝojn ĉirkaŭ si, aŭ ial ajn. Ĉiukaze ŝi sendis indiĝenan servoknabon kun letero al sia patro. Ŝi petis la patron sendi du knabinojn de la hejma ranĉo. Kaj ŝi tuj menciis la nomojn de la dezirataj knabinoj, Ofelia kaj Paŭlina. Ambaŭ knabinoj jam servis hejme en la domo de la patro, kaj doña Emilia havis ilin dum longa tempo ĉirkaŭ si en la kuirejo kaj en la loĝoĉambroj. Por peti la deziratajn personojn senprokraste, ŝi skribis ankaŭ al la patro, ke li sendu lertan knabon, kiun la juna edzo nepre bezonas en sia vendejo.
Don Arnulfo ne povis rifuzi ion al sia filino, des malpli, ĉar ŝi aludis, ke li fariĝos avo en la preskribita tempo, kion ŝi subite rimarkis en la pasinta semajno. La patro pro tio rapidis sendi la du deziritajn knabinojn, kaj li ankaŭ tuj elektis la knabon, kiu kuniros.
Tiu knabo estis Andreo. Unu el la knabinoj, Ofelia, estis lia onklino. Ĉar li foriris kun sia onklino, estis pli facile por li foriri de la patra jacalito, de la argila kabaneto, en kiu li naskiĝis.
Okazis la unuan fojon en lia juna vivo, ke li foriris de la hejmo. La patrino ploris, kiam ŝi knedis la maizan kaĉon por li. Sed lia patro estis stoika kaj ne montris, kion li vere sentas. Tamen la knabo perceptis per sia vira instinkto, kiel profunde la patro lin amas kaj kiom lin dolorigas la traskuiga apartiĝo. Kvankam tiu ne montris eĉ per la plej eta movo en sia vizaĝo, kion signifas por li la apartiĝo de sia filo. En la nigre brunaj okuloj de la patro estis nur iometa flagrado, stranga brilado, kian la knabo antaŭe vidis ĉe la patro neniam. Sed ĝi malkaŝis al la filo tiom profundan amon, kiun li ĝis tiu momento neniam supozis ĉe la patro. Ĉar Criserio estis simpla viro, kiu sciis pri la mondo kaj la vivo ne pli ol instruis lin kaj povis instrui lia milpa, la maizkampo, lia fazeola kampo, liaj ŝafoj, la kampoj kaj brutaroj de lia patrono, li povis esprimi nek per vortoj nek per gestoj siajn sentojn, li ankaŭ tute ne ekpensis esprimi ilin.
Tiu palpebrumo en la okuloj de lia patro ĉe la adiaŭo de la filo de hejme destinis la tutan pluan vivon de la knabo. Ĝi estis la granda turnopunkto en la formado de lia karaktero kaj la komenco de lia sortokonstruado. Andreo tiam havis dek unu jarojn.
Rimarko
ladinos = ladinoj (ne en PIV)
ladino = mestizo = ido de blankulo kaj de indiĝeno, en Ĉiapaso uzata specife por kontrasti indiĝenojn kaj neindiĝenojn, do ne nepre nur mestizoj, sed ankaŭ blankuloj
1/4
La du knabinojn oni sidigis sur ĉevalojn, kaj iliajn malmultajn vestoĉifonetojn kaj dormokovraĵojn oni pakis en fragmitajn matojn kaj poste sur mulon. Andreo kaj la junulo, kiu estis kunsendita, por ke li akompanu ilin kaj rekonduku la bestojn, iris perpiede.
La vojaĝo daŭris tri tagojn.
Havante hejmsopiron, ambaŭ knabinoj kaj la knabo sentis plifaciliĝon, kiam ili revidis la bone konatan vizaĝon de doña Emilia en Tenejapa. Eĉ kvankam ŝi naskiĝis en la domo de la patrono, Doña Emilia naskiĝis ja sur la sama tero kiel ili. Ŝi estis nur jaron pli aĝa ol Ofelia kaj nur tri jarojn pli aĝa ol Paŭlina. Ili kune plenkreskis, ĉar la du indiĝenaj knabinoj tre frue komencis sian servon en la domo. Kaj en tiu domo ili kune mastrumadis en la kuirejo kaj en la loĝoĉambroj, kune ridis, ploris, dancis, surgenuis antaŭ la sanktaj bildoj en la kapelo de la bieno kaj havis siajn komunajn sekretetojn. Doña Emilia parolis la indiĝenan lingvon tiel flue kiel la knabinoj, kaj la knabinoj scipovis sufiĉe de la hispana lingvo por komprenigi sin inter meksikanoj.
Doña Emilia estis ĉiam tre ŝatata ĉe la peonaj familioj de lia patro, kvankam kompreneble kun la ofta limigo, ke oni ŝatis ŝin tiel, kiel en reĝlando iafoje oni ŝatas la kronprincon pli ol la reĝon. Sed ŝi ĉiam helpis al malsanuloj kaj provis esti justa, kiam ajn tio estis ebla, se laŭ ŝia opinio maljustis iu al iu el la peonoj, la patro aŭ la mayordomo, la intendanto. Kaj tiel, restante en la proksimo de la familiara junulino, la du knabinoj kaj la knabo jam post kelkaj tagoj preskaŭ forgesis, ke ili troviĝas en nova ĉirkaŭo.
Don Leonardo, la edzo de doña Emilia, estis afabla viro, kiu ŝajne ne povis esti malica al iu ajn. Li ankaŭ ne interesiĝis pri la servistaro de sia edzino. Al la knabinoj ŝajnis, ke li estas pli bona kaj pli bonkora patrono ol don Arnulfo, kiu ofte tre koleriĝis.
1/5
Don Leonardo estis comerciante, komercisto. Li havis en Tenejapa certan tienda de abarrotes, nutraĵvendejon kaj magazenon por ĉiuj specoj de varoj: sukero, kafo, maizo; fazeoloj, sapo, faruno, brando, konservujoj, ŝuoj, lanternoj, hakiloj, konfekciaj vestaĵoj, ĉemizoj, kotonŝtofoj, silkaj rubandoj, fonografoj, medicino, tabako, sanktaj bildoj, inko, biero en boteloj, parfumoj, seloj, kartoĉoj. Estis kvazaŭ Wanamaker Department Store en liliputa formato, kiun oni devis nomi en tiu duone indiĝena kaj duone meksika urbo Tenejapa kun ĉirkaŭ mil loĝantoj granda kaj metropola.
Don Leonardo tute bone sola kapablis zorgi pri la ampleksa vendejo. En ekstrema kazo, se venis tro multe da homoj, ekzemple, se ino deziris kandelon por tri centavoj kaj indiĝena ino samtempe por du centavoj volis havi ricinan oleon, doña Emilia kelkfoje alsaltis por helpi. Sed, ke du homoj samtempe venis en la vendejon por aĉeti ion, tio okazis nur malofte, kaj se tio efektive iam okazis, tiam en foira tago. La kutima vendeja tago pasis tiel, ke frumatene je la kvina kaj duono kaŭris antaŭ la pordo indiĝeno, kiu en la sama momento, kiam oni malfermis, eniris kaj postulis por quinto, do por kvin centavoj, tabakfoliojn. Du horojn poste venis infano kaj postulis por medio, do por ses centavoj, muelitan kafon. Je la deka kudristino sendis infanon pro maŝinaj kudriloj de la grandeco sep. La vendeja posedanto ordonis informi, ke li ne havas la grandon sep. La infano kuris hejmen, revenis kaj diris, ke ankaŭ grando ok akcepteblas. Don Leonardo ordonis informi, ke li, bedaŭrinde, ankaŭ la grandon ok ne havas, sed nur grandon naŭ. La infano revenis kaj aĉetis por tri centavoj kudrilon de la grando naŭ. En la paso de la tago oni interŝanĝis tiam la kudrilon kvarfoje, ĝis la partioj finfine interkonsentiĝis vespere pri grando kvin kaj la vendo estis finita per tio; sub la kondiĉo, ke la kudristino havas la rajton interŝanĝi la kudrilon en la paso de semajno, se la grandeco tamen ne taŭgus.
De tempo al tempo kompreneble ankaŭ paro da botoj trovis aĉetanton, aŭ ses metroj da krepŝtofo aŭ dudek kvin piloloj el kinino aŭ eĉ tuta blua robo por dudek tri pesoj. Tio estas, dudek tri pesojn don Leonardo postulis por ĝi, ĉar li importis la robon laŭ aserto el Nova Jorko. Post kvar horoj la robo estis vendita por dek kvar pesoj, kion don Leonardo kaj ankaŭ la aĉetintino priploris, aŭ almenaŭ ŝajnigis priplori. Li, ĉar li devis fordoni la robon sub la aĉetprezo kaj nur pro tio povus fari tion kaj faras, ĉar ŝi estas najbarino kaj iros al geedziĝa festo, kaj ĉar li esperas, ke ŝi ekde nun estos lia fidela klientino ĝis la fino de lia vivo. Dum ŝi ŝajnigis plori, ĉar ŝi intencis aĉeti robon nur por ok pesoj kaj nun devas fordoni sian tutan ŝparitan monon, por ke ŝi povu pagi ĉi tiun skandale multekostan robon. Kiam la vendo estis finita, don Leonardo rakontis al sia juna edzino, ke li gajnis ses pesojn je la robo, kaj la aĉetintino rakontis en la tuta urbo, ke ŝi lerte trompis don Leonardon, ke ŝi avantaĝe akiris la robon, kiu valoras minimume tridek pesojn, por la ridinde malgranda prezo de dek kvar pesoj, kaj ke ŝi aĉetis neniam en sia tuta vivo tian bonan kaj modernan robon por tiom malmulte da mono.
Tiu tienda sinjoron Leonardon ne riĉigis, kaj apenaŭ bonstatigis. La konkurenco estis tro granda. Ĉiu tria domo en la urbeto estis vendejo. Kompreneble la ceteraj vendejoj ne estis tiel grandaj kaj la varoj ne tiom multaj, kiom tiuj de don Leonardo. La plej multaj vendejoj ne estis pli ol anguletoj, kaj en duono de ĉiuj vendejoj oni povus aĉeti ĉiujn ekzistantajn varojn por la elvenda prezo de dek pesoj, kaj ĉe tio oni eĉ riskus perdi monon.
Don Leonardo faris aliajn negocojn, kiuj enspezigis pli. De indiĝenaj kamparanoj, loĝantaj en sendependaj komunumoj, li aĉetis grandkvante maizon kaj vendis ĝin poste kun konsiderinda profito en la pli grandaj urboj Jovel, Tukstla, Yalanchen, Balún-Canán. Li aĉetis en la distrikto Simojovel kafon kaj en la distrikto Pichucalco kakaon kaj vendis tiujn varojn al la pli grandaj usonaj aĉetistoj de kafo kaj kakao ĉe la fervojstacio. Li aĉetis en Hucutsin milojn de tabakfaskoj kaj vendis ilin al la komercistoj en la urboj. Li faris tiujn negocojn ne grandskale. Kompreneble ne. Por tio mankis al li sufiĉe da kapitalo, kaj ĉeestis ankaŭ tro multe da aliaj grandkvantaj aĉetistoj, kiuj malfaciligis reciproke la vivon kaj la ekzistadon. Krome la produktado ne estis sufiĉe granda kaj stabila por riĉigi lin. Sed tamen tiuj kromnegocoj estis granda helpo por atingi komfortan staton. Li havis taŭgajn kialojn konsideri sin pli bonstata ol lia bopatro, don Arnulfo.
Rimarkoj
Balún-Canán = antikva majaa nomo, loko, kie troviĝas nun la urbo Comitán en Ĉiapaso.
Jovel = malnova indiĝena nomo de San Cristóbal
1/6
Ĝis nun lia onklino helpis al li en la vendejo. Sed ekde lia geedziĝo la onklino kaj li estis malamikoj. Patrinoj kaj onklinoj estas tiaj, ke ili fariĝas malicaj kaj eĉ mordemaj, se iliaj protektatoj geedziĝas kaj ili ne estas kunakceptataj en la geedzeco ĝoje kaj per vaste etenditaj brakoj. Kaj onklinoj, speciale, se ili estas onklinoj postrestintaj, foje pli sangosoifas ol bopatrinoj. La bopatrino, eĉ la bona, la escepto, estas postrestaĵo el la tempo de la kavernaj homoj. Tion oni tiel ofte forgesas, kaj tial la ŝercoj pri la bopatrino estas plej ofte tiel enuaj.
Don Leonardo ne emis havi sian junan edzinon ĉiam en la vendejo, kvankam tio estis normala en malgrandaj urboj de Meksiko kaj precipe en etaj vendejoj de la suba meza klaso. Meksikanino ĉe negocoj tre superas viron. Ŝi estas pli laborema ol li, pli lerta kaj pli rapida en la komprenado de situacioj. Kiam la inoj en la lando Meksiko iutage eniros la politikon – okazaĵo, kiu ĉe la elektoj de la jaro 1929 tre proksimis – tiam la meksika respubliko certe havos internan pacon kaj enorme progresos, ĉar meksikaninoj disponas pri io, kio tute mankas al meksikana viro: la kapablo antaŭkalkuli kaj la trankvilo pacience atendi la antaŭkalkulitan.
Ĉar don Leonardo ne deziris vidi sian edzinon ĉe la laboro en la vendejo, almenaŭ ne necese, li pensis pri knabo, kiun li tiel povus instrui en la vendejo, ke li kapablos anstataŭi lin, kiam li, pro siaj aĉetoj ne povas esti hejme. Doña Emilia priskribis kaj rekomendis la knabon Andreo al li. Andreo venis naŭjara en la patronan domon de don Arnulfo por servi ĉe la manĝotablo. En la ranĉoj kaj haciendas en Meksiko preskaŭ ĉiam knaboj servas ĉe la manĝotablo, tre malofte knabinoj. Estas preskaŭ ĉiam knaboj de unu aŭ de kelkaj peonoj de la hacienda, do ĉiam indiĝenaj knaboj. Kompreneble ofte estas ankaŭ infanoj, kiuj naskiĝis kiel rezulto de amrilatoj de la biena patrono aŭ de liaj plenkreskaj filoj kun unu aŭ pluraj indiĝenaj knabinoj de la bieno.
La laboro de knabo en la domo de patrono estas konsiderata deviga laboro, kiun oni kreditas al lia patro. Al patro de filo oni asignas eble iom pli grandan agron, aŭ oni minusas unu aŭ du tagojn de lia dusemajna ĉiumonata deviga laboro ĉe la patrono, aŭ li ricevas la rajton tenadi kelkajn kaprinojn aŭ eĉ bovinon sur la paŝtejoj de la patrono, aŭ la knabo nuligas per sia laboro ŝuldon ĉe la patrono faritan de la patro, eble pro tio, ke tiu bezonis ŝtofon por ĉemizo aŭ ĉar li akiris porkidon aŭ hundeton de la mastro.
Andreo servis ne nur ĉe la tablo, sed li helpis ankaŭ ĉe la lavado de manĝilaro, li helpis ĉe la purigado de ĉambroj, akvumis la florojn en la ĝardeno, purigis rajdistan ekipaĵon de la patrono, helpis ĉe la banado de la rajdoĉevaloj, helpis alporti akvon el la rivero, kaj kiam videble nenio alia farendis, vokis lin la mayordomo, la intendanto, kaj tiukaze li devis helpi ĉe la tordado de ŝnuroj. Kaj tamen, kion ajn li faris, ĝis la eksceso li laboris neniam. Tiel, kiel neniu peono devis laboraĉi ĝismorte, eĉ ne unu el ili, kvankam ili ĉiuj troviĝis en certa formo de servuteco. Sur tiu bieno ĉiukaze ne, ĉar oni faris nenion tro haste, nek ĉi tie nek sur iu alia bieno en la posedo de meksikano aŭ de hispano kun indiĝena sango. Se iu el la domo iam alvokis la knabon Andreo, kaj tiu ne venis, ĉar li interbatiĝis kun aliaj knaboj de la vilaĝo, oni superŝutis lin per insultoj, kaj ĉeokaze ankaŭ vangofrapo trafis lin, sed poste oni tuj forgesis la incidenton.
Kaj tamen la servo en la domo por Andreo estis granda avantaĝo. Li aŭskultis tie la hispanan lingvon kaj en la tempo post la alveno en Tenejapa-n, li lernis la lingvon tiel rapide, ke li baldaŭ povis paroli ĝin tiel bone, kiel la tieaj meksikanaj knaboj. Kaj ĉar li samtempe parolis ankaŭ sian gepatran lingvon, la celtalan, kiun la indiĝenoj en Tenejapa kaj en ties vasta ĉirkaŭo parolis, malgraŭ tio, ke ĝi iom deflankiĝis de la dialekto de Andreo, la knabo havis grandan valoron por don Leonardo. Ĉar don Leonardo havis, precipe en foiraj tagoj pli da klientoj indiĝenaj ol meksikanaj.
1/7
Don Leonardo baldaŭ havis bonan opinion pri la knabo. Andreo volonte lernis kaj li estis inteligenta kaj lerta. Li lernis rapide diferencigi la diversajn varojn kaj ĝuste nomi ilin, li lernis, por kio ili uzeblas kaj kiun kvaliton ili havas, li memortenis iliajn prezojn kaj baldaŭ li lernis ankaŭ, kiun maksimuman prezon li devas proponi por certa varo kaj kiom multe eblas malpliigi ĝin, por ke lia mastro ankoraŭ havu gajnon.
Don Leonardo sendis la knabon en vesperan lernejon, por ke li lernu legi, skribi kaj kalkuli. Ne pro troigita amo al la knabo kaj eĉ malpli pro zorgo pri la estonteco de la knabo, sed kun certeco pro pure egoistaj motivoj, ĉar tio estis utila por li mem. La knabo nur tre malmulte scipovis kalkuli. Kiam iu kliento donis al li peson kaj la venditaj varoj kostis okdek ses centavojn, li devis unue demandi don Leonardon aŭ doña Emilia-on aŭ devis eĉ antaŭe serĉi ilin, por ke ili diru la sumon, kiom li devos redoni. Tio estis komplika, kaj ofte ĝena, kiam don Leonardo ekzemple sidis ĝuste ĉe la tablo aŭ volis legi gazeton. Kaj krome tio estis molesta, ke la knabo ne povis legi surskribojn sur kestoj kaj pakaĵoj kaj pro tio ofte malfermis malĝustajn kestojn aŭ intermiksis ciferojn de la prezoj kaj tiel riskis vendi varojn tro malkare.
Don Leonardo konsideris kaj konkludis kalkulinte, ke la knabo havus pli grandan valoron, se li povus legi, skribi kaj kalkuli. Ĉi tie je malgranda skalo okazis nur tio, kio ĉie en la mondo okazas grandskale. La fabrikistoj, la grandkapitalistoj, la grandbienuloj en la fundo de sia naturo malinklinas la klerecon de la proletoj. Ili ĝuste kaŭze sentas, ke la edukitaj proletoj povas endanĝerigi ilian privilegiitan pozicion en la mondo. Sed la ekonomia vivo fariĝis tiom komplika kaj komplikita, ke fabrikiston, kiu havas needukitajn proletojn, bankrotigas tiuj fabrikistoj, kiuj arigas edukitajn kaj tre inteligentajn laboristojn ĉirkaŭ si. Tornisto de fero, kiu ne povas kalkuli, kiujn transmisiajn radojn li devas alĝustigi, se li devas torni unucolan kanelon el dek heliceroj, estas en la nuna tempo sen valoro por fabrikisto. La maŝinoj, kiujn la laboristoj devas manipuli en la nuna tempo, plej ofte estas tiel komplikaj, ke la laboristo, kiu ne povas fulmrapide legi ĉiujn surskribojn sur sennombraj levumiloj, radoj kaj brakoj sur sia maŝino, povas kaŭzi al fabrikisto dum du sekundoj ekzemple damaĝon dekmildolaran. Laboristo, kiu ne kapablas legi kaj kompreni surskribojn kaj labori laŭ la prezentitaj teknikaj desegnaĵoj, ne estas uzebla por nuntempa fabrikisto. La nuntempa kapitalisto, por esti kaj resti kapitalisto, devas subteni, ja eĉ instigi la ŝtaton, ke ĝi donu al la infanoj de la proletaro tian edukitecon, kian antaŭ cent jaroj nur malofte havis la infanoj de fabrikistoj, ĉar li ja iutage bezonos ilin kiel laboristojn. La kapitalisto devas subteni la edukadon de la proletaro kun siaj pagitaj impostoj. Li faras tion kun kolerego en la koro, sed li ne havas alian eblon. En la nuna tempo, kaj eĉ pli en la estonteco, en la unua loko en la mondo ne staros tiu lando, kiu havas la plej kleran regantan klason, sed tiu decidos pri la valoro de la dolaro, kiu edukas interne de siaj landlimoj la plej kleran proletaron.
Tial estis puraj konsideroj pri utileco kaj propra avantaĝo, kiuj instigis don Leonardon, doni al la knabo limigitan lernejan edukadon. Kaj oni certe jam nun povas diri, ke tiuokaze, se la knabo iam farus individuan uzon de sia klereco laŭ maniero, kiu ne plaĉus kaj ne utilus al don Leonardo, tiu nomus lin sendankema kreitaĵo, knabo, el kiu li faris homon, kaj kiu nun rekompencas la grandan bonecon de sia mastro per senhonta sendankeco. Kaj li aldonus, ke tiukaze, se li, don Leonardo, estus sciinta tion pli frue, li estus lasinta la knabon en ties kota indiana vilaĝo kaj certe sin detenus de tio elspezi monon, por ke la knabo lernu ion.
1/8
La nekara mono, elspezita de don Leonardo por la lerneja edukado de la knabo, ne estis konsiderinda,estis sesdek centavoj ĉiumonate. Sed don Leonardo faris laŭtan bruon pri tiuj elspezoj.
Efektive li havis kaŭzon multe paroli pri tio. Li certe estis la ununura homo en la urbo, kiu sendis indiĝenan servoknabon en la lernejon kaj eĉ pagis tion. Al aliaj meksikanoj loĝantaj en Tenejapa kaj havantaj indiĝenajn servinfanojn, eĉ ne venis en la kapon ebligi al siaj servantoj la akiron de iom da edukiteco. La servinfanoj, ĉu knaboj ĉu knabinoj, laboris de la kvina frumatene ĝis la deka vespere. Ne estis en ĉiu kazo streĉiga laboro, sed ili ĉiam devis esti sur la piedoj, kaj ili devis ĉeesti, kiam ajn oni vokas ilin. La servinfano ne malhaveblis eĉ horon. Almenaŭ imagis tion liaj gemastroj. Kaj sendi lin eĉ en lernejon estus ne nur frenezaĵo, sed ankaŭ peko. Frenezaĵo ĝi estus tial, ĉar povus okazi, ke la indiĝena knabo post iom da tempo pli kapablus kaj pli scius ol la propra filo de la mastro. Ĉar oni kutime tre neglekte zorgis pri la edukado de la gemastraj infanoj. Plej ofte oni rigardis tion sukceso jam tiam, kiam ili iom povis legi kaj skribi. Peko estis pro tio, ĉar la eklezio ne estis tre bonvolema, se temis pri la edukado de la indiĝenoj. La eklezio volis lasi la indiĝenojn en ilia senkulpeco kaj senscieco, ĉar tiel la ĉiela regno estas certa al la senkulpaj infanetoj, dum ĉe edukita indiĝeno oni neniam scias, kien kondukos lin lia eduko. La ekzemplo de la indiĝeno Benito Juarez estis tiam ankoraŭ tre freŝa kaj restas freŝa eĉ nun. Tiu indiĝeno el Oaksaca, vivinta ĝis la dekkvina jaro en paradiza senscieco, ricevis la eblon akiri iom da edukado. Kaj kiam tiu post multaj penoj finfine fariĝis klerigita homo, li konfiskis la eklezian posedon por la meksika popolo kaj tiel radikale stucis la eternajn rajtojn de Dio persone transdonitajn al la eklezio, kiel kuraĝis tion antaŭe ankoraŭ neniu kontraŭ la katolika eklezio. Ne mirakle, ke la eklezio oblikve rigardis la edukadon de la indiĝenoj. La sesdek centavoj, elspezataj de don Leonardo por la lerneja edukado de Andreo, fakte estis multe malpli granda elspezo ol ŝajnis. La kialo: Andreo ne ricevadis salajron.
Kiu estus tiel freneza pagi salajron al indiĝena knabo?! La indiĝena knabo devas ĝoji pri la honoro, ke oni permesas al li labori. Tio estas sufiĉe da salajro. Kaj la patronon oni danku por tio, ke li okupas lin. Andreo ricevis la manĝon. Ĝi estis abunda. Tion oni devas koncedi. Sed lia manĝo estis malofte io alia ol flanoj el maiza kaĉo, nigraj faboj kaj akraj kapsikoj, aŭ por diri tion pli precize, tortillas, frijoles kaj akra verda pepro. Se la knabo ne tuj ĉemanis, kiam oni vokis lin, aŭ se li misfaris ion dum sia laboro, oni diris ĉiufoje al li, ke li eĉ ne meritas la manĝon, kiun lia mastro ĉiutage perdas pro li.
Krom la nutraĵoj li ricevis ankaŭ la vestaĵojn de sia patrono. La vestoj konsistis el blanka kotonpantalono, blanka ĉemizforma kotonjako kaj bastĉapelo. Ŝuojn kaj botojn la knabo ne ricevis. Eĉ ne sandalojn. Li iris ĉiam nudapiede kaj neniam dum sia vivo havis ion je la piedoj. La knabo kutimiĝis pri tio kaj ne sciis tion pli bone.
Kiam estis fiesta, la festo de la sankta patrono de Tenejapa, la knabo ricevis eble kvin centavojn, aŭ se lia mastro estis en donacema humoro, du realojn, do dudek kvin centavojn, por ke li povu aĉeti dulces, bombonojn. Tio estis unufoje en la jaro, ĉar la fiesta okazis nur unufoje en jaro. Sed tio ne estis ĉio. Se la knabo havis sian día del santo, la tagon de sia propra sankta patrono, li ricevis denove dek centavojn kaj eble novan cinturón rojo de lana, ruĝan lanozonon, rubandon, kiu servis por la firmtenado de lia kotonpantalono ĉirkaŭ la koksoj.
Liton li ne havis. Li ankaŭ ne kutimiĝis pri iu. Li dormis sur petate, sur mato el basto, kiun li sternis en angulo de la kuirejo aŭ en angulo de la portiko. La petaton li kunprenis de hejme. Ĉar la knabo ricevis ankaŭ dum sia servado en la patrona domo de la bienulo neniam salajron, kaj tie eĉ ne unu centavon sur la manon, li tute ne sciis, kio estas salajro. Kaj ĉar li nun ricevis dufoje en la jaro kelkajn centavojn de sia mastro, li opiniis, ke li faris en sia vivo grandan paŝon antaŭen. Jen sistemo, kiu kapitaliston povus paligi pro envio, kaj kies laŭleĝa tutmonda enkondukado estas la volupta revo de ĉiu labordonanto.
1/9
La instruisto facile povis eduki la knabon por sesdek centavoj ĉiumonate.
Li havis salajron da dudek kvin pesoj dum monato.
La Jefe Politico, la distrikta ĉefo, havis sescent pesojn ĉiumonate, se oni ne konsideras la enspezojn, kiujn li enkasigis el ĉantaĝoj kaj kiel ŝmirmonojn. Tio estis pli ol ties salajro.
El ĉiuj dungitoj de la ŝtato la instruisto havis la plej malgrandan salajron.
Prokurorojn kaj policajn direktorojn oni pagas dudekoble pli bone. Oni pagas ilin dudekoble pli bone kaj estimas ilin centoble pli alte, ĉar estas ilia tasko ronĝi la difektojn de la homaro. Tasko, kiu estas necesa por konservi la ŝtaton kaj komprenigi al la homoj, ke la agnosko de la privata propraĵo estas signo de la civilizacieco.
La instruisto ne povis ĉantaĝi iun, ĉar li havis je tio nek rajton nek la potencon. Kaj neniu penis pagi ŝmirmonon al li, ĉar estis tute egale por la gelernantoj aŭ iliaj gepatroj, ĉu iu en la lernejo sukcese trapasis ekzamenon, ĉu ne.
Li povis plibonigi siajn enspezojn nur per tio, ke li aranĝis vesperan lernejon por plenkreskintoj kaj infanoj, kiuj dum la tago ne povis veni en la lernejon. La plimulto de la urbetaj infanoj, kaj de la indiĝenoj ĉiuj, devis labori dum la tagoj. Kelkaj sur la kampoj, kaj la aliaj en iu hejmindustrio, kie ili gisis kandelojn, tordis cigaredojn, formis el argilo kuirejajn vazojn, teksis lanajn kovrilojn, prilaboris ledon, bolis bombonojn kaj plektis ĉapelojn.
La instruisto kalkulis por ĉiu lernanto, ĉu plenkreska ĉu ne, peson ĉiumonate. Multaj familioj ne povis pagi tion, kaj tial la infanoj restis sen lerneja edukado. Don Leonardo estis bona komercisto, li sciis, kiel formarĉandi de la peso, pagenda al la instruisto por Andreo, ankoraŭ kvardek centavojn. Oni decidis, ke Andreo iru ĉiun vesperon en la lernejon, kiu okazis de la sepa ĝis la naŭa aŭ ĝis duono antaŭ la deka. Andreo volonte tien iris, ĉar li ekhavis ĝojon pri la lernado. Sed, se lia patrono bezonis lin en la vendejo, li ne permesis al li iri en la lernejon. La vendejo estis pli grava, kaj la lernado estis nenio alia ol disipo de tempo.
Don Leonardo ne aĉetis librojn por la knabo. Kiam li efektive iam donis al li malpuran skribokajeron el la vendejo aŭ duone rompitan krajonon aŭ malfreŝan inkon en boteleto, li faris tion kun multaj vortoj kaj tordita mieno. Sufiĉis ja, se la knabo ricevis malnovan pakpaperon, kiu ne plu uzeblis por envolvi ion. Kaj sendite ien, Andreo devis atenti surstrate, ĉu ne eblas levi krajonstumpeton, kiun iu perdis aŭ forĵetis.
Kvankam tiu maniero de edukado tute ne estis kompleta, Andreo lernis multon.
La plej grava afero, kiun li lernis, estis tio, ke la edukado gravas. Eĉ la gravecon scipovi legi kaj skribi oni ekkomprenas nur tiukaze, se oni jam scipovas legi kaj skribi.
PS: Pliajn ĉapitrojn vi povas legi en:
traven-esperanto.blogspot.com
Tim Owen, Margaret Zaleski-Zamenhof kaj Fernando Maia kun la freŝa angla traduko de la libro La Zamenhof-strato de Roman Dobrzyński. La tradukon faris Humphrey Tonkin.
Ĉiuj ”libroj de la jaro” estas troveblaj en aparta 
La verko Kio faras nin homaj (Victor Santos; trad. Paulo Sergio Viana), estis lanĉita dum la UK.
”Konversacioj kun Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof, nepo de la iniciatinto de Esperanto” estas klariga subtitolo de la verko.
Eldonaĵo de EAB estis elektita ”Infanlibro de la jaro”.
Societo Zamenhof, la rondo de donacantoj kaj mecenatoj de UEA, eniras sian duan duonjarcenton kun grava novaĵo: UEA oficialigis la Dumvivan Membrecon en Societo Zamenhof (DSZ) kaj starigis la Kapitalon Societo Zamenhof. La novaĵo estis oficiale anoncita dum la akcepto por membroj de Societo Zamenhof kadre de la 111a Universala Kongreso (UK) en Graz. La momento estas simbola: Societo Zamenhof estis konceptita en 1974 dum la 59a UK en Hamburgo, kiam donacantoj kaj patronoj de UEA kuniĝis por ĝin krei, kaj oficiale lanĉita en 1975 kadre de la 60a UK en Kopenhago; post sia 50-jariĝo en 2025, ĝi nun komencas sian duan duonjarcenton kun aldona formo de mecenateco kaj nova financa instrumento.
La 5an de septembro 2026, je la 15a horo en Centro Ludoviko Zamenhof (Bjalistoka Kulturcentro), strato Warszawska 19,
La redakcio de “Literatura Vivo” anoncas la konkurson “Virina Aŭtoro de la Jaro”, kies celo estas rekoni, honori kaj popularigi la literaturan verkadon de virinoj en Esperanto.
Ankaŭ la retejo de LibreOffice nun havas version ankaŭ en Esperanto.
En la agordoj de LibreOffice eblas ŝalti aŭtomatan ĉapeligon de iksoj.
La komitato de TEJO kunsidas en cirklo. Foto: Tyron Surmon
Post la varma kunsido la komitatanoj havis tempon freŝiĝi en la naĝbaseno. Foto: Carlos Pesquera Alonso.
Semajnfine, de la 11a ĝis la 13a de septembro 2026, okazos la 2a GEJMS en Bremeno. Tie atendos vin amuzaj ludoj! La celo estos, konkeri diversajn areojn de Bremeno kune kun via teamo.
Abonantoj jam povas elŝuti la septembran numeron de la revuo "Esperanto". La papera versio baldaŭ estos dissendita: 
DEMANDO
La 6an de aŭgusto 2026 la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) de UEA okazigis sian 48an Esperantologian Konferencon. Estis tuttaga programero de la 111a Universala Kongreso en Graco (Aŭstrio).
Bengt-Arne Wickström prezentas la preleganton Alessandra Madella. Fotis Klaus Schubert.
Komuna foto en la korto de la kongresejo. Foto el la 
Plena eklipso dum la kongreso. Foto de Irene Albert el la 
La 20an de aŭgusto 2026 estis enretigita por publika legado la demonstra versio (demoversio) de la junia (somera, laŭ la nordhemisfera vidpunkto) eldono de “La Ondo de Esperanto”, dediĉita al interlingvistiko kaj esperantologio. La 48-paĝa demoversio (pdf) enhavas plurajn tekstojn kaj tekstokomencojn el la 138-paĝa 328a numero de “La Ondo de Esperanto”, publikigita antaŭ preskaŭ du monatoj.
