La prezidanto de la Packomitato de PEN Internacia, Germán Rojas, en ĵusa deklaro memorigas pri la intelektuloj enprizonigitaj de la diktatura reĝimo de prezidento Nicolás Maduro; samtempe li kondamnas la militan operacon ordonitan de la usona prezidento Donald Trump, ĉar kontraŭa al la principoj de internacia juro.
“La diktatura naturo de la registaro de Nicolás Maduro, kiun mi kondamnis senhezite, neniel pravigas eksterulan intervenon en la internajn aferojn de Venezuelo, aŭ de ajna lando sur ĉi tiu planedo” asertas Rojas. “Kiel verkisto profunde engaĝita por demokratio, mi reafirmas mian aliĝon al la bazaj principoj de homa kunekzisto, kiel neperforto, la serĉo de pacaj solvoj en internaciaj disputoj, la respekto por suvereneco kaj teritoria integreco de la ŝtatoj, la malaprobo pri la uzo de forto kaj la kongruo kun la normoj de internacia juro”.
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Luiza Carol el Israelo
Monologo
- Karulo, karuleto! Kanguruido, kanguruideto! Mia bela poŝfileto! Poĉjo kara… Poĉjo…
Kiom da fojoj mi devas ripeti: ne eliru el mia poŝo, Poĉjo, ĉar ja estas danĝere ĉirkaŭe!
Jen, mi trikas por vi ĉapelon, ĉapeleton… Jes, jes… Tio estos ĉapeleto por Poĉjo, la poŝfileto…
Ho! Kien vi kuras denove? Venu, venu Poĉjo en la poŝon de Panjo… Venu… Brave! Restu trankvila.
Ne plu forkuru el mia poŝo!
Ho, ne! Denove vi forkuris! Uf! Jen mi metas vin en mian poŝon… tiel … Kaj ĉi-foje mi zipas la poŝon! Jen! Bone. Nun mi fin-fine povas triki trankvile… Jes… Tio estos ĉapeleto por Poĉjo la poŝfileto…
Karulo, karuleto! Kanguruido, kanguruideto! Mia bela poŝfileto! Poĉjo kara… Poĉjo…Ne forkuru el mia poŝo! Kiu forkuras, tiu povus perdi sin… povus malvarmumi… povus vundiĝi… povus sunbruliĝi… povus fali en abismon… Ĉu vi ne fartas bone en la poŝo de via patrino? Ĉu vi povus trovi iun ajn lokon pli sekuran ol la poŝo de Panjo? Respondu, Poĉjo, respondu…
(Eta paŭzo.)
Poĉjo! Karuleto!! Ho, ve! Mia poŝo estas truita!! Ho, ve! Li forkuris!! Li skribis al mi leteron! “Kara Panjo, ne zorgu. Mi iras al la Suda Poluso, nur por kelkaj monatoj. Mi revenos. Via amanta ido, Poĉjo.”
Hodiaŭ estus 93-jaraĝa c-ano David Buhlmann (1933[1953]-2025), kiu bedaŭrinde forpasis la 21an de novembro en Laŭzano: en sia longa fraŭla vivo li servis al Esperantio en pluraj oficoj, loke nacie transnacie; interalie kiel prezidanto de Svisa Esperanto-Societo kaj de Kultura Centro Esperantista, krome komitatano de LF-koop, dum rekorda kvanto da mandatoj.
Li kunorganizis SAT-kongresojn, aktoris en kelkaj filmoj de François Randin, vojaĝis al pluraj eŭropaj landoj; apartan ŝaton li havis al Pollando. En 1998 David Buhlmann subskribis la Pakton por la Esperanta Civito. Kleriĝema manlaboristo, li kultivis hobiojn kongrue al sia milda karaktero, interalie heraldikon.
Kooperativo de Literatura Foiro kaj Kultura Centro Esperantista sincere kondolencas.
La 3an de januaro 2026 Usono bombardis Karakason, la ĉefurbon de Venezuelo, mortigante kaj vundante homojn kaj kidnapante prezidanton Nicolás Maduro kaj lian edzinon. Ĉi tio estas krima ago, kiu rekte malobservas internacian juron, inkluzive de Artikolo 2, Paragrafo 4 de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj, kiu malpermesas la uzon de forto [1]. Alivorte, Usono invadis suverenan ŝtaton Venezuelo malobee al internacia juro, uzurpis ĝian politikan sendependecon, kaj neglektis la rajton de ĝia popolo je memdetermino.
Ĉio ĉi okazas kadre de la strategio, ĵus priskribita en la “dokumento pri nacia sekureco”, kiu esprimas la rajton de Usono transpreni la tutan amerikan kontinenton laŭ la renovigita Doktrino Monroe: ĉiuj riĉaĵoj kaj geostrategiaj avantaĝoj de la aliaj landoj de Ameriko devas esti ekspluatataj de grandaj usonaj kompanioj kaj necesas malhelpi aliajn agantojn, kiel Ĉinio, interveni.
La Trump-registaro malvere asertis, ke ĝi faras militon kontraŭ drogoj kaj restarigas demokration en Venezuelo, sed ĝia vera celo estas establi usonan kontrolon super la naftoresursoj de Venezuelo kaj instali marionetan registaron, kiu servas usonajn interesojn. Kvankam la Maduro-registaro montris nedemokratian konduton dum sia 12-jara oficperiodo, restarigi demokration en Venezuelo estas la respondeco de la venezuela popolo. Usona provo solvi ĉi tiun problemon per armita milito estas klara atenco al la rajto de memdetermino de la venezuela popolo. Tial, Usono devas tuj ĉesigi sian agresan invadon kaj militan agadon kaj pardonpeti al la venezuela popolo.
Plue, ni apelacias al la konscienco de la tuta homaro por agi por fini la daŭrantan masakron al palestinanoj fare de Netanjahu, la malamikecajn mortigojn en Ukrainio kaj Rusio, kaj la mortigojn kaj perforton en la Demokratia Respubliko Kongo, kaj aliaj mondopartoj.
La Plenum-Komitato de SAT agados kun ĉiuj siaj membroj solidarante kun laboristoj kaj homoj tra la mondo, kontraŭstarante militon kaj alvokante al paca monda ordo.
2026.01.04.
Plenum-Komitato
de Sennacieca Asocio Tutmonda
Noto: ĈARTO DE UNUIĜINTAJ NACIOJ: Artikolo 2-4. Ĉiuj Membroj devas sin deteni en siaj internaciaj rilatoj de minaco aŭ uzo de forto kontraŭ la teritoria integreco aŭ politika sendependeco de iu ajn ŝtato, aŭ en iu ajn alia maniero malkongrua kun la Celoj de Unuiĝintaj Nacioj.
Kiel povas esti haltigata la disvastiĝo de falsaj novaĵoj? Psikologoj prezentas specon de vakcino kontraŭ misinformoj.
Misinformoj disvastiĝas kiel infektantoj. Kiel virusoj ili atakas homojn kaj venenigas la politikan diskurson. La infektanto pri falsaj novaĵoj trairas la sociajn retojn kiel epidemio kaj iniciatas pandemion de malfido. Koncerne la serĉadon de terapioj nun psikologoj de la universitato de Kambriĝo eksplicite referencas al strategioj en la batalo kontraŭ infektaj malsanoj.
Ĉu ne estus grandiozaĵo, tiel la esploristoj demandas en faka magazino, se la pensado de la homo povus esti protektata per speco de vakcino kontraŭ la influo de misinformoj? Ili testis tiun koncepton imunizante partoprenantojn de la testo per etaj porcioj da informoj kvazaŭ kontraŭ sekvaj misinformoj. Se oni disponigas al la publiko unue mallongajn kaj laŭeble konkretajn eldirojn, kiuj enordigas la kredindecon de fonto, tiam tio reduktas la konvinkopovon de falsaj eldiroj.
La principo de vakcino konsistas el tio, veki rezistajn fortojn enlasante al organismo etajn kvantojn da infektanto - kompreneble sen risko de danĝero ke la malsano vere povas manifestiĝi. "Nia ideo estas provoki kognan imunrespondon tiel ke okazas rezisto kontraŭ misinformoj."
La esploristoj testis la koncepton prenante eldirojn pri la klimata ŝanĝo kies ekzisto estas neata precipe en Usono de multaj homoj. Se la psikologoj alportis al la testantoj tiun korektan informon, laŭ kiu 97 procentoj de la sciencistoj konsideras la klimatan ŝanĝon kiel realaĵon, tio igis eĉ skeptikulojn ekdubi. Se tiuj tamen sekve legis la falsajn eldirojn de lobia grupo, laŭ kiu 31000 sciencistoj subskribis peticion ke la klimata ŝanĝo estas mensogo, la efiko de la vera eldiro denove forvaporiĝis. Se la psikologoj unue nutris la testantojn per koncizaj eldiroj pri la lobia grupo de kiu originas la mensogo, la bildo ŝanĝiĝis. Nun ankaŭ neantoj ekdubis kaj rifuzis kun pli alta probableco mensogojn se tiaj alvenis ĉe ili.
Ĉu tiu procedo nun vere estas priskribebla kiel "vakcino". Nu tio sonas jam sufiĉe kiel malproksimaĵo. Sed la studaĵo montris denove: Simple ne sufiĉas marki misinformojn kiel falsaj por ke veraj faktoj denove estu konvinkaj. Anstataŭ tio eble konkrete formulitaj avertoj povus helpi ĝeni la epidemian inundon de la falsnovaĵa viruso.
En 1985 la tiama Eŭropa Komunumo perdis duonon de sia surfaco, ĉar per referendumo la gronlandanoj decidis eliri, danke al klaŭzoj de aŭtonomio interna al Danlando; nun venis la momento transformi tiun aŭtonomion al sendependeco kaj samtempe plene membriĝi en Eŭropa Unio.
Tio estus la plej trafa respondo al la avideco de Usono, specife de ĝia nuna prezidento, kiu anstataŭ referenci al Abraham Lincoln vidas sian modelon en la lasta prezidento kiu vastigis la regnon precipe aĉetante teritoriojn. Kvankam trafa, tamen ne facile realigebla, kaj certe ne aktuala ĝis la apero de Donald Trump kun sia ekspansiemo.
Pli ol politike, la sendependiĝo estus ekonomie malfacila, ĉar la bilanco en Bonespero dependas preskaŭ trione de la subvencioj el Kopenhago. EU devus anstataŭi Danlandon en la subvenciado al nova membroŝtato, kies populacio estas tiel (mal)feliĉa, ke ĝi rekordas kiel la unua en la mondo laŭ sinmortigoj (la okoblo de la homara averaĝo) kaj inter la unuaj laŭ abortigoj. Aliflanke la insulego havus en sia ventro enorman ercan riĉecon: ĝi ne estas nur skatolego da glacio, se parafrazi difinon pri Libio (“skatolego da sablo”) antaŭ ol oni malkovris tie petrolon (do post la ĉeso de la itala kolonio).
Kiel ĉiam, la plejmulto dependas de la homoj kaj ilia kuraĝo aŭ sagaco. En la nuna pokero la deliroj de la plej dika ludanto verŝajne egalas nur al blufo. Metu la ĵetonojn kaj vidu.
Antaŭ unu semajno, je la jarŝanĝo, aperis la decembra (laŭ la nordhemisfera vidpunkto: vintra) eldono de la ĉiusezona bitgazeto “La Ondo de Esperanto” (2025, №326) kun 147 paĝoj. Entute, dum la 2025a jaro aperis kvar “Ondoj” kun sume 563 paĝoj (137 + 139 + 140 + 147 paĝoj). Kvankam la redakcio ĉiujare promesas 100-120 paĝojn ĉiusezone, do 400-480 paĝojn jare, ĉiam aperas multe pli. Sur la decembraj paĝoj (legeblaj laŭ la normoj “pdf” kaj “ePub”) estas sepdeko da tekst(et)oj kaj multaj ilustraĵoj.
En la ampleksa primovada sekcio “Eventoj” estas publikigitaj 34 artikoloj kaj artikoletoj pri esperantista aktivado en la mondo. Kiel kutime, en la decembra eldono multas artikoloj pri Zamenhof-festaj kunvenoj kaj renkontiĝoj. Abundas ankaŭ raportoj pri kongresoj, renkontiĝoj kaj aliaj kunvenoj esperantistaj, okazintaj dum oktobro-decembro, inkluzive de la unua GeBeneluksa Kongreso. La legantoj trovos ankaŭ artikolon pri la partopreno de esperantistoj en la 43a Ĝenerala Konferenco de Unesko en Samarkando kaj pri la atribuo de la Premio Maertens 2026 al Alekso Miller. Bedaŭrinde, ne mankas la nerkrologa rubriko kun tristaj informoj pri la forpasoj de Roman Dobryński, Rob Moerbeek, Zora Heide, Karl Heinz Schaeffer, Teresa Kurłowicz-Nemere kaj Eduard Borsboom – ili restas en nia memoro…
En la decembra “Tribuno” estas legeblaj tri tekstoj pri reagoj de esperantistaj asocioj al la nuntempaj eventoj en Palestino; la prezidanto de UEA Fernando Maia Jr. prezentas la novan strategian plano de UEA.
En la sekcio “Lingvo” estas publikigita artikolo de François Lo Jacomo pri la Zamenhof-Taga konferenco de la Akademio de Esperanto, kaj la decido pri la Laŭro de la Akademio, kiun ricevis Evgenij Georgiev pro la poemaro “Ek sor!”. Kirilo Brosch, direktoro de la Lingva Konsultejo de la Akademio de Esperanto, respondas demandon pri la sintezaj kunmetitaj verboformoj en Esperanto.
En “Arkivo” krom la kutima listo de Esperantaj jubileoj kaj memordatoj, kiun dum pluraj jaroj ĉiumonate kompilas Aleksander Korĵenkov, estas publikigita recenzo de Anatolo Sidorov pri la ampleksa (dukilograma) verkego pri la historio de la Esperanto-movado en Centra Azio, verkita de du fratoj: Anatolij kaj Vladimir Ionesov.
Kiel kutime, la plej ampleksa Onda sekcio estas “Kulturo”: ĝi estas 79-paĝa, la plej granda en la historio de nia gazeto. En la decembra “Ondo” kompletiĝis la literatura projekto “Rusa Novelaro 2”. La lasta, dek-sesa parto enhavas kvar rakontojn de Valentin Rasputin, tradukitajn de Vladimir Jurganov, Ludmila Novikova kaj Aleksander Korĵenkov, kiu ankaŭ verkis komentojn pri la tradukitaj verkoj.
Per sia originala novelo al la decembra “Ondo” kontribuis Paulo Sérgio Viana. Miguel Fernández daŭrigas sian serion pri la hispana literaturo. Ĉi-eldone li prezentas la verkiston Manuel García Sesma kaj ties novelon “La Verda Stelo”. Ludmila Novikova regalas la legantojn per eseo pri Sergej Jesenin, forpasinta antaŭ cent jaroj, en decembro 1925, kaj per siaj tradukoj de pluraj poemoj de Jesenin.
Wolfgang Kirschstein rakontas pri la hungara verkisto László Krasznahorkai, laŭreato de la literatura Nobelpremio 2025, kun du fragmentoj el lia kvazaŭ unufraza romano “Herscht 07769” tradukitaj el la hungara de István Ertl. Krome, ĉi-foje Wolfgang Kirschstein verkis du recenzojn: pri “Farango” de Sten Johansson kaj “La ŝirmejo” de Paulo Sérgio Viana. En la kultursekcio estas ankaŭ artikol(et)oj pri aliaj Esperantaj kulturnovaĵoj muzikaj, literaturaj, gazetaj…
Al la sekcio “Mozaiko” kontribuis Stanislav Belov per paĝo da ŝercoj pri vintro kaj István Ertl per “Spritaj splitoj kaj preskeraroj”.
Resume: ampleksa, interesa, kulture riĉega kaj leginda 326a eldono de “La Ondo”!
La unua “Ondo” por 2026 aperos fine de marto aŭ komence de aprilo, sed fine de januaro aŭ de februaro ĉiuj abonantoj ricevos senpagan literaturan suplementon.
Jam oni povas (re)aboni nian gazeton por 2026.
La baza abontarifo ne ŝanĝiĝas dum pluraj jaroj.
Estas tri abonkategorioj:
“La Ondo de Esperanto” estas abonebla ĉe niaj landaj perantoj, ĉe nia UEA-konto kaj – tio estas bona novaĵo – per la internacia pagosistemo PayPal. Pri la pagmanieroj legu ĉi tie: https://esperanto-ondo.ru/Lo-abon.htm.
Dum la abonjaro 2025 danke al la Amikaj donacoj 23 personoj ricevis senpagajn abonojn. La nomoj de ĉiuj amikoj kaj patronoj aperas en la rubriko “Donacoj” de nia novaĵretejo. Pagante vian kotizon por 2026, pensu pri tiuj, kiuj mem ne povas pagi, kaj donacu Amikan aŭ Patronan kotizon.
Enhavtabelo de la decembra “Ondo” (2025, №326)
1 Kovropaĝa bildo: “Kabano en vintra arbaro” de Aleksej Savrasov.
2 Bazaj informoj pri “La Ondo de Esperanto
3 En ĉi tiu numero
5 Eventoj
6 Povilas Jegorovas. Litovio bilancas kaj planas
9 Raymonde Coquisart. Agrabla Zamenhofa posttagmezo en Parizo
10 Laurent Vignaud. Muziko, dancoj kaj Esperanto en Angers
11 Ronald Schindler. Zamenhoffesto en Berlino
12 Lu Wunsch-Rolshoven. La 16a Zamenhofa Matentagmanĝo en Berlino 2025
12 Ostoj Kristan. Zamenhof-Tago en la ĉefurbo de Slovenio
14 Gou Xinyue, Xie Ruifeng. Zamenhof-festa kunveno en Pekino
15 Bharat Kumar Ghimire. Festkunveno kaj oficiala kurso en Nepalo
16 Roman Ralko. Nova Zamenhof-Taga provo en Minsko
17 Povilas Jegorovas. Kaŭno invitas la 113an UKon
18 Espoir Ngoma Kasati. Esperanto kaj Unesko en Samarkando
20 Yves Nevelsteen. La GeBeneluksa Kongreso en Scheiden-Gemünd
22 Haesim Park. La 57a Korea Kongreso de Esperanto
24 Avotra Marie Nafifinjahary. Malagasa Seminario – pordo al nova mondo
25 Aurora Bute. Landa renkontiĝo en Rumanio
27 Ulrich Brandenburg, Gerald Roemer. Migrado kaj … gramatiko en norda Germanio
28 Zsófia Kóródy. Jarfinaj semajnfinoj en la Esperanto-urbo
30 La sepa Esperanto-Forumo inter Ŝanhajo kaj Seulo
31 Amapola Triguero, Murielle Caré. Dutaga kurso de Dennis Keefe por instruantoj
32 Katalin Kováts. Dek novaj panteonanoj
33 Everton Linhares. La unua ekspozicio en Poŭzalegro
34 Rafael Zerbetto ricevis la Amikecan Premion de Ĉinio
36 Alekso Miller, laŭreato de la Premio Maertens 2026
38 Aleksander Korĵenkov. 621 aliĝintoj al la kongreso en Graco
38 UEA invitas prelegi en Graco
39 La 112a UK okazos en Melburno
41 La Esperanto-Kastelo atendas vin printempe
41 La 99a Kongreso de SAT
42 La 74a Kristana Esperanto-Kongreso
42 La 15a Internacia Himalaja Renkontiĝo
43 Koncize (9 novaĵoj)
44 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Roman Dobryński forpasis
44 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Rob Moerbeek forpasis
45 Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov. Ni funebras kaj kondolencas
46 Tribuno
47 Deklaracio de ELI pri la milito en Gaza-strio
47 Giacomo Comincini. TEJO diskutas deklaron pri Israelo kaj Hamas
48 El la deklaracio de la 98a SAT-Kongreso
49 Fernando Maia Jr. AKIRI – La Strategia Plano de UEA por 2025-2030
50 Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Tago de Homaj Rajtoj, la 10a de decembro 2025
51 Solidareco milittempe
52 Lingvo
53 François Lo Jacomo. Konferenco de la Akademio 2025
54 Laŭro de la Akademio
55 Kirilo Brosch. Lingva Konsultejo: Sintezaj kunmetitaj verboformoj
56 Arkivo
57 Aleksander Korĵenkov. Jubileoj kaj memordatoj en januaro 2026
59 Anatolo Sidorov. Historia ĉefverko de la kuranta jaro (Recenzo: Ионесов, Анатолий; Ионесов, Владимир. История эсперанто-движения в Центральной Азии. Культура по имени Эсперанто)
63 Kulturo
64 Aleksander Korĵenkov. Rusa Novelaro. Volumo 2
65 Valentin Rasputin. La renkontiĝo (Tradukis el la rusa Ludmila Novikova)
74 Valentin Rasputin. Rudolfio (Tradukis el la rusa Aleksander Korĵenkov)
86 Valentin Rasputin. La onidiro (Tradukis el la rusa Vladimir Jurganov)
91 Valentin Rasputin. Onklino Ulita (Tradukis el la rusa Vladimir Jurganov)
99 Paulo Sérgio Viana. Kristnaska rakonto
101 Miguel Fernández. Literatura sekvo de la 83a kongreso de HEF
103 Juan Bozal Alfaro. Biografia noto pri Manuel García Sesma (Tradukis el la hispana Miguel Fernández)
104 Manuel García Sesma. La Verda Stelo (Tradukis el la hispana Miguel Fernández)
111 Ludmila Novikova. “Briladu mia stel’ sen falo…”
123 Wolfgang Kirschstein. Homoj devas esti kontentaj pri komoj
125 László Krasznahorkai. Herscht 07769 (Tradukis el la hungara István Ertl)
127 Wolfgang Kirschstein. Obsedata farango (Recenzo: Sten Johansson. Farango)
129 Wolfgang Kirschstein. Ŝirmejo aŭ groto (Recenzo: Paulo Sérgio Viana. La ŝirmejo)
131 Floréal Martorell. Nova ĝardeno en nova platformo!
132 Floréal Martorell. La amo protektas nin: Debuta albumo de Kris Fredi
133 Floréal Martorell. La MondAnoj: Nova bita albumeto aperis
134 Aleksander Korĵenkov. Unesko-Kuriero pri manĝaĵoj
125 Halina Gorecka. Beletra Almanako, 2025, №52-53
135 Literatura Foiro. 2025, №338
138 Miguel Gutiérrez Adúriz. La 77aj Belartaj Konkursoj de UEA
140 “Unu Mondo en Bildoj”: Fotokonkurso 2026 de ILEF
141 Literatura konkurso “Ĥristo Gorov – Ĥrima 2026”
142 Mozaiko
143 Stanislav Belov. Br! Brr!
144 István Ertl. Spritaj splitoj kaj preskeraroj
145 Perantoj de “La Ondo de Esperanto”
146 Reklamo
Bonan jaron 2026!
(R)Estu kun la “Ondo” ankaŭ en la 2026a jaro! Abonu mem kaj/aŭ abonigu viajn amikojn!
Halina Gorecka
Aleksander Korĵenkov
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/ondo-152/
09/01/2026 Björk esprimis sian viglan solidarecon kun siaj gronlandaj najbaroj post plua minaco de anekso fare de Donald Trump. En emociplena mesaĝo, la islanda stelulino denuncas la kolonian paseon de Danio kaj kuraĝigas la popolon emancipiĝi definitive....
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Aaron Chapman el Kanado
Feliĉan Novjaron! Por multaj el ni, la unua semajno de januaro venas kun deziro fari ion bonan por la korpo. Iuj elektas pli sanigan manĝadon, aliaj decidas eklerni sporton, kaj tre multaj simple promesas al si: “Mi pli moviĝos.” En tiu momento ofte aperas la sama magia nombro, kvazaŭ universala regulo: dek mil paŝoj tage. La telefono, brakhorloĝo aŭ braceleto kvazaŭ flustras: “Iru, iru, iru.” Sed kial ĝuste tiu nombro? Ĉu ĝi estas pruvita recepto por sano, aŭ nur oportuna celo?
La historio estas pli amuza ol multaj imagas. La ideo de dek mil paŝoj ne naskiĝis el laboratorio, sed el merkatigo. En Japanio, en la 1960-aj jaroj, aperis paŝkalkulilo kun nomo, kiu signifas “mezurilo de dek mil paŝoj”. La nombro estis facile memorebla kaj sonis sufiĉe impone. Oni povis vendi aparaton, kaj samtempe vendi simplan promeson: faru ĉi tion ĉiutage, kaj vi vivos pli sane. Poste la ideo disvastiĝis, kaj kun modernaj porteblaj aparatoj ĝi ricevis novan vivon. Hodiaŭ paŝoj estas la plej facila mezuro, ĉar ili kolektiĝas aŭtomate, sen aparta peno.
Sed kion diras la esploroj? Jen la bona novaĵo: prisana utilo aperas jam multe pli frue ol ĉe dek mil. Multaj studoj montras, ke kiam homo ŝanĝas de tre malmulta moviĝo al iom pli regula piedirado, la korpo dankas. Por multaj plenkreskuloj, jam ĉirkaŭ ses ĝis ok mil paŝoj tage rilatas al rimarkeblaj avantaĝoj. Post tio, la utilo ofte kreskas pli malrapide. Do dek mil ne estas malutila celo, sed ĝi ne estas magia sojlo, post kiu subite komenciĝas sano.
Ankaŭ gravas ne nur kvanto, sed maniero. Mil paŝoj en rapida, vigla promeno povas sentiĝi tute alie ol mil paŝoj disĵetitaj dum tuta tago inter kuirejo kaj sofo. La korpo ŝatas iom da pli intensa moviĝo, kaj ĝi ŝatas variecon. Paŝkalkulo ne montras ĉion: ĝi ne mezuras muskoltrejnadon, ekvilibron, flekseblecon, nek la ĝeneralan energion, kiun oni sentas.
Tial eble la plej saĝa novjara promeso ne estas obei unu nombron, sed trovi ritmon. Se vi nun atingas tri mil paŝojn tage, provu atingi kvar mil. Se vi jam kutimas promeni, aldonu kelkajn minutojn pli rapidajn. Kaj se unu tago portas malsukceson, nenio katastrofa okazas. La celo estas ne perfekta statistiko, sed pli viveca, pli moviĝema normala tago. Kaj jen io esperiga: ni ne bezonas dogmon por ekiri. Sufiĉas unu paŝo, poste la sekva, kaj iom post iom la vojo mem fariĝas kutimo.
Kvankam veras, ke okazis ŝanĝoj en la saud-arabia socio, kritiki la reĝan familion estas malobservo punebla per longaj malliberejaj punoj. Komentoj fariĝas mallaŭte kaj oni montras singardemon en la sociaj retoj. “Pli kaj pli da personoj malaperas espriminte sian malkontenton —avertas ekzilita aktivulo s-ino Lina al Hathloul—. Ni dokumentis la kazon de Uber-ŝoforo, kiu plendis pri sia malalta salajro kaj kreskanta senlaboreco pro redukto de registaraj laborpostenoj. Li estis arestita pro siaj pepoj kaj kondamnita al dek jaroj en malliberejo”, ŝi bedaŭras.
En Saud-Arabio, politika disidenteco estas priskribita kiel “terorisma” ago, krimo punebla per la morto. En 2024, la regno ekzekutis 345 homojn, rekordo en la lastaj tridek jaroj, kiu povas eĉ esti superita en 2025 : ĝis nun ĉi-jare, 300 homoj estis ekzekutitaj, inkluzive de multaj eksterlandanoj kondamnitaj pro deliktoj rilataj al drogoj kaj junuloj de la ŝijaisma malplimulto, kiuj partoprenis en la kontraŭregistaraj manifestacioj en la oriento de la lando en 2011. Kaj tio malgraŭ la deklaroj faritaj de la kronprinco en 2022, en kiuj li asertis, ke la reĝlando forlasis la mortopunon, krom pri kazoj preskribitaj de Ŝario.
Aliaj personoj estis kondamnitaj al longaj malliberejaj punoj ĉar ili sin esprimis per interreto, laŭ informo de Amnesty Internacional. En 2024, profesoro Asaad bin Nasser al Ghamdi estis kondamnita al dudek jaroj en malliberejo pro diskonigado de mesaĝoj kritikantaj la ekonomiajn kaj sociajn efikojn de la plano Vizio 2030 ; puno kiu estis finfine reduktita al dek kvin jaroj, dum lia frato Mohammad vidis sian mortokondamnon ŝanĝitan al 30 jaroj en malliberejo pro similaj publikaĵoj. S-ino Manahel al Otaibi estis punita per dek unu jaroj en malliberejo pro publikigado de fotografaĵoj sen laŭleĝa vestaĵo kaj denunco de la vira kuratoreco. Ŝi estis arestita, metita en izoliĝon kaj agresita estante sub polica zorgado. S-ino Salma al Shehab, doktoriĝonta en la Universitato de Leeds, pasigis kvar jarojn en malliberejo pro publikigado, defende de la virinrajtoj, de pepoj, kiujn oni rigardis samvaloraj kiel terorismaj agoj. Liberigita komence de la jaro, ŝi ne rajtas forlasi la landon.
“Ĝi estas akceptebla kosto en fazo de rapidaj transformoj”, konsideras Bernard Haykel, profesoro en Princeton kaj proksimulo de Mohamed bin Salman kaj de la usona potencularo. Laŭ li, la princo, kiun li priskribas kiel “aŭtoritateman reformanton”, havas la meriton malmunti la malnovan saud-arabian sistemon, bazitan sur religio, por konstrui modernan nacian ŝtaton.
Temas pri granda projekto, kiu eble iĝos la plej impona vorkaro el la mondo en la unua ĉi-jarcenta duono. Per siaj avangardaj urboj, renoviĝeblaj energioj kaj multnombraj novigoj, Neom enkorpigas la modernigajn ambiciojn de la tre aŭtoritatema kronprinco de Saud-Arabio, Mohammed bin Salman. Provizore, pro ĝia manko de realismo kaj kohereco, la rezulto estas bagatela.
La longa vojo kiu iras de la saud-arabia urbo Tabuk ĝis la Ruĝa Maro estas senhoma. La vastaj dezertaj areoj iom post iom estas anstataŭitaj de rokformacioj. La beduenaj bienoj etendiĝas sur la seka stepo, kie nur kelkaj arbustoj rezistas la varmon. Sub sufoka suno aperas gregoj da dromedaroj gviditaj de kamelistoj kun siaj kapoj kaj vizaĝoj protektitaj de tradicia kaptuko. Longe, supervivi en tiu regiono dependis de la nomada brutobredado kaj ekspluatado de maraj resursoj. La beduenoj trairis la dezerton serĉante akvoputojn. Nuntempe ili iom malnomadiĝis en vilaĝoj, sed la faraonaj projektoj de la reĝlando al ili trudas novajn ŝanĝegojn. Tiu regiono de la nordokcidento de Saud-Arabio situas en la kerno de ekonomia kaj urba transformado de la regno stimulata de la kronprinco Mohammed bin Salman, konata kiel MBS, kvardekjarulo kaj filo de la reĝo Salman bin Abdulaziz al Saud. Nomata Neom, la nova urba projekto etendiĝas de la Akaba Golfo ĝis enlandaj montoj, sur areo de 26.500 kvadrataj kilometroj —grandeco simila al tiu de Belgujo—. La nomo, kiu estas registrita varmarko, signifas “novan estontecon” : pleonasmo konsistigita de la greka prefikso neo- kaj la unua litero de la araba vorto mustaqbal, ‘estonteco' aŭ ‘futuro'.
Neom reklamo sur konkursaŭto de McLaren foto de Steffen Prößdorf, CC BY-SA 4.0, laŭ Wikimedia Commons
Ĉi tie, la reĝlando aspiras konstrui ultrateknologian urbegon en la centro de urba komplekso desegnitan por superi rilate al novigado aliajn urbojn de futurisma arkitekturo kiel ekzemple Songdo-n en Sud-Koreio aŭ "Woven City"-on en Japanujo. Flughavenoj, plezurhavenoj, luksaj hoteloj, rapidegaj trajnoj, vitraj kaj ŝtalaj nubskrapuloj, kiuj entenos kompaniojn kaj negocejojn, loĝistikejojn kaj marajn kanalojn ; nenio mankos.
Por nun, la pejzaĝo restas senfrukta, elkavatoroj truas la grundon kaj pezaj kamionoj iras kaj reiras inter polvonuboj. “Pli ol 2.500 kamionoj ĉi tie cirkulas tage kaj nokte”, klarigis egipta oficisto (1) de Neom, antaŭ tio, kio devas esti unu el la plej grandaj konstruvorkoj en la mondo. Nuntempe estas ĉirkaŭ 140.000 laboristoj en la areo. Ni estis en la sektoro NC1, la plej granda el Neom. Ĉirkaŭ 5.000 personoj el la tuta mondo laboras en tiu loko : Brazilo, Usono, Hispanujo, Italujo, Barato, Pakistano, Sri-Lanko, ktp. Oni petis la lokan loĝantaron ke ĝi foriru. “Ili eldetruis beduenajn vilaĝojn por konstrui tiun kampadejon”, konfirmis eŭropa oficisto. Laŭ oficialaj datumoj, la aŭtoritatoj delokigis 6.000 membrojn de la tribo Howeitat, rezidantajn en la regiono de antaŭ jarcentoj. “En 2020, kiam Neom estis anoncita, la lokaj loĝantoj rifuzis forlasi siajn hejmojn. Por la plimulto de la saud-arabianoj, tiu projekto ne estis prioritata”, klarigis s-ino Lina al Hathlul, saud-arabia aktivulo pri homaj rajtoj ekzilita en Bruselo. Tiuj kiuj rifuzis foriri kontraŭ monkompenso estis arestitaj, kelkaj kondamnitaj al malliberejo aŭ morto. Abdul Rahim al Howeiti, vilaĝano kiu publike denuncis la elpelojn, estis murdita de la polico. Iama oficiro de la informservoj, kolonelo Rabih Alenezi, rivelis, ke la Ministrejo pri Internaj Aferoj ordonis devigan evakuadon kaj forigon de ĉia rezisto (2). Tiu perforto rememorigas tiun elvokitan de la granda saud-araba verkisto Abderrahmán Munif en sia literatura kvinvoluma verko Urboj el Salo (Mudun al-milh, Dar Altanweer, Bejruto, 1984-1989) (eldonejo Belaqva) en kiu li priskribis la ŝanĝojn en la beduena socio kaŭzitajn de la unuaj naftaj boradoj meze de la 20-a jarcento.
El ekstere, NC1 aspektas kiel armea bazo ĉirkaŭita de pikdratoj. La alirkontroloj estas striktaj : sekurgardistoj, vizaĝrekonaj sistemoj kaj diversaj niveloj de sekureco reguligas irojn kaj revenojn. Ĉe la enirejo, la frapfrazo “Mi amas NEOM-on” kaj emblemo de la areo pensigas pri la multnaciaj kompanioj de Silicon Valley. Reklampanelo anoncas : “La saud-arabia junularo personigas la spiriton Neom, kiu proponas al ni fizikan spacon”. Jam en la interno, la scenejo memorigas distopian universon de la filmaĵo The Truman Show, kun ĝiaj vicoj da dometoj kun sunpaneloj kaj bone akvumitaj ĝardenoj. La ĉieestaj kameraoj certigas konstantan gvatadon. En NC1 ĉefe loĝas la altranguloj. La kantinoj liveras internaciajn manĝaĵojn, estas gimnazioj kaj subĉielaj naĝejoj. La rutino de la oficistoj estas strikta : oficejo, kantino, sportejo, dormoĉambro. La oficejoj, kiuj foje ne havas fenestrojn, estas klimatizitaj. Neceso ĉi tie, ĉar ekstere la varmego povas atingi 50º C inter Junio kaj Septembro. “Ĉi tie la mono torente fluas, sen kontrolo”, konfesis oficisto kiam ni konstatis, ke ĉiu konstruaĵo havas sian propran generatoron. Ĉirkaŭe de la tendaro leviĝas el nenio la konstruaĵoj, kie loĝos la baldaŭaj alvenontoj. Nova flughaveno je duonhoro perŝosee distance —la unua el la kvar planitaj en la areo— ligas la lokon kun Dubajo, Daŭho kaj Londono.
Malantaŭ tiu altteknologia fasado, la oficistoj de Neom aludis premegan direktadan agmanieron, en kiu elstaris konstanta premo kaj malfacilaj laborkondiĉoj. Ili ne hezitis esprimi siajn dubojn pri la efektivigebleco de la projekto. “Ni loĝas en ora kaĝo, sed tuj kiam la salajroj malaltiĝas, la depresio pufiĝas”, agnoskis eŭropano. Altranguloj ofte enspezas plurajn dekojn da miloj da eŭroj monate, sed direktistoj povas enspezi ĝis 1,1 milionojn da dolaroj impostliberajn jare (3). “Ĉi tie ĉiuj grandaj estroj konstruis siajn karierojn per mensogoj. Ili pensas : ‘konsentite, post du jaroj mi estos enspezinta monamason, mi eltenu ĉion kaj poste foriros'”, diris oficisto.
La projekto Neom, kies komence estis taksita je 500 miliardoj da dolaroj, estas parto de Vizio 2030, la tre ambicia reformplano, kiun MBS lanĉis en 2016 por komenci la energian transiron, redukti petroldependecon kaj rompi kun la ekstreme konservativa bildo de sia regno. En 2024, saud-arabiaj petrolaj eksportoj altiĝis al proksimume 217 miliardoj da dolaroj, tio estas 90% de la enspezoj pro eksportoj, 80% de impostenspezoj kaj 40% de malneta enlanda produkto (MEP). La deklarita celo de la kronprinco estas redukti ĉi tiun proporcion al 10% de MEP en 2030. Por sukcesi, la reĝlando klopodas por kreskigi siajn enspezojn nerilatajn al petrolo je ĉirkaŭ 265 miliardoj da dolaroj inter nun kaj tiu dato. “Ni havas malplenan spacon kaj volas tien ricevi 10 milionojn da personoj”, deklaris Bin Salman en reklama kampanjo lanĉita en 2017 (4).
Utopio koliziis kun realo
El inter ĉiuj sensaciaj projektoj de Neom, The Line (La Linio) estas tiu, kiu plej bruigis. Tiu 170-kilometra longa linia urbo estis leviĝonta el la sablo kaj transiros la dezerton de oriento ĝis okcidento, kiel geologia faŭlto en la senlimeco de la arida ebenaĵo. La projekto, kun buĝeto de 200 miliardoj da dolaroj, antaŭvidis ke oni ĝin konstruos inter du muroj de 500 metroj de alteco —tio estas, 170 metrojn pli alta ol la Turo Eiffel— kun spaco de 200 metroj inter ili, kun fasadoj el spegulo kiu reflektos la ĉielon kaj sablan maron. En la centro, rapidega trajno ligos la urbon de ekstremo al ekstremo en dudek minutoj. The Line —34 kvadrataj kilometroj da dezerto transformitaj— estis konceptita kiel “tutmonda urbo” el naŭ milionoj da loĝantoj. Kiel komparo, la municipo de Parizo, kun siaj 105 kvadrataj kilometroj, havas du milionojn. The Line altiris tiel gravajn arkitekturfirmaojn (Morphosis, Pei Cobb Freed & Partners, HOK) kiel dekduojn da okcidentaj entreprenoj specialigitaj pri inĝenierio kaj konstruado.
Tamen, estas malmulte probable, ke la projekto fine efektiviĝos, almenaŭ neniel kun la grandeco, kiun oni komence prezentis. La 16-an de Septembro, la saud-arabia publika investa fonduso anoncis ĝian ĉesigon, decidinte en 2024 redukti ĝian grandecon al 3 km anstataŭ 170 km kaj 300.000 loĝantoj anstataŭ 2 milionoj planitaj por la unua fazo. Komence de Novembro, Financial Times rivelis kiel financaj problemoj, same kiel fizikleĝoj, formetis kelkajn partojn de The Line, inter ili tridek-etaĝan nubskrapulon kiu devis pendi super markanalo fosita en la dezerto por ebligi la trairejon de grandaj ŝipoj (5). Certa katastrofo, laŭ la inĝenieroj.
Sed, kial tiom da ekscesoj ? Menciante la projektojn en la Golfo, Davide Ponzini, profesoro pri urboplanado en la Politeknikejo de Milano kaj delegito de internaciaj rilatoj kun Mezoriento, klarigas ke “la legitimeco de la potenco ĉiam pli baziĝas sur novigado pli ol tradicio. La bazo de la aŭtoritateco ĉesis esti la kontinueco kun la estinteco, kaj iĝis la kapablo prezenti estontecrigardon”. Orientiĝo konfirmita de s-ino Amal D., arkitekto dungita en unu el la vorkoj. “Komence, malgranda skipo de arkitektoj kaj urbplanistoj imagis cirklan strukturon, antaŭ ol koncepti simplajn geometriajn formojn, kiel seslateron aŭ 'The Line'-on, kiuj tuj kaptis la atenton”, ŝi klarigas. “Projektkonsilisto indikis al ni, ke la bildo de Neom devis reprezenti la estontecon kaj ne daŭrigon de la saud-arabia kulturo. Ĝi neniel similu al tradicia arkitekturo”.
La arkitektoj kaj urbplanistoj de The Line estis inspiritaj de la koncepto de la “dekkvin-minuta urbo” ellaborita de Carlos Moreno (6), esploristo en Sorbono. Tiu modelo elektas la proksimecon : laborejoj, lernejoj, flegejoj, kulturejoj kaj butikoj alireblaj perpiede aŭ perbicikle, laŭ kriterio de socia diverseco kaj mallongaj itineroj. Kvankam la modelo klopodas por plifortigi sociajn ligojn, la desegnistoj de The Line prenis en konsideron nur la moviĝeblon, forgesis ĝian humanisman aspekton kaj koncentriĝis sur la teknologian vidpunkton de la urbo, laŭ kiu ĉi tiu sin organizas per ciferecaj iloj. “Tiuj urboj kun ekscesa grandeco konstruitaj el nulo estas artefaritaj. Komence oni laŭdas la teknikan lertecon, sed poste oni sin demandas, kiu loĝos tie. Ili kutime malsukcesas”, Moreno konstatas. “Ni forgesas, ke la esenca afero estas kundividi resursojn kaj aliron al instruado, kulturo kaj komerco”.
“Malantaŭ ĉio ĉi estas postapokalipsa penso”, opinias Alain Musset, esploristo en la École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS) kaj aŭtoro de eseo pri The Line (7). La imagaro de la projekto, kiu varias inter La Sorĉisto de Oz kaj Blade Runner, ŝuldas multon al la holivuda artdirektoro Olivier Pron (8), specialisto pri furoraj filmaĵoj. Mondo kiu evidente tre allogas MBS-on, pasian por videoludoj kaj scienca fikcio laŭ la stilo de la studioj Marvel. “Fronte al klimataj ŝanĝoj, ni koplodas por konstrui arkeojn de Noa por la tutmondaj elitoj”, Musset plu diras. “Neom estas la revo de inĝenieroj, sed koŝmaro por geografiistoj kaj sociologoj”.
Surtere, tiu utopio koliziis kun realo. “Surpapere ĝi estas sensacia, sed la teknikaj malfacilaĵoj estas grandegaj : vento, ekstrema varmo, strukturaj malfacilaĵoj...”, klarigas eŭropa inĝeniero. Lia kolego insistas trakti la esencon de la demando : “Ĉio baziĝas sur la vizio de unu viro ; kaj neniu kuraĝas kontraŭdiri lin”.
La ĵusa historio, tamen, devus instigi la saud-arabian gvidanton sin montri pli prudenta. En Abudabio, la “ekologia urbo” de Masdaro kiu laŭplane devis iĝi la teknologia kaj urba mirindaĵo de komenco de la 21-a jarcento estas nur malbona kopio de la komenca projekto. La samo okazis kun aliaj eksperimentoj de “ekonomiaj urboj” kiuj ekfunkciis antaŭ ol MBS enpotenciĝis. “Estas eksperimentoj laŭ pli malgranda skalo, kiel la Ekonomia Urbo reĝo Abdullah, proksime de Ĝeddao”, rememoras Ponzini. "La limtempoj por la vorkfino estas multe pli longaj ol atendite, kun grandaj prokrastoj”. Komencita en 2005 sub la impulso de reĝo Abdullah, en tiu projekto de 100 miliardoj da dolaroj supozeble loĝos 2 milionojn da personoj inter nun kaj 2035, sed hodiaŭ ĝi havas nur 10.000 loĝantojn.
Alia emblema projekto de la tempo de la forpasinta reĝo restas nefinita : la Turo Ĝeddao, centra loko de la Ekonomia Urbo Ĝeddao, komencita en 2005. La konstruado de tiu nubskrapulo, kiu estis superonta “Burj Khalifa”-on de Dubajo, tiam la plej altan konstruaĵon el la mondo, estis interrompita post la elpurigo farita de MBS en 2017. Unu el la arestitaj gravuloj estis Bakr bin Laden, duonfrato de Osama bin Laden kaj prezidanto de Saudi Binladin Group, la entrepreno respondeca pri la projekto. La ŝtato ekregis la grupon en 2018, antaŭ ol malŝtatigi ĝin la sekvan jaron. La vorkoj rekomenciĝis en 2024 kun la sama entreprenisto kaj livero estas planita por 2028.
Multaj junaj oficistoj de Neom, precipe saud-arabianoj kaj tiuj de arabaj landoj, volas daŭre kredi je la projekto. “Same okazis en Kataro : du jarojn antaŭ la Monda Pokalo, multaj projektoj eĉ ne estis komenciĝintaj. Poste ĉio plirapidiĝis. Kelkaj vorkoj havas subitajn haltojn, aliaj plu daŭras. Se vi ne kredas je tio, vi ĉi tie ne estas bezonata”, koleriĝas Youssef, asistanto de projektestro. S-ino Amal, arkitekto, daŭre fidas, malgraŭ skeptikeco kiu ĉirkaŭas ŝin. “Ni estas nur ĉe la komenco. La kalkulitaj celoj ŝajnas al mi pli realismaj nun ol antaŭe. Temas pri ambicia projekto, sed la celo neniam estis fini ĉion antaŭ 2030. Miaj gepatroj rememorigas min, ke komence neniu kredis je Dubajo, neniu volis labori tie”, ŝi konstatas. Unu el ŝiaj koleginoj estas kolerigita de la okcidentaj kritikoj pri Neom : “Kiam mezorienta regno volas disvolviĝi, ili estas kruelaj al ĝi”. Alia insistas : “Kia hipokriteco ! En Usono ili parolas pri homaj rajtoj, sed poste ili lasas sian popolon en la mizero”.
Kvankam evidentas ke kondutoj kaj modoj okcidentiĝis, la ŝovinisma ekscitiĝo rapide reaperas kiam kelkaj temoj estas traktitaj, kiel ekzemple kritiki la reĝlandon. “Granda parto de la junularo adoptis teknologian modernecon kaj konsumisman modelon, sed samtempe ĝi akceptas aŭtoritatismon ; same kiel en Ĉinujo antaŭ tridek jaroj”, komentas Hamit Bozarslan, historiisto kaj esploristo en EHESS. “Ili al si proprigas la holivudan estetikon, miksecon kaj tutmondan kulturon, kaj samtempe asertas fortan naciismon : ‘Ni estas naciistoj, ni estas islamanoj'. La aŭtoritatismo estas akceptita ĉar la princo personigas modernecon ; aŭtoritatismo estas politika elekto de reĝimoj aŭ socioj, ĝi ne venas kune kun la kulturo”.
Kelkajn centojn da metroj de la vorkoj, sur virga strando el ora sablo, ne malproksime de la palacoj de la reĝa familio en Sharma, grupo da saud-arabiaj gejunuloj, oficistoj de Neom, sin banas aŭskultante “Gloria”-on de Umberto Tozzi kaj diskomuzikajn melodiojn. Knabo kun bone prizorgita barbo, pantaloneto kaj ĉemizeto sidas ĉe sia fianĉino vestita per ĉemizeto kun ŝelketoj. Ni povas esti en Miamo, Cannes aŭ Ĝumejra, la kvartalo por riĉuloj de la marbordo de Dubajo. La knabinoj portas naĝkostumojn. Unu el ili fumas elektronikan cigaredon gvatante sian hundon kiu ludas kun krabo. Sceno nepensebla ĝis antaŭ malmultaj jaroj, en tempo kiam la saud-arabiaj virinoj ne rajtis veturi aŭ forlasi la domon sen hiĝabo aŭ sen esti akompanataj de viro. La ora junularo de Saud-Arabio nun ĝuas liberojn, kiujn antaŭaj generacioj eĉ ne povis imagi. Virinoj povas vojaĝi solaj kaj ne plu devas porti abajon, kvankam la plimulto ankoraŭ portas tiujn malstriktajn robojn, kiuj kovras de la ŝultroj ĝis la planko en publikaj spacoj. “Mi estas mirigita pro la rapideco de la ŝanĝo”, konfidencas eŭropa konstruestro. “Nun ni vidas la virinajn vizaĝojn. Antaŭ nur du jaroj ni eĉ ne povis sidi kune”.
Ĉirkaŭ ni la junaj oficistinoj kapjesas. Kelkaj rakontas sian historion. Unu eskapis de aranĝita geedziĝo, alia ĵus rompis sian fianĉiniĝon al viro kiu devigis ŝin porti hiĝabon. “La geedziĝo estas institucio por regi la virinojn, limigi ilin, devigi ilin naski infanojn”, deklaras unu el ili. “Ili diras al ni, ke virinoj estas bremso, sed ja ili, la viroj, malhelpas nin progresi. Mi estas la sola inĝeniero de mia skipo", ŝi fiere aldonas. “Ĉiuj miaj viraj kolegoj estas edziĝintaj kaj estas tre mizoginaj”.
Instruitaj eksterlande, ofte en Usono, multaj saud-arabianinoj laboras en multnaciaj kompanioj, kiuj devas dungi ŝtatanojn, ankaŭ en Neom. La kronprinco volas, ke ses milionoj da laborpostenoj estu kreitaj antaŭ 2030 por kovri la jaran eniron de 300.000 junuloj en la laboran merkaton. Tio estas parto de politiko, kiu klopodas por limigi senlaborecon en regno de 35 milionoj da loĝantoj, kie pli ol 60% de la loĝantaro aĝas malpli ol 30 jarojn kaj kie saud-arabianinoj estis 36% de la laboristaro en 2024, laŭ oficialaj fontoj (9). Nun oni instigas junulojn okupi postenojn de vendisto, kelnero, komizo kaj laboristo, oficoj kiuj antaŭe estis rezervitaj por eksterlandaj laboristoj. Tiu “saud-arabiiĝo” de la oficoj kaŭzis malmoliĝon de la enmigra politiko kaj elpelon de du milionoj da migruloj en la lastaj jaroj.
En 2024, el pli ol 994.000 eksterlandanoj arestitaj, almenaŭ 573.000 estis forpelitaj, ofte laŭ nejustaj arestkondiĉoj. Oni informis pri torturoj kaj foje murdoj ĉe la landlimo. Inter Marto 2022 kaj Junio 2023, la saud-arabia gardistaro laŭdire murdis centojn da etiopaj migruloj (10). En Neom, pakistanaj, bangladeŝaj, filipinaj, barataj kaj nepalaj migruloj laboras —kiel en ĉiuj aliaj Golfaj petrolmonarkioj— en vorkoj, kantinoj, kiel ŝoforoj aŭ purigistoj. “La filipinanoj kaj baratanoj estas la motoro kaj la britoj estras”, resumas rezignacia eŭropano devenanta de la Mediteranea Maro. “Brito gajnas 15.000 rialojn (3.500 eŭroj) pli ol mi, farante saman laboron. Pakistananoj kaj baratanoj kiuj faras saman laboron estas eĉ pli malalte pagitaj ol mi. Tio ne estas rasismo, estas la normo ĉi tie kaj ne estas diskuto pri tio”, li ĵetas.
Akuzoj de rasismo kaj seksismo en la estraro de Neom multiĝas. Wayne Borg, eksdirektisto de la filmindustrio en Holivudo, supozeble faris multajn islamofobiajn komentojn kaj nomis aziajn laboristojn kiuj mortis en la vorkoj “idiotoj” kaj poste certigis : “Tial la blankuloj estas en la plej alta rango”. Siaflanke, iama ĉefa afergvida oficisto Nadhmi al Nasr laŭdire asertis : “Mi traktas ĉiujn kiel sklavojn [...] Kiam unu mortas, mi estas kontenta”, antaŭ ol esti anstataŭigita pasintjare post ses jaroj kiel ĝenerala direktisto de Neom (11). La vivkondiĉoj de la aziaj eksterlandaj laboristoj estas priplorindaj, samkiel en la vorkoj de la Monda Pokalo en Kataro. La laboristoj loĝas en neformalaj tendaroj laŭ malstabilaj kondiĉoj, ofte estas devigitaj labori pli ol sesdek horojn semajne kaj sen ripoztago, kio estas malobservo de la laborrajtoj, laŭ dokumenta filmo de la brita televidkanalo ITV (12). La sama dokumenta filmo ankaŭ informas, ke ekde 2017 pli ol 21.000 barataj, bangladeŝaj kaj nepalaj laboristoj eble mortis dum la konstruvorkoj ligitaj al la plano Vizio 2030.
Male, malgraŭ longaj labortagoj, la tre kvalifikitaj oficistoj de Neom ĝuas pli bone ekipitan loĝejon kaj certan liberon. La dezerto de Bajdah, proksime de Tabuk, estas unu el la plej preferataj lokoj por forgesi ĉion. Ĝiaj ruĝetaj dunoj estas limitaj de formacioj de sabloŝtono skulptitaj de erozio kiuj diseriĝas kiam oni ilin tretas. Por veni al tiuj pejzaĝoj punktitaj de okraj rokoj kaj mallarĝaj gorĝoj, necesas ĉiaterena veturilo kaj sperta stirado.
Ĉirkaŭ ĝojfajro, la konversacio vigliĝas. Oni mencias la ĉefurbon, Rijado, kiu iom post iom emancipiĝas de la vahabisma konservativismo. “Rijado iĝas nova Dubajo”, diras Antonio, juna inĝeniero parolante pri la diboĉema karaktero de la emirlanda urbo. Tamen, la saud-arabia ĉefurbo daŭre estas aŭstera, kvankam estas alkoholo en la ambasadejoj kaj aliaj oficialaj eŭropaj sidejoj. “Faru tion, kion vi volas, sed diskrete”, lia kolego avertas lin. “[La saud-arabianoj] volas altiri turistojn, sed se la ekscesoj estas tro evidentaj, vi estas sensava”. Sur tiuj dunoj, kie nur la beduenoj sentas sin kiel hejme, sub stelplena ĉielo, la konversacio fine stumblas sur la sama demando : kio finfine restos de la faraona projekto de Neom ?
(1) Pro sekurecaj kialoj, la plimulto de niaj interparolantoj volis resti anonimaj.
(2) Merlyn Thomas kaj Lara El Gibaly : “Neom : Saudi forces ‘told to kill' to clear land for eco-city”, BBC, 9-an de Majo 2024.
(3) Rory Jones, “Saudi Arabia lures executives to Neom with million-dollar salaries, zero taxes”, The Wall Street Journal, 11-an de Oktobro 2022.
(4) The Line : Saudi Arabia's city of the future, Discovery Channel, 2023.
(5) Allison Killing, “End of The Line : how Saudi Arabia's Neom dream unravelled”, The Financial Times, 6-an de Novembro 2025.
(6) Carlos Moreno, La revolución de la proximidad. De la “ciudad mundo” a la “ciudad de los quince minutos”, Alianza editorial, Madrido, 2023.
(7) Alain Musset, “Neom et The Line (Arabie saoudite) : utopie futuriste ou cauchemar urbain ?”, L'information géographique, 87-a volumo, n-ro 1, Malakoff, Marto 2023.
(9) “Labor force participation rate of Saudi females reaches 36,2 %”, General Authority for Statistics (GASTAT), 31-an de Decembro 2024, www.stats.gov.sa
(10) “‘C'est comme si nous n'étions pas des humains'. Renvois forcés et conditions de détention abominables de personnes migrantes éthiopiennes en Arabie saoudite – Synthèse”, 16-an de Decembro 2022, www.amnesty.org
(11) Rory Jones, “Neom, the World's biggest construction project, is a magnet for executives behaving badly”, The Wall Street Journal, 11-an de Septembro 2024.
En 2023, la arkitektura firmao Zaha Hadid Architects konigis projekton de nubskrapulo en la montara regiono de Trojena, kvindek kilometrojn for de la Akaba Golfo. Ĝi estas la loko, kie oni okazigos la Aziajn Vintrajn Ludojn en 2029. En tiu sovaĝa regiono, kie la neĝo malabundas, oni efektivigas gigantajn vorkojn. La itala grupo Webuild subskribis kontrakton je 4 miliardoj da eŭroj por konstrui tri akvorezervujojn por krei artefaritan lagon de 2,8 kilometroj da longo, kiu nutros la neĝkanonojn de skistacio situanta je 2.400 metroj super la marnivelo. Ĉirkaŭ ĝi stariĝos futurisma loĝloko desegnita de la firmao Aedas, kiu havos skiejojn, luksajn ĉaletojn, kvin-stelan subteran hotelon kaj bestan rezervejon. Tamen, nuntempe, la financaj malfacilaĵoj kiujn travivas la projekto estigas dubojn pri la kapablo de Saud-Arabio por organizi tiujn Vintrajn Ludojn.
La efektivigo de alia gravega projekto, Oxagon —flosanta industria platformo ĉe la marbordo de la Ruĝa Maro—, aljuĝita al la belgaj kompanioj Besix kaj Deme kaj grek-nederlanda societo Archirodon, estas antaŭvidita por 2026.
Sindalah, luksa banloko konstruita sur artefarita insulo kaj unua projekto finita de Neom, ilustras la variojn de tiu saud-arabia giganta projekto. Finita post pli ol tri jaroj da prokrasto kaj prezo trioble pli alta, la insulo estis inaŭgurita per granda pompo en Oktobro 2024 malgraŭ tio, ke multaj infrastrukturoj ankoraŭ estis nefinitaj. Interna revizorado rivelis gravajn malregulaĵojn, eĉ “intencajn manipuladojn”. Malkontenta pri la rezulto, Mohamed bin Salman ne ĉeestis la inaŭguron kaj poste elpostenigis la ĝeneralan direktoron de Neom, Nadhmi al Nasr. Sindalah daŭre estas fermita al publiko, kaj administrado de la projekto estis transdonita al alia konstruentrepreno apartenanta al la saud-arabia suverena fonduso.
La 5an de januaro 2026 en la hospitalo de Bourges forpasis
Ĵak Le Puil (1940-2026)
franca diversprofesiulo, kantisto kaj esperantisto, konata en Esperanto kiel Ĵak Le Puil kaj Ĵak Lepŭil’; ofta koncertanto en Esperantaj kongresoj kaj renkontiĝoj, kantisto kaj muzikisto en ses muzikaj albumoj (“Danĝera ul’”, 1977; “Revenas mi”, 1984; “De Pont-Aven al Varsovi’”, 1985; “Ne donu tro”, 1994; “Mi estas”, 2004; “Sen elizi’”, 2014); kunfondinto (1976) kaj senŝanĝa redaktoro de “La KancerKliniko”, ĉefredaktoro de “Grand dictionnaire français-espéranto” (kun J.-P. Danvy k. a., 1992), tradukinto (kun sia edzino Armela LeQuint) de “Florville kaj Courval aŭ fataleco” de Markizo de Sade (1992), “Higieno de l’ murdisto” de A. Nothomb (1992), “La leciono” de E. Ionesco (2010), “La minuto preskribita por la sturmo” de J. Leroy (2014) kaj de aliaj libroj; laŭreato de la premio de OSIEK (2007) kaj de la Diplomo de UEA pro Elstara Arta Agado (2015).
Ni funebras pro la forpaso de nia longtempa amiko Ĵak kaj kondolencas lian edzinon Armela kaj lian filinon Cendrina.
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/lepuil-2/
Karakaso bombita, prezidanto Nicolás Maduro forkaptita (kune kun lia edzino Cilia Flores) dum militista operaco ordonita de Donald Trump. Dum la nokto de la 2-a al la 3-a de Januaro 2025, tute malobservante internacian juron, usonaj fortoj atakis Venezuelon. Vaŝingtono nun promesas juĝi Maduro-n, kiun ĝi akuzas pri “narkoterorismo” kaj esti “fuĝanto de la usona justico” (Marco Rubio, ministro pri eksteraj aferoj) anstataŭ estro de suverana ŝtato. Tiu interveno sin inkluzivas ene de pli ĝenerala strategio de imperia reveno de Usono al sia “domkorto”. La doktrino Monroe forte reaperas en Latinameriko kaj estas akompanita de “korolario Trump”. La celoj de Usono estas restarigi sian kontinentan superregadon, forpeli ĉinan influon kaj meti la regionon je la servo de la enlandaj prioritatoj difinitaj de Blanka Domo. Subordigitaj, la lokaj dekstrularoj gajnas terenon kaj festas ĝin.
Li respondecas pri pli ol tri mil malaperoj aŭ murdoj. Ĉirkaŭ kvardek mil personoj estis torturitaj laŭ liaj ordoj, kaj kelkaj el ili daŭre suferas sekvaĵojn. Malmulte strangas ke, post la fino de la diktatoreco kiun li trudis al la regno de 1973 ĝis 1990, portretoj de Augusto Pinochet maloftas en Ĉilio. Malgraŭ tio, la 14-an de Decembro 2025, ili triumfe reaperis sur la stratoj de Santiago por festi la venkon en la prezidanta elektado de José Antonio Kast, kiu fiere sin proklamas admiranton de la puĉista generalo.
Tamen, antaŭ dek kvar jaroj studentoj surstratiĝis en Ĉilio por aliĝi al la plej grandaj manifestacioj okazintaj en la regno ekde la reveno de demokratio. Ili postulis instruadon “senpagan kaj altkvalitan” kaj, pli ĝenerale, finon de la novliberala modelo enskribita en la Konstitucio de 1980, postlasaĵo de la diktatoreco. Ili ankaŭ havis sian propran simbolon, kies portretoj ornamis la protestojn : Salvador Allende, socialista prezidanto de Ĉilio, elektita en 1970 kaj renversita de Pinochet. Unu el tiuj studentoj, Gabriel Boric, progresis en sia politika kariero ĝis li regis la ŝtaton en 2022 ne ĉesigante alvoki la nomon de Allende. Post kelkaj monatoj, la 11-an de Marto 2026, Kast anstataŭos lin kiel prezidanto de la regno.
En 1973, Blanka Domo subtenis la puĉon de Pinochet : “Mi ne komprenas kial ni devas permesi ke lando iĝu marksisma nur ĉar ĝia loĝantaro estas senpripensa”, tiutempe Henry Kissinger sin pravigis (1). Iom pli ol kvindek jarojn poste, la usona prezidanto ĝojas pro la venko en la ĉilia prezidanta elektado de la kandidato kiun li “subtenis” (2).
Ĉu lia “subteno” ? Antaŭ la reenpotenciĝo de Trump, Vaŝingtono ne tiel senhonte montris sian partiecon pri la aferoj de la subkontinento. Kompreneble, la vortoj de la multmilionula prezidanto malmulte surprizis. Latinameriko ekrimarkas la grandan intereson, kiun ĝi vekas en la nuna loĝanto de Blanka Domo.
“La demokratio [en Honduro] estos submetita al provo en la venonta elektado okazonta la 30-an de Novembro”, rimarkis la usona prezidanto en sia platformo Truth Social la 26-an de Novembro. Laŭ reguloj de la hondura Tutlanda Pribalota Konsilio (TPK), la balotkampanjo finiĝis tri tagojn antaŭe, sed Trump sendis rektan instrukcion al la milionoj da voĉdonantoj de la regno por ke ili voĉdonu por la konservativa aferisto Nasry “Tito” Asfura (Nacia Partio), la “amiko de libereco” (3). Du tagojn post sia unua mesaĝo, la usona prezidanto precizigis tion, kion li havis en penso, kaj tion faris per minaco : se lia kandidato venkos “la prezidantan elektadon [...], Usono donos al li sian tutan subtenon. [...] Se li ne venkos la elektadon, Usono ne malŝparos sian monon, ĉar malbona gvidanto povas nur okazigi katastrofajn sekvojn por regno”.
Vaŝingtono koncentris sian militistan ĉeeston en Mez-Ameriko en la nordokcidento de Tegucigalpo, la ĉefurbo de Honduro, lando kiu havas kariban marbordon. La aerbazo Soto Cano loĝigas la “Join Task Force-Bravo”-n, trupon komunan de ambaŭ regnoj kaj en kiu konstanta roto el duonmilo da usonaj soldatoj partoprenas plenumante misiojn teorie humanajn, de trejnadoj pri sekureco kaj lukto kontraŭ la drogŝakrado. Komence de 2025, la maldekstra prezidanto s-ino Xiomara Castro minacis ĉesigi tiun kunagadon proteste kontraŭ la politiko de forpelo de migrantoj planita de Trump, kiu baldaŭ efikos sur dekojn da miloj da civitanoj de la centramerika regno. Tial la venĝemaj mesaĝoj de la respublikana prezidanto…
Se kelkaj honduranoj ne tute komprenis ĝin, inter la 27-a kaj la 29-a de Novembro pli ol 90.000 loĝantoj —ĉiuj ili posedantoj de nacia banka konto ricevanta remesas, tio estas, monon kiun elmigrintoj ĝiras al siaj familioj— ricevis mesaĝojn en siaj poŝtelefonoj enhavantan retligilon al parolaĵo, en kiu oni al ili anoncis, ke se s-ino Rixi Moncada (sampartiana de Castro) estos elektita, ili ne ricevos siajn remesas en la monato de Decembro. La monsendaĵoj de ĉirkaŭ du milionoj da personoj loĝantaj en Usono estas pli ol kvarono de la malneta enlanda produkto (MEP) de Honduro (4). La 1-an de Decembro 2025, okazis miraklo : malgraŭ la malvenko aŭgurita de la opinisondadoj, la “amiko” de Trump venkis en la prezidanta elektado.
Ĉi lasta zorgita de tio, ke la venezuela ŝtatestro “kaj liaj narkoteroristoj” povos “konkeri alian regnon, kiel ili jam faris kun Kubo, Nikaragvo kaj Venezuelo”, trankviliĝis : ekde Septembro 2025, Usono koncentris la plej grandajn ŝiptrupojn kunvenigitajn en la regiono ekde la kuba misilkrizo, en 1962 (5). Laŭ la usona prezidanto, kies Administracio trudas hibridan militon al la bolivara respubliko, la chavez-isma gvidanto “ne longe plu vivos” (Politico, 9-an de Decembro 2025). Lia falo ankaŭ signifos, li esperas, tiun de la “kuba reĝimo”.
Eŭropa kompliceco
Al la financaj kaj ekonomiaj sankcioj, kiuj sufokas Venezuelon, oni aldonas amaskomunikilan kampanjon de demonigo kontraŭ Maduro, kiu fakte estas kontestata tiel en la lando kiel en la regiono. Nuntempe, Vaŝingtono ekfunkciigas maran naftoblokadon kontraŭ Karakaso ; la Centra Informkolekta Agentejo (CIA) ricevis permeson por fari sekretajn operacojn cele al ebla interveno en la teritorio, kaj la usona mararmeo intensigis atakojn kontraŭ boatoj supozeble transportantaj drogojn. Ĝis la 18-a de Decembro 2025, tiuj atakoj, karakterizitaj de la Alta Komisaro de Unuiĝintaj Nacioj pri Homaj Rajtoj kiel “eksterjusticaj ekzekutoj”, jam kaŭzis la morton de pli ol cent personoj (6).
Tiuj enmiksiĝoj estigas nenian riproĉon fare de okcidentaj eksterlandaj ministrejoj, kiuj estas ĉiam pretaj denunci militajn agresojn aŭ balotmanipuladojn kondiĉe ke oni povos ilin atribui al Moskvo. La strategio funkcias. Antaŭ ol la parlamenta elektado en Argentino, la 26-an de Oktobro, la usona prezidanto plenumis ekonomian kaj financan ĉantaĝon similan al tiu, kiu “konvinkis” la honduranojn : ĉu li liveros financadon kaj investojn al Bonaero okaze de venko de la kandidato de Blanka Domo, Javier Milei, aŭ li lasos la regnon en peĉo kaj malfaciligos ĝian vivon per interrompo de interregnaj helpoj, pliigo de doganoj, fermo de aliro al la usona merkato... Kvankam la opinisondoj promesis al li mallarĝan venkon, la libertariana aliancano de Trump fine venkis la elektadon per larĝa avantaĝo super la peronisma opozicio.
Estas multaj la iloj de premo aŭ reprezalio, kiujn Vaŝingtono disponas kontraŭ la latinamerikaj regnoj, tiel faciligante sian deplojon en iliaj teritorioj. Ofte malpli okulfrapaj ol la rektaj politikaj enmiksiĝoj, la mesaĝoj en Truth Social, eksterteritoriaj sankcioj (Kubo, Nikaragvo, Venezuelo) aŭ dispozicioj de komerca subpremo de la usona administracio paralizas la regnojn en tiu regiono. Ĉiuj serĉas manieron eviti la koleron de la usona prezidanto kaj komencas “intertrakti” esperante atingi mildigon aŭ ĉesigon de ĉi tiu aŭ tiu dogano.
Meksiko, regno regule minacata de Usono per interveno nome de la lukto kontraŭ drogŝakrado, vidis kiel oni al ĝi trudis doganojn de 25% por ĝiaj eksportoj de produktoj ne inkluzivitaj en la komerca interkonsento subskribita de ambaŭ regnoj kaj Kanado (USMCA, pro ĝiaj komencliteroj en la angla) kaj de 50% por aluminio kaj ŝtalo. La ĉiutaga vivo de la registaro de s-ino Claudia Sheinbaum konsistas en evitado de la minacoj pri pliaj punsankcioj, kiujn ĝia norda najbaro regule eldiras pro diversaj kialoj : lukto kontraŭ enmigrado aŭ drogŝakrado, postulo redukti ĉinajn eksportaĵojn al Usono pere de USMCA, peto pri pli abunda provizo de dolĉa akvo... Tio, kion la meksika prezidanto ĉefe deziras, estas ektrakti en la malplej malbonaj kondiĉoj eblaj la intertraktadojn por la perioda revizio de USMCA (valida ekde 2020 dum 16 jaroj), kiu komenciĝos la 1-an de Julio 2026. Tiuj diskutoj precipe decidos pluvalidigon (aŭ ne) ĝis 2042 de tiu interkonsento, esenca por meksika ekonomio ligita al la usona merkato.
En Julio 2025, Brazilo vidis kiel falis sur ĝian ekonomion la plej altaj doganoj truditaj de Trump al iu ajn regno (krom Ĉinujo komence de 2025) : 50%. Tiel, la usona prezidanto volis premi, sen sukceso, kontraŭ la malliberigo de sia aliancano Jair Bolsonaro, kondamnita pro provo de ŝtatrenverso. Post semajnoj da tre penigaj intertraktadoj, Braziljo atingis pagescepton de la tarifo de 40% por multaj agrikulturaj produktoj (bovaĵo, kafo, kakao, fruktoj, ktp.) profitante la timojn en Usono pri inflacio.
Agadi diskrete
En la nunaj cirkonstancoj, samtempe alfronti la usonan prezidanton pri aliaj aferoj ŝajnas malfacile kaj riske. Veras, ke la elektadaj enmiksiĝoj, militemo de la agreso kontraŭ Venezuelo aŭ perspektivo de renverso de Maduro kaŭzita de Vaŝingtono (per tiel ekonomia premo kiel armea operaco) povas estigi formalajn kondamnojn aŭ proponojn de politika mediacio —kiel tiuj de Brazilo aŭ Meksiko—. Sed la ĉefaj regionaj potencoj evitas komenci rektan —eĉ malpli interkonsentitan— konfrontiĝon kontraŭ Trump. Malbona sorto por la kolombia prezidanto Gustavo Petro, “sekvanto en la listo” de Trump en lia supozata lukto kontraŭ la drogŝakristoj (Politico, 10-an de Decembro). Ĝis Marto 2026, la maldekstrema gvidanto okupas la prezidantecon de la Komunumo de Latinamerikaj kaj Karibaj Ŝtatoj, CELAC (pro ĝiaj komencliteroj en la hispana), kiu grupigas 33 regnojn de la regiono. “Mi estas prezidanto de CELAC kaj volas diri al vi, ke, ĉi-momente, tio servas por tri aferojn : por nenio, por nenio kaj por nenio”, li deklaris en gazetara konferenco (11-an de Decembro 2025) rilate al la manko de reago de la regnoj de la regiono al la atakoj de la usona prezidanto.
Kiu projekto subkuŝas sub la ofensivo de ĉi lasta ? Parton de la respondo ni trovas en la dokumento pri strategio de regna sekureco publikigita de Blanka Domo la 5-an de Decembro 2025 (7). Laŭ ĝi, tiu reveno de Vaŝingtono al sia “domkorto” devas kontribui “al garantiado ke Usono daŭre estu la plej forta, riĉa, potenca kaj prospera regno en la venontaj jardekoj”. Temas pri la esprimo de imperiismaj celoj akceptitaj kiel tiaj : Latin-Ameriko devas kontribui al la rekonstruo, plifortigo kaj progreso de la produktivaj, teknologiaj, strategiaj kaj armeaj kapabloj kaj fortoj de Usono por konservi “ekvilibron de povoj” kun aliaj rolantoj kun agnoskita statuso de potencoj, ĉefe Ĉinujo, aŭ Rusujo.
Resume : koncepto pri internaciaj rilatoj bazita sur ĉefeco de fortoproporcio en interŝtataj rilatoj (kio ne ekskluzivigas kunagadon) kaj agnoskado de influareoj de ĉiu superpotenco. Vaŝingtono asertas, ke ĝia intenco ne estas agresi siajn konkurantojn, sed ĝi tute rifuzas toleri la ekspansion de ĉi lastaj ĉe la “okcidenta hemisfero” (tio estas, laŭ ĝia strategia terminaro, la tuta amerika kontinento) nek faciligi ĝin pro sia propra malfortiĝo. Ĝenerale, “la celo de la regnaj sekurecpolitikoj estas protekti fundamentajn landajn interesojn (de Usono), kaj iaj prioritatoj superas regionajn landlimojn”. Konservi tiun sekurecon supozeble postulas la superregadon de Vaŝingtono de Gronlando ĝis Fajrolando.
La respublikana prezidanto reakiris la famajn principojn de la Doktrino Monroe, tiel nomita pro la prezidanto James Monroe (1817-1825), la unua kiu parolis pri Latin-Ameriko kiel influareo apartenanta al lia regno kaj en kiu li malpermesis ĉiun novan eŭropan koloniigon aŭ intervenon. Ĉirkaŭ jarcenton poste, en 1904, prezidanto Theodore Roosevelt precizigis tiun teorion deklarante ke “en la okcidenta hemisfero, la alligiteco de Usono al la doktrino Monroe povas devigi ĝin, eĉ kontraŭ ĝia inklino, plenumi internacian polican rolon pro evidentaj okazoj de riproĉindaj agoj aŭ senpoveco”. Sinteno kiu estis nomita kiel “korolario Roosevelt”. Nuntempe, la dokumento de regna strategio aldonas “korolarion Trump” al la jam starigita doktrino.
La dekstrularo gajnas terenon
Laŭ Blanka Domo, la ĉina minaco anstataŭis la eŭropan, kaj la latinamerikaj “komunistaj” aŭ “narkoteroristaj” ŝtatoj respondecas pri “evidentaj okazoj de riproĉindaj agoj aŭ senpoveco”. Laŭ la oficiala strategia dokumento, temas pri “restarigi usonan superecon en la okcidenta hemisfero kaj protekti nian landan teritorion kaj nian aliron al ŝlosilaj geografiaj areoj de la tuta regiono”. “Ni malhelpos la nehemisferajn konkurantojn deploji fortojn aŭ aliajn kapablojn minacajn, aŭ posedi aŭ regi strategie esencajn resursojn en nia hemisfero”. Kvankam ĝi neniam estas menciita, ĉiuj linioj de la dokumento celas Ĉinujon. Ĝia komerca, financa kaj teknologia influo super Latin-Ameriko estas samtempe detale priskribita kaj implicite denuncita.
Prezidanto Trump rekomendas novan “komercan diplomation” kun la regnoj de la subkontinento por kontraŭagi Pekinon. Li postulas, ke ili agu serve de la gvidlinioj de Vaŝingtono, tiel enlande kiel internacie, ĉar Latin-Ameriko “havas multajn strategiajn resursojn” bezonatajn de Usono (hidrokarbidojn, krudaĵojn, naturajn resursojn, agrikulturajn produktaĵojn, infrastrukturojn kaj geografiajn situojn) kaj ĝiaj landoj povas kontribui al “plifortigo de krizaj provizoĉenoj en la hemisfero, kio reduktos dependecojn kaj pliigos usonan ekonomian reziston”. La dokumento invitas la diversajn registarojn igi el Vaŝingtono “sian prioritatan partneron”. Tiuj, kiuj obeos, estos rekompencitaj. Koncerne la obstinulojn, “ni deadmonos ilin (per diversaj rimedoj) kunlabori kun aliaj”.
Nuntempe, Vaŝingtono povas kalkuli je multaj regnoj sekvontaj ĝin, eĉ kelkaj, kiuj havas Pekinon kiel sian unuan aŭ duan komercan partneron. Argentino (Milei), Bolivio (Rodrigo Paz), Ĉilio (Kast), Kostariko (Rodrigo Chaves), Salvadoro (Nayib Bukele), Ekvadoro (Daniel Noboa), Honduro (Asfura), Gvatemalo (Bernardo Arévalo), Gujano (Mohamed Irfaan Ali), Panamo (José Raúl Mulino), Paragvajo (Santiago Peña) kaj Dominika Respubliko (Luis Abinader) estas regataj de gvidantoj konservativaj, ekstremdekstraj aŭ dependaj de Vaŝingtono. Ĉiuj submetiĝas al la postuloj de Trump.
Iuj faras tion per eksterordinara fervoro. Bukele disponigis sian Prizonon de Malliberigo de la Terorismo (Cecot, pro ĝiaj komencliteroj en la hispana) por enŝlosi migrantojn forpelitajn el Usono kaj konsideritajn danĝeraj. La prezidantoj de Argentino, Ekvadoro —ĉefa regiona eksportejo de la kolumbia kokaino—, Gujano, Paragvajo, Dominika Respubliko kaj Trinidado kaj Tobago (situanta dek unu kilometrojn for de Venezuelo) partoprenas en la internacia koalicio kontraŭ drogŝakrado kreita de la ministro pri eksteraj aferoj Marco Rubio, kaj subtenas la politikon de Usono kontraŭ Karakaso. Tiuj regnoj disponigis sian teritorion, infrastrukturojn kaj aerspacon al Vaŝingtono por la operacio Suda Lanco (Southern Spear), oficiale ekfunkciigita por malmunti la drogkartelojn de la areo.
Dum la plej granda tutmonda potenco komencis de antaŭ monatoj sian armean reinstaladon sur la tuta subkontinento pere de multaj interkonsentoj de kunagado reaktivigitaj, ĝisdatigitaj aŭ novaj (8), ĝiaj bazoj en Guantánamo (Kubo), Portoriko, Usonaj Virgulininsuloj, Granado aŭ la insuloj de Arubo kaj Kuracao (okdek kilometrojn for de Venezuelo) kompletigas sian kariban aparaton. Ĉi lasta insulo servis kiel haltejo por María Corina Machado dum ŝia elŝteliĝo el Venezuelo, organizita por ke ŝi povu ricevi sian premion Nobel pri paco en Oslo la 10-an de Decembro 2025. Ankaŭ la prezidantoj José Raúl Mulino, Javier Milei, Santiago Peña kaj Daniel Noboa profitis la okazon por vojaĝi al Norvegujo plene klopodante por montri sian solidarecon kun Machado kaj esprimi sian servilecon al Trump.
La dekstrularo progresas ĉie en Latin-Ameriko. En landaj situacioj ĉiam specifaj, ĝiaj radikalaj aloj pliigas sian influon aŭ, rekte, venkas balotadojn. Preskaŭ ĉie, la antaŭaj “entreprenistoj-ŝtatestroj” —ni pensas pri la argentina Mauricio Macri (2015-2019) aŭ ĉilia Sebastián Piñera (2010-2014 kaj 2018-2022)—, kiuj substrekis siajn kapablojn de bonaj novliberalaj administrantoj, estis eklipsitaj de figuroj kiuj prefere ekspluatas ideologian aspekton. Laŭ tio, kion asertas la novaj gravuloj de la latinamerika dekstrularo, venis la tempo meti finon al la komunista hidro.
Tamen la maldekstro malofte estis tiel malforta en Latin-Ameriko de post la fino de la diktatorecoj. Malgraŭ ĉiuj krioj de la dekstrularo pri la “ruĝa minaco”, tio kion ĝi plej profitis estas la eluziĝo de progresemaj registaroj kiuj delonge regis. Precipe dum la jaroj postaj al la financa krizo de 2008 kaj pandemio de Kovim-19. La kunaj efikoj de ambaŭ krizoj —kiujn la maldekstro administris konservante la sociekonomian sistemon senŝanĝa, tio estas, ne povante aŭ volante entrepreni ambiciajn strukturajn reformojn— kaŭzis daŭrajn damaĝojn al latinamerikaj socioj. Kaj ili kontribuis estigi fortan rankoron kontraŭ la ŝtato kiel institucio, kaj ankaŭ, en kelkaj regnoj, kontraŭ la politikaj gvidantoj asociitaj kun tiuj doloraj periodoj. En la plimulto de ili, la bilanco de la progresemaj partioj en la lukto kontraŭ la krimokvanto —fenomeno kiu samtempe intensiĝis kaj disvastiĝis ĉie en la regiono— estas konsiderita tre malkontentiga.
Sed estas aliaj faktoroj, kiuj kontribuas nutri la sukceson de la dekstrularo. Ekde la fino de la sankrizo, ekaperis multaj ekonomiaj aktivecoj laŭ la formo de mementreprenado, precipe en servoj rilataj al la disvolviĝo de ciferecaj platformoj (transportoj, restoracioj, importado-eksportado, ktp.). Tiu kreskado okazis en ekonomioj en kiuj la neformala sektoro okupas ĉirkaŭ unu el du laboristoj, kaj eĉ pli ol 70% en certaj regnoj, kiel Bolivio, Ekvadoro aŭ Peruo (9). La junaj urbaj viroj kaj la virinoj estis tiuj, kiuj plej spertas tiun fenomenon. Tiu disvastiĝo de la memdungado nutras la tendencojn al socia kaj politika individuismo kaj diseriĝo de la balotantaroj. La forĵetemo de la eksiĝantaj registaroj radikaliĝas laŭmezure kiel malproksimiĝas la perspektivoj de socia plialtiĝo (10).
Finfine, la viriniĝo de la latinamerikaj socioj plirapidiĝis ekde komence de la 2000-a jardeko (demografia plimulto, pli granda aliro al supera instruado kaj labormerkato, progresoj en individuaj kaj kolektivaj rajtoj, precipe en seksaj kaj reproduktiĝaj demandoj, ktp.). La konservativaj, religiaj kaj tradiciismaj tendencoj ekspluatas la situacion de ĝeneraligita ekonomia degenerado por prezenti reakcian vidpunkton pri la virina pozicio en la socio, tiel helpante la ekstremdekstrajn partiojn.
Estas antaŭvidite, ke oni okazigos balotadojn en 2026 en pluraj ŝlosilaj regnoj de la regiono : Brazilo (Oktobro), Kolombio (Marto kaj Majo), Kostariko (Februaro kaj Aprilo) kaj Peruo (Aprilo). Du el ili, Brazilo kaj Kolombio, vidos kiel progresemaj registaroj defendas sian postlasaĵon kontraŭ dekstrularoj potencaj kaj “venĝemaj”. Ĉio ŝajnas indiki, ke la latinamerikanoj daŭre ricevos multajn mesaĝojn de Donald Trump...
(1) Citita de Grace Livingstone, America's Backyard : The United States and Latin America from the Monroe doctrine to the War on Terror, Zed Books, Novjorko, 2009.
(2) Francisco Sánchez, “Donald Trump reagas al la venko de José Antonio Kast en Ĉilio kaj lia mesaĝo jam ĉirkaŭiras la mondon”, 15-an de Decembro 2025, www.chile.as.com
Dum la kuro de sia vivo plej multaj homoj fariĝas pli forgesemaj, tio estas normala. Esploristoj nun eble trovis rimedon por iomete kontraŭefiki tion, nome plantajn enhavaĵojn el la kakaofabo.
Kvazaŭ ŝtelire kaj komence ofte nerimarkate nia memoro en plialtiĝanta aĝo funkcias pli kaj pli malbone. La malkonstruo laŭ esploristoj de la Kolumbia universitato de Novjorko komenciĝas jam en tre frua plenkreska aĝo, la vivokvalito tamen estas malhelpata nur en la 50-aj aŭ 60-aj jaroj. Oni ne plu povas rememori nomojn de novaj konatuloj aŭ oni forgesas kie oni parkumis la aŭtomobilon aŭ kien oni metis la ŝlosilon. Tio ne estas komparebla kun neŭrodegenera demenca malsano, kiel ekzemple Morbus Alzheimer, sed tio korespondas laŭ la esploristoj al la natura kuro de la aferoj.
Pli fruaj studaĵoj konjektigas ke ŝanĝiĝoj en certa cerboregiono partoprenas en tiu malkonstruo de la memoro, nome en la Gyrus Dentatus, kiu estas parto de la hipokampo. Temas tamen pri nuraj statistikaj korelacioj, almenaŭ ĉe la homo, en la musa modelo la rezultoj jam estas iomete pli konkretaj. Tie montriĝis ke la kogna produktivo de pli aĝaj bestoj estas plibonigebla ekzemple per celita genetika manipulado.
Ĉar tia manipula operacio ĉe homo ne vere estas realigebla, la esploristoj serĉis pri metodoj kiuj ne postulas operacion. Ili same trovis ilin ĉe studaĵo kun musoj. Tiu studaĵo montris ke la prenado de certa planta substanco kreskigis la nervofinojn en la Gyrus Dentatus. Kaj tio okazis eĉ pli se la musoj multe moviĝis. Ankaŭ la angioj per tio plidensiĝis. Entute la metabolo pliaktiviĝis kaj pli da sango fluis tra la cerba regiono.
La esploristoj nun provis reprodukti tiun efikon ĉe la homo. 37 sanaj volontuloj en la aĝo inter 50 kaj 69 jaroj partoprenis en la eksperimento. La pliboniĝon de la memorkapablo oni volis atingi per speciala trinkaĵo el kakaofaboj. Tiu trinkaĵo enhavas aparte multe da flavonoloj, tio estas plantaj substancoj el la grupo de la flavonoidoj kiuj aperas ankaŭ en kelkaj legomoj kaj en teo. Kadre de granda studaĵo kun 18.000 partprenantoj nur antaŭ nelonge oni pruvis ke la sama mirakla trinkaĵo plibonigas la sanon de la koro.
En la aktuala esploro la duono de la partoprenantoj ricevis dum tri monatoj la ekstreme flavonolenhavan produkton, tio korespondas al kvanto de 900 miligramoj da flavonoloj tage. La trinkaĵo de la alia grupo enhavis nur 10 miligramojn. En ambaŭ grupoj krome denove la duono de la partoprenantoj devis sportumi dum unu horo en kvar tagoj de la semajno. Antaŭ la komenco de la programo oni registris la mensan produktivon. Tiucele oni mezuris unuflanke la sangokvanton en la Gyrus Dentatus per fotoj de la cerbo. Aliflanke la partoprenantoj devis plenumi dudekminutan memorteston en kiu temis pri rekono de skemoj. Je la fino de la trimonata fazo oni ripetis ambaŭ testojn.
Ĉe tiuj kiuj estis trinkintaj la specialan trinkaĵon laŭ la esploristoj vere montriĝis efikoj. Ilia Gyrus Dentatus estis multe pli bone trafluata de sango ol tiu de la kontrolgrupo. Ankaŭ en la memortesto ili atingis pli bonajn rezultojn. "Tiuj partoprenantoj kiuj je la komenco havis la memoron de tipa 60-jarulo estis post la fazo same bonaj kiel 30- aŭ 40-jarulo", resumas unu el la kunaŭtoroj la rezultojn. La sportaj aktivecoj aliflanke havis nenian influon. La esploristoj tamen supozas ke tio nur estis kaŭzita de la maniero de trejnado.
Fine la esploristoj avertas nun simple preni grandajn kvantojn da kakao aŭ da ĉokolado, ĉar tiuj produktoj enhavas nur kompareble malmulte da flavonoloj. Nome en la normala produkta procedo perdiĝas granda parto de la enhavaj substancoj el la kruda kakaofabo. Ĉu la trinkaĵo estos iam havebla en la vendejoj, tion la sciencistoj ne malkaŝas, sed la internacia nutraĵkonzerno certe ne investis sian monon neprofitcele. Sed ĉiukaze necesas ankoraŭ testi la pozitivajn efikojn je pli granda skalo.
Je la komenco de la Parlamenta sesio en Pavio, 29 decembro 2025, la Konsulino de la Esperanta Civito petis c-anon Giorgio Silfer prezenti laŭdacion pri c-ino Nicole Pairou x (1936[1983]-2024), artnome Nikolin”, kaj poste invitis la Parlamenton al minuta silenta kunstaro, kiun sekvis la unuaj strofoj de “Se kanto, jen kanto”, per la voĉo de Anjo Amika. Jen la teksto de la laŭdacio.
La famon ne brue, / nur poste, malfrue, / simile al eĥo de mortkrio / mallonga sciigo alportis: / “Majstrino mortis!”
La adapto de famaj versoj de Julio Baghy taŭgas por Nicole Pairou x (Peru”), artistino konata kiel Nikolin”, la plej aktiva kaj produktiva kantistino en esperanto, sojle kaj komence de la dua jarcento de nia lingvo. Civitanino Pairoŭ forpasis en Belgio la 21an de julio de la pasinta jaro, ĉirkaŭita se sia familio, kiu bedaŭrinde forgesis informi la eksterlandan esperantistaron.
Post memstara debuto per 45-turna disko en 1986a, LF-koop rimarkis kaj lanĉis ŝin per la kasedo “Invito al ĝojo” (1988a). Sekvis tre kreiva jaro 1989a, kun la kasedoj “Nur per amo” kaj “Jula lando”, la 33-turna disko “La Esperanto-knabino”, la muzika filmo “Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj”. Nikolin” produktis ĉe LF-koop ankaŭ lulkantan kasedon “Laŭ lula ondo” kaj kompaktan diskon “Inter du amsezonoj” (1993).
Dotita je nature ĉarma kaj freŝa voĉo, ŝi interpretis tekstojn tradukajn aŭ originalajn interalie de Georges Lagrange, Perla Martinelli, Claude Piron kaj precipe Giorgio Silfer. Ŝi kunlaboris ankaŭ por Esperanta Songazeto.
Post multaj sukcesaj prezentoj kaj turneoj, ofte organizitaj de LF-koop, ŝi komencis retiriĝi el la rivalto meze de la 1990aj. Ŝia lasta koncerto antaŭ esperantistoj estis anoncita por la inaŭguro de la Okcidenta Legacio de la Esperanta Civito en Bruselo (2015a), sed ŝi rezignis pro malsaniĝo.
Al ŝi ni dediĉas la funebran Civitan kanton, kiun memore pri nia forpasinta najtingalo ekludas ŝia kolegino Anjo Amika.
Al ĉiuj konstantaj kaj hazardaj legantoj de La Ondo de Esperanto, kiuj hodiaŭ festas la Naskiĝon de Kristo, ni deziras gajan Kristnaskon kaj serenan jaron 2026an!
Kristo naskiĝis, ni gloru Lin!
Halina Gorecka
Aleksander Korĵenkov
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/kristnasko-7/
La 4an de januaro 2026 la Plenum-Komitato de SAT esprimis kondamnon pri la invado de Venezuelo fare de Usono per oficiala deklaro:
Usono invadis suverenan ŝtaton Venezuelo malobee al internacia juro, uzurpis ĝian politikan sendependecon, kaj neglektis la rajton de ĝia popolo je memdetermino. […] La Trump-registaro malvere asertis, ke ĝi faras militon kontraŭ drogoj kaj restarigas demokration en Venezuelo, sed ĝia vera celo estas establi usonan kontrolon super la naftoresursoj de Venezuelo kaj instali marionetan registaron, kiu servas usonajn interesojn. […] Plue, ni apelacias al la konscienco de la tuta homaro por agi por fini la daŭrantan masakron al palestinanoj fare de Netanjahu, la malamikecajn mortigojn en Ukrainio kaj Rusio, kaj la mortigojn kaj perforton en la Demokratia Respubliko Kongo, kaj aliaj mondopartoj. La Plenum-Komitato de SAT agados kun ĉiuj siaj membroj solidarante kun laboristoj kaj homoj tra la mondo, kontraŭstarante militon kaj alvokante al paca monda ordo.
Tiun ĉi rakonton de la brazila verkistino Rachel de Queiroz (1910 - 2003)
produktis Jarka Malá el Ĉeĥio
Jam antaŭ tre longe estis unu viro, kiu estis ateisto. En la malgranda vilaĝo, kie li loĝis, ekzistis neniu alia ateisto krom li, tiel ke la kompatindulo vivis en granda izoleco. Tamen li estis orgojla kaj neniam faris plendon, eĉ kiam li sentis sin pli soleca, por ekzemplo en la dimanĉoj, kiam la tuta popolo de la loko iris aŭskulti la meson, kaj li restis vaganta inter la arboj de la placo; aŭ ankaŭ en la antaŭtago de la Kristnasko, kiam la personoj okupiĝis pri la Kripo kaj la Koko-Meso. Ili levadis raketojn en la aeron, la sonoriloj sonadis, ĉiuj ĝojiĝis kaj noktomanĝis kune. Tamen la ateisto ĉiam fordankis la invitojn, kiujn oni faris al li: ne preĝinte, li ne kredis, ke li havas rajton partopreni la kunvespermanĝon, des pli ke, estante ateisto, li estis ankaŭ honesta; li enŝlosiĝis en la hejmon kaj restis kun la kandelo lumanta, legante unu el siaj libroj pri ateismo. Kaj, se unu el la personoj venantaj de malproksime miris la figuron de tiu soleca viro leganta ĉe la malvarmeto de la fenestro kaj demandis, kial li ne ĉeestas en la meso aŭ en la kunmanĝo, lokanoj klarigis jene:
- Li ne povas, li kompatindulo. Li estas nia ateisto.
Pri la cetero, la ateisto vivis same kiel ĉiuj aliaj. Li laboradis en sia ofico, plantadis brasikojn kaj origanojn en la korto, zorgis pri du perdrikhundoj kaj ĉe la noktiĝo partoprenis en rondo de samlokanoj, kiuj konversaciis sidante sur la ŝtupoj de la fontano. Kaj kiam la interparolo tuŝis la temon pri religio, ĉiam estis iu, kiu rimarkigis:
- Vi, kiu estas ateisto...
Tamen alvenis unu jaro, en kiu nia ateisto, pro diversaj kialoj, ŝajne eksentis sin ankoraŭ pli soleca. Mi forgesis diri, ke li estis fraŭlo. Kvankam la vilaĝo havis ian fieron posedi tiun strangulon – iun publikan ateiston -, la fraŭlinoj ne sentis kuraĝon edziniĝi kun viro tiel stigmatizita kaj kiu, apenaŭ li formortos, iros nepre sendite al la infero.
Venis hunda pesto, kiu mortigis liajn du perdrikhundojn. Tio ŝajnis puno por pligrandigi la solulecon de la kompatinda ateisto. Kaj liaj libroj, tiel multe legitaj kaj relegitaj, jam rakontis al li nenion plian. Dum la tago la laboro helpadis lin pri kompanio, kaj vespere li kunestis kun la amikoj. Tamen en tiuj antikvaj tempoj la homoj estis tre religiemaj kaj grandan parton de la tempo ili pasigis en la katolika preĝejo: en la mateno estis la meso, en la vespero, la rozario, en la nokto, la naŭtaga devotado, kaj dum ia ajn festo, la procesioj. Kaj en tiuj grandnombraj horoj, en kiuj la tuta popolo enmetiĝis en la preĝejon, la ateisto eliris el la hejmo, sidiĝis en la ombro de la krucego, sentis la bonan odoron de la incenso brulanta en la fumiloj, kaj tiam sentis ian ekdeziron eniri, rigardi la orkoloron de la vestoj de la sanktuloj kaj la belan latinon de la pastro. Tamen li ĉiam sin detenis de tio; kion dirus la popolanoj, se ili vidus lin tie interne?
Aliajn okazojn pri envio li spertis en la tagoj de procesio, kiam liaj amikoj vestis religian mantelon el kolora silko kaj transportis la portilon, la stangojn de la paliumo aŭ la lumantajn vakskandelegingojn, sed li staris en stratangulo kun la manoj pendigitaj ekde la kubutoj, en sia malnova vestaĵo de la ĉiutago. Tiam li reiris al la laboro, kvankam estis festotago, sed neniu skandaliĝis pri tio, ĉar ĉiuj komprenadis lian situacion de ateisto, malgraŭ tio, ke ili bedaŭris pri lia malfeliĉa destino.
Sed ĝuste tiam, en la fino de tiu jaro, aperis iu junulino, kiu menciinde estis nevino de la pastro kaj kiu enamiĝis al la ateisto. Kiel tio komenciĝis, neniu scias, sed la amo estas tia: junulino pasas tra la strato, ekvidas viron, kiun ŝi vidadis la tutan vivon kaj subite ŝi sentas baton ene de la brusto kaj komencas ami tiun viron.
Unue li nur kortuŝiĝis antaŭ la rigardoj, kiujn ŝi direktis al li, tiel dolĉaj kaj amikemaj.
Tamen, poste, rimarkante sin amata, li, kiun neniu antaŭe amis, komencis ankaŭ ami ŝin. Tiam ĉiuj loĝantoj de la loko bedaŭris pri la geamantoj, sciante, ke ili povos ekpensi pri geedziĝo kaj ke la pastro ne transdonos tiun naivan ŝafinon en la manojn de iu memkonfesinta ateisto.
Tiel alvenis la Kristnasko. Estis aranĝita la Kripo kaj komenciĝis la pilgrimado de la vizitantoj, kiuj venis kisi la piedon de la Infano. Kaj tiam la amatino de la ateisto insistis, ke li akompanu ŝin en tiu deviga vizito. Li diris, ke ne kaj ke nur grandpene li konsentus eniri en la ĉambron kaj resti en angulo, dum ŝi faros siajn devotaĵojn. Tamen tion la junulino ne akceptis:
- Kiom kostas unu kiso? Ĉu vi ne kisas min?
Li ridetis:
- Sed tamen vi estas homo, vi estas el karno kaj mi amas vin. La Infano, kiel vi nomas ĝin, estas pupo el ceramiko.
La junulino argumentis, ke el ceramiko estas ankaŭ la taso, kiun li portas al la lipoj kaj kiu tute ne malutilas al li. Li tiam menciis sian memamon, cetere ĉar li estis la loka ateisto, la sola tie. En tiu momento la junulino ekploris, dirante, ke se li havas pli da memamo, ol amo al ŝi, estas ĉio finita. La ateisto ektimis pri tiu minaco kaj tial donis sian konsenton, kvankam kontraŭvole. Li akompanis la triumfan junulinon, eniris en la vicon post ŝi kaj alfrontis onies miregajn rigardojn. Unuj post aliaj, la devotuloj haltis antaŭ la Kripo, fleksis la genuojn, eldiris preĝeton kaj kisis la piedon de la Infano. Nun venis la vico de la amatino, kiu, farinte sian riverencon kaj doninte la kison, turniĝis kaj ridetis al sia bona ateisto, celante animi lin. Li disetendis la rigardon ĉirkaŭen kaj vidis en ĉiuj la saman mienon de ĝojo kaj espero. Do li decidiĝis: li fleksis la malglatan genuon kaj klinis la kapon sur la piedetojn de la adorato. Kaj jen li sentis sub la lipoj ne la malvarmon de la porcelano, sed la varmon de la karno, la moviĝon, la pulsadon de la karno. Li levis la okulojn teruriĝinte. Tiam li rigardis la Infanon kaj vidis, ke Li ridetas radiante al li, kaj el Liaj okuloj eliĝis lumo, kian neniam okuloj el ceramiko havus.
Oni diras, ke la ateisto falis sur la plankon, kun la brakoj krucigitaj, plorante kaj adorante. Kaj tiam en tiu nokto de Kristnasko ĉesis ekzisti la sola ateisto en tiu vilaĝo.
Sed oni diras ankaŭ, ke li ne edziĝis al la amatino. Li ne povis tion, ĉar li forlasis ĉion kaj fariĝis monaĥo.
1. La 110a Universala Kongreso de Esperanto sukcese okazis en Ĉeĥio
La 110a Universala Kongreso de Esperanto (UK) sukcese okazis en Ĉeĥio de la 26a de julio ĝis la 2a de aŭgusto 2025. La grandan eventon partoprenis 1 124 esperantistoj el 63 landoj kaj regionoj. La temo de la kongreso estis “Esperanto kaj teknologioj kiel pontoj de paco kaj konfido inter la popoloj”. Dum la semajna kongreso okazis pli ol 150 aktivadoj, kaj ili funkciis kiel gravaj platformoj por kulturaj interŝanĝoj de kaj per Esperanto. Kadre de la kongresa programo, sub la gvido de la Ĉina Esperanto-Ligo, la ĉina delegacio organizis la programon “Ĉina Tago”, kiu allogis pli ol 70 partoprenantojn el pli ol 20 landoj, prezentante la evoluon de Esperanto en Ĉinio kaj ĝiajn kulturajn atingojn.
Ĉu vi aprobas la liston? Kiuj eventoj estas aldonendaj aŭ forigendaj?
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01//
“La SAT-movadon forlasis multaj esperantistoj, eĉ foje tuta laborista Esperanto-asocio, kiel la nederlanda. Sekve de sia disfalo, SAT estas paralizata hodiaŭ. La fenomeno atingas la estraron. Ĝeneraliĝas iu nemovismo, eĉ nemovadismo, akceptata de notinda parto de la aktivularo. La situacio de la asocio aspektas senesperiga, senelireja” tiel publike ĵus deklaris k-ado Djémil Kessous pri la agonio de Sennacieca Asocio Tutmonda.
SAT partoprenis en la Forumoj por la Esperanta Civito, eĉ prezidis ilin per sia prezidanto Yves Peyrault en Karolovaro, kiam oni aprobis la malneton de la Konstitucio (1998), respektive per sia sekretario Kreŝo Barkoviĉ en Sabloneto, kiam oni promulgis la Konstitucian Ĉarton (2001). Se SAT estus aliĝinta al Pakto, hodiaŭ la Esperantan Civiton gvidus la Ruĝa listo; male, SAT reduktiĝis al speco de faka asocio paralela al UEA. Kial mankis la kuraĝo, kiun havis ĝia membro Kep Enderby, samtempe prezidanto de la Universala?
Sennacieca Asocio Tutmonda estis fondita post la unua mondmilito kiel komuna asocio de laboristaj esperantistoj de diversaj tendencoj. En la intermilita periodo la laborista Esperanto-movado estis forta en multaj landoj. Dum la lastaj jaroj SAT troviĝas en profunda krizo, kvankam ĝiaj ideoj teorie povus esti interesaj por multaj junaj esperantistoj. Tamen ne ĉio estas perdita, skribas en sia vidpunkta artikolo Djémil Kessous, membro de SAT ekde 1997.
La fonda kongreso de SAT en 1921.
La disvastiĝo de interreto estigis historian vojturnon. Multaj grandaj entreprenoj tiam flankenglitis. Ili ne kapablis taŭge vojturniĝi, adaptiĝi al la nova retepoko, sekve fiaskis. SAT, Sennacieca Asocio Tutmonda estas nobla entrepreno kiu apartenas al tiu kategorio.
Fondita en 1921, SAT laŭstatute ”per komparo de faktoj kaj ideoj, per libera diskutado celas malebligi ĉe membroj la dogmiĝon de la instruoj, kiujn ili ricevas en siaj apartaj medioj”. Ĝi do neniel estas partipolitika, sed prefere progresema, emancipema asocio, ankaŭ interkleriga, supertendenca. Liberecanoj, komunistoj, pacistoj, religiemuloj aŭ ekologiistoj aniĝas en ĝi.
La membronombro de SAT estis samnivela kun tiu de UEA ĝis la 1950-aj jaroj. Hodiaŭ SAT tamen eĉ ne estas dekono de UEA. Multaj elstaraj anoj forlasis la asocion. Inter ili siatempe estis Michel Duc Goninaz, la nun jam forpasinta patro de la nova PIV, Jakvo Schram, prezidinto de la Plenum-Komitato ĝis sia abrupta demisio en 2011, kaj Vilhelmo Lutermano, responsulo pri Le Monde diplomatique en Esperanto. Du jarojn antaŭ sia ĵusa forpaso eksiĝis ankaŭ Rob Moerbeek.
La eldona fako de SAT delonge ne plu eldonas. La gazetoj Sennaciulo kaj Sennacieca Revuo aperas nur sporade. La Plenum-Komitato plenumas nur la kurantajn aferojn. Tamen SAT plu havas kelkajn centojn da membroj, kun grupoj aktivantaj ie tie – en Iberio, Francio aŭ Ekstrem-Oriento.
Krome troviĝas SAT-anoj dise tra la tuta mondo, ofte tre lertaj Esperanto-parolantoj. La asocio laŭstatute havas bonegan filozofion – eĉ se ĝia centjaraĝa statuto delonge bezonus seriozan renovigon. Alivorte SAT havas eksterordinaran potencialon por fruktodone agadi en la Esperanto-movado, utili al ĝi, sed ne kapablas tion ekspluati. Ĝi estas kvazaŭ paralizata.
En 1921 SAT naskiĝis en tute aliaj cirkonstancoj. Post la unua mondmilito la tutmonda manlaboristaro estis plene kreskanta kaj multaj humilaj laboristoj soifis pri kulturo. Tiuj ĉi entuziasme donis al SAT ĝian unuan impeton, kun grava aktivula forto, samtempe por- kaj per-esperanta. Lanti mem, la ĉefa fondinto de SAT kaj prapatro de PIV, estis proleto de tre humila origino.
Kiamaniere ni alvenis al la nuna situacio? Problemo kuŝas jam en la agadskemo por- kaj per-esperanta. La agado peresperanta estas logike pli fermata, neeviteble pli apartema, komunumeca, dum la poresperanta turniĝas eksteren. La agado poresperanta estu fundamente neŭtrala, plurisma. Reciproke la peresperanta vivo ne nepre estas tia.
Lanti siatempe apartigis por la SAT-movado la peresperantan agadon, tutmondan, sennaciecan, disde la poresperanta, loka. Li tiam ne povis vidi la pereigan ĝermon de tiu dissekcado.
Ie tie, ĉe tiu loka nivelo, disvolviĝis tiutempe multaj Laboristaj Esperanto-Asocioj, dekomence poresperantaj. Ilia tasko estis instrui Esperanton kaj ankaŭ varbi por SAT. Sed tiuj lokaj asocioj alprenis iun aŭtonomecon rilate al SAT. Poste, dum ilia poresperanta agado marĝeniĝis, ili samtempe, nesenteble, fariĝis ĉefe peresperantaj. Plie, ili estas ĝisnune naciaj organizoj, ne vere sennaciecaj.
SAT ne estas politike neŭtrala, male ol UEA. En freŝa deklaro la Plenum-Komitato de SAT kondamnas la agadon de Usono en Venezuelo. Tamen oni debatis, ĉu vere la Plenum-Komitato rajtas fari tian deklaron.
Hodiaŭ ekzistas ekzemple la nacia asocio SAT en Hispanio (SATEH), dum pli ampleksa SAT en Hispanlingvio estus multe pli dezirinda, pli efika en nia retepoko, povante tiel labori kun la plejparto de latinamerikaj landoj. Se SAT en Britio (SATEB) estus formita kiel SAT en Anglalingvio, ĝi eble ne estus hodiaŭ kvazaŭ morta. Granda sinergio daŭre perdiĝas tiel.
Nur la franclingva SAT-Amikaro havas ian etan transnacian aktivadon. Ĝi malfeliĉe, kiel la tuta SAT, tamen ne vere profitas de la mirinda rezervo de junaj proletoj soifaj pri scio troviĝantaj en la franclingva Afriko. La SAT-Amikaranoj estas majoritate francaj, maljuniĝantaj mezklasanoj, samkiel en SAT pli ĝenerale.
Estus pli trafe, se Lanti tiam instigus la fondon de Sennaciecaj Asocioj Lingvaj, laŭ la grandaj tutmondaj lingvoj. Okazis diversaj eraroj sekve de tiu origina peko, kaj oni povus longe ilin analizi. Ili kuntrenis la nunan ŝrumpadon de SAT. La tasko tamen ne estas finkalkuli kontojn, detranĉi kapojn, sed ekzameni, ĉu eblas ion reĝustigi.
SAT apartenas al la alimondismo, samkiel la tuta Esperantio, vole nevole, kun ĉiuj kontraŭecoj propraj al tiu vasta movado. Ekzemple multaj SAT-anoj estas antinaciistoj, dum aliaj aniĝas en naciismaj partioj, eĉ inter la estraranoj; iuj favoras naci- aŭ etno-plurismon, dum aliaj restas ortodoksaj sennaciistoj, tiuteme fidelaj al Lanti.
Dum la ĝenerala alimonda movado hodiaŭ malkreskas, kaj samtempe en ĝi la partopreno de esperantistoj, kion eblas fari? La diversaj nuntempaj organizoj (UEA, SAT, la Civito ktp), preter neeviteblaj kontraŭecoj, konkuradoj, estas objektive kompletigaj. Anstataŭ provi grandigi sian kukoparton malprofite al alia asocio, la rekresko de la tuta esperanta kuko estas baza kondiĉo, vivnecesa por ĉiuj.
La esenca neŭtraleco de la poresperanta laboro ebligus tiel kunlaboron inter SAT kaj UEA, kaj desube kaj desupre. Tio ja okazis iam. Tiel, en majo 1952, la Estraro de UEA kaj la Plenum-komitato de SAT sendis Nefermitan Leteron al Stalin rilate al lia kontraŭesperanta politiko en Sovetunio. Ĝin publikigis kelkaj grandaj okcidentaj gazetoj.
De tiu tempo la poresperanta laboro de SAT notinde malkreskis. Tio klarigas kial la SAT-movadon forlasis multaj esperantistoj, eĉ foje tuta laborista Esperanto-asocio, kiel la nederlanda. Sekve de sia disfalo, SAT estas paralizita hodiaŭ. La fenomeno atingas la estraron. Ĝeneraliĝas iu nemovismo, eĉ nemovadismo, akceptata de notinda parto de la aktivularo. La situacio de la asocio aspektas senesperiga, senelireja.
Ĉio ne estas nigra tamen. La centra retpaĝo de SAT, paralizita dum longaj jaroj sekve de piratatako, feliĉe nun denove funkcias. La asocio disponas pri diversaj listoj, iuj plene malfermaj (ĉe Facebook aŭ Telegram), aliaj rezervitaj nur al membroj. Tiuj lastaj plej suferas pro iu dezertiĝo, jam de la estraranoj, ankaŭ pro iu anarkio. En tiuj listoj tamen, la debatoj restas ofte kamaradecaj, eĉ ĝentilaj laŭ iu malnova SATeca tradicio, ĉefe tamen inter la maljunaj membroj.
Nepre per tiaj liberaj diskutoj, konstruivaj, la renovigo de SAT okazu. Informa retpaĝaro de SAT, kun ebligo de komentoj, kruele mankas nun tamen. Kion faras tiuteme kaj sukcese individuoj izolataj ie-tie, grava asocio kapablus pli bone fari. Ni alfrontas hodiaŭ vastan ruinkampon, sed ja ne malpli grandan konstruejon. Tio povus esti entuziasmiga.
SAT estas maljuna kaj samtempe plena je fekundaj bezonoj. Al ĝi necesas Plenum-Komitato kiu plenumas siajn taskojn. Sekretario kiu diskonigas al membroj la protokolitajn kunvenojn. Konflikt-Komisiono kiu mildigas la konfliktojn. Necesas listo de Ĝenerala Konsilantaro alirebla al ĉiu volontulo, retestro identigita, prizorganta la retpaĝojn. Bezonatas respondecularo, kiu efektive respondas kaj kondukas inkluziveman politikon anstataŭ la nuna, ekskluzivema.
Ĉio ĉi pri la desupraj aferoj. Sed tio ne sufiĉas. Desube estas bezonataj spertaj moderigantoj, por kvietigi la etoson de la listoj, mastrumantoj, por orienti la debatojn, kaj finfine membroj por partopreni en la debatoj, starigi proponojn…
Al la asocio necesas do nova vento, urĝa sangotransfuzo, dum la membraro danĝere maljuniĝas. Tiel ĝi bezonas antaŭ ĉio novan generacion da SAT-anoj, kiel eble junaj, kun ideoj novaj. Per renovigata politiko, SAT kapablas ŝanĝiĝi kaj renaskiĝi el sia cindro samkiel fenikso. Ĉu tio ne estu la baza kondiĉo por renovigo pli ĝenerala de la tuta Esperanto-movado?
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paῠlo Sergio Viana el Brazilo
Ĉiuj scias, jam de longa tempo, ke la psiko de gravedulinoj modifiĝas. Emocioj fariĝas pli intensaj, kapricaj deziroj aperas, ŝanĝiĝas la libido kaj ankaŭ certaj vidpunktoj pri ĉiutagaj aferoj. Sed ne nur dum la graveda tempo. Post la akuŝo, intensa zorgemo pri la ĵusnaskito superas lacecon kaj ĉirkaŭantajn malfacilaĵojn. Por defendi kaj protekti siajn idojn, patrinoj montriĝas nekredeble obstinaj kaj viglaj.
Dum longa tempo, same, oni atribuis tiajn ŝanĝojn al iaspeca superstiĉo
aῠ fantazio, do pure kultura, sugestia fenomeno nutrata de la socio mem,
pro kunvivado. Nun, la konata revuo “Nature Neuroscience” prenis la
iniciaton klarigi, ke tiu fenomeno ne estas pure kultura afero, sed
biologia kondiĉo: la graveda stato konkrete, mezureble modifas la cerbon
de la estonta patrino. Reduktiĝas partoj de la griza substanco, kiuj
rilatas al ĝenerala kunsentemo. Tia reduktiĝo faciligas la kapablon
interpreti la mensajn statojn de la ido aŭ antaŭvidi minacojn en la
medio. Tiajn ŝanĝojn gepatroj ordinare ne perceptas, sed ili daŭras du
jarojn post la akuŝo.
Per modernegaj magnetresonancaj
ekzamenoj oni esploris la cerbojn de virinoj antaŭ gravediĝo kaj post la
akuŝo. Por kontrolo, oni komparis tion kun ekzamenoj faritaj je
negravedaj virinoj kaj je la patroj. Klare montriĝis malpliiĝo en iuj
partoj de la griza substanco de gravedulinoj. Tiuj partoj modifas la
tiel nomatan “socian kognon”, la kapablon senti tion, kion aliaj homoj
sentas, interpreti aliulajn mensojn. Sed tio ne signifas perdon. Ĝi
estas adapta fenomeno, kiu faciligas la kapablon koncentriĝi je la
bezonoj de la bebo. La entuta mensokapablo plu restas vigla kaj efika.
Ŝanĝitaj areoj de la cerbo forte aktiviĝas, kiam patrino rigardas bildon
de sia ido, sed ne ŝanĝiĝas kiam ŝi rigardas bildon de alia infano.
Oni supozas, ke tiaj drastaj cerbaj ŝanĝoj estas kaŭzataj de amasa fluo de hormonoj. La celo estas faciligi la pluvivadon de la etulo. Tiuj ŝanĝoj rezultas de miljara biologia evoluo, kiu faris la virinon pli kapabla travivi la defiojn de patrineco. Proksimume du jarojn post akuŝo, novaj ekzamenoj montris, ke ili ankoraŭ ĉeestas. Iom post iom, la patrinaj cerboj revenas al la ordinara, antaŭa stato.
Dante Alighieri. Vivo nova / Vita nova / Tradukis el la itala Enrico Dondi. – Chapecó: Fonto, 2003. – 167 paĝoj.
Sen du longtempaj deĵorantoj en la Centra Oficejo en Roterdamo, por UEA komenciĝas Vivo nova. Tiuokaze dum la tuta januaro la libroservo de UEA ofertas, kun sesona rabato, libron kun tiu titolo.
Unua amromano de la itala literaturo. Historio pri de la amo de Dante al Beatrice ekde la unua renkontiĝo aĝe de naŭ jaroj ĝis ŝia morto aĝe de 25 kaj pri ŝia postmorta leviĝo al figuro de spirita transcendo al Dio.
“Vivo nova” konsistas el poemoj verkitaj dum la junaĝa periodo de Dante, kun prozaj komentarioj, kiuj donas spinon al la rakonto kaj interpreton al la versoj.
Dulingva verko (itala kaj Esperanto spegulpaĝe), kun enkonduko, notoj kaj traduko de Enrico Dondi.
(Brazila Esperantisto, 2003, №324)
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2026/01/libro-21/
Infanoj Ĉirkaŭ Afriko estas esperantista ne-registara organizaĵo (NRO). Ĝi sukcesis ricevi rajtigon instrui Esperanton kiel laŭvolan fakon en mez-lernejoj en la regiono Mono en Benino. Ĝi ankaŭ organizas enkondukan trejnadon pri lego-kapablo en iuj beninaj naciaj lingvoj. La rajtigon donis la instanco, kiu zorgas pri edukado kaj lernejoj en tiu regiono.
La kursoj komenciĝis dum la lerneja jaro 2023-2024 ĉe la por-knabina lernejo en Lokossa, kaj la postan jaron aldoniĝis ŝtata mezlernejo en Lokossa, sudokcidente en Benino. La lernejanoj povis studi ne nur Esperanton, sed krome du naciajn lingvojn de Benino: la minan kaj la fonuan.
Premio-ceremonioj okazis en decembro 2025 ĉe la du lernejoj, gvidataj de reprezentantoj de la regiona direktoro pri edukado kaj metia trejnado. 88 gejunuloj ĉe la du lernejoj ricevis atestilon pri partopreno en la kursoj, kaj dudek el la plej lertaj lernantoj ricevis premiojn. La premioj estis kajeroj diversaj, skribiloj, krajonoj, matematikaj ilaroj kaj similaj. Oni ankaŭ disdonis kalendaretojn el la franca Esperanto-kastelo Greziljono, kaj diversajn Esperantaĵojn (ekzemple glumarkojn kaj revuojn) el la Interkultura Centro en la germana urbo Herzberg.
La lernejestro salutas la ĉeestantaron kaj prezentas la eventon. La premioj estas ekspoziciataj sur la apuda tablo.
La premio-ceremonio estis grava okazo por instigi la lernantojn, kaj ankaŭ por informi la multajn ĉeestantojn kaj la ĝeneralan publikon pri Esperanto.
Grupa foto
Se vi deziras subteni la projekton, kaj por ricevi pliajn informojn, bonvolu kontakti nin ĉe:
GBADAMASSI Latifou
BP 302 Lokossa (Mono)
Respubliko Benino
Retadresoj: latifougbadamassi[ĉe]yahoo.fr kaj
infanojcxirkauxafriko[ĉe]gmail.com
Latifou Gbadamassi
En sia ĵusa novjara salutmesaĝo la prezidanto de la Universala, Fernando Maia jr, deklaris ke “la kosto por funkciado de la administra bazo [de la Asocio] estas averaĝe ĉ. 320.000 eŭroj jare, dum la enspezoj pro aliĝkotizoj estas averaĝe ĉirkaŭ 120.000 jare”.
Tio signifus ke, se la kotizoj estus benzino, ili utilus nur por funkciigi motoron kiu ne turnigas la radojn: ĝi bruas sen movo de la veturilo.
Konsekvence de la milito en Ukrainujo, kie Moskvo engaĝis la fundamenton de siaj fortoj, Rusujo senpove spektis la falon de la reĝimo de s-ro Baŝar Al-Asad, kiun ĝi savis en 2015. La siria eksgvidanto tiam garantiis al ĝi la uzadon de du strategie gravaj armeaj bazoj. Kian sorton nun planas por ili la iamaj ribeluloj, hodiaŭ regantaj la landon, hieraŭ bombarditaj de la rusa aerarmeo ?
Rusa bombaviadilo ĉe la aerarmea bazo Ĥmejmim, proksime al la urbo Latakio en Sirio.
La renverso de la reĝimo de s-ro Baŝar Al-Asad en Decembro 2024 donis al Rusujo severan baton. Kvankam ĝia armea enmiksiĝo en la aŭtuno de 2015 ebligis savon de la siria reĝimo – kaj markis revenon en la scenejon ĉe Proksim-Oriento kaj Mediteraneo (1) – ĝi malsukcesis konservi en potenco sian aliancanon (2). Tiu fiasko povus transformiĝi en plej gravegan logistikan kaj strategian malprosperon, se Moskvo perdus siajn du armeajn bazojn – la unuan, mararmean, en Tartus, kaj la duan, aerarmean, en Ĥmejmim, kiuj ambaŭ troviĝas ĉe la marbordo. Ili ambaŭ ludas gravan rolon en la deplojkapablo de la rusaj fortoj. Ilia estonteco estis en la menuo de diskutadoj inter la rusa prezidanto Vladimir Putin kaj s-ro Ahmed Al-Ŝaraa, la nova siria ekzekutivestro, dum ties vizito al Moskvo la lastan 15-an de Oktobro. Okazanta post serio de altnivelaj rendevuoj dum la somero, tiu unua interparolo konkludiĝis per sindevontigo de Damasko respekti ĉiujn interkonsentojn alprenitajn de la antaŭa reĝimo.
Pli precize : Moskvo uzas siajn siriajn bazojn kadre de duflanka interkonsento, kiun ĝi subskribis kun Damasko en Januaro 2017 (por daŭro de kvardek naŭ jaroj), kiun la novaj aŭtoritatoj suspendis sed tamen ne oficiale deklaris nedaŭrigenda, atendante probablan reintertraktadon. De la fino de la 2000-aj jaroj ĝis la renverso de sia aliancano, la “materiala kaj teknika subtenejo” de Tartus, kiel oni tiam nomis ĝin, ebligis, ke la rusa mararmea operaca taĉmento permanente krozadu en Mediteraneo. La bazo malofte enhavis pli ol ses unuojn (surmarŝipojn, submarŝipojn de klasika propulsomaniero, subtenajn ŝipojn). Ĝiaj (modestaj) infrastrukturoj ebligis malpezajn logistikajn operacojn kaj, pro la foresto de ŝipfarejo, oni povis tie efektivigi por la ŝipoj nur bazan konservadon en taŭga stato. Rusaj ŝipoj venintaj el la nordo ĉiam apogis sin sur Tartus por efektivigi potencon en la Ruĝa Maro kaj la Hinda Oceano. Unuoj alvenintaj el la rusa ekstremoriento tra la Sueza Kanalo faris etapon tie antaŭ ol daŭrigi sian navigadon al Atlantiko. La aerbazo de Ĥmejmim dume servis kiel nabo por iom post iom alsendi homojn kaj materialojn al Libio, centra Afriko kaj Sahelo, kie Kremlo fruktigas sekurecajn partnerecojn ekde la fino de la 2010-aj jaroj (3).
Tuj antaŭ la falo de la reĝimo de s-ro Asad, la rusa armea stampo en Sirio estis relative modesta. La fundamento de ĝia kontingento – iom malpli ol kvin mil homoj, pinte de la armea enmiksiĝo de Rusujo inter 2015 kaj 2018 – redeplojiĝis al Ukrainujo post la invado de Februaro 2022. Ĝia grandeco, reduktita al kelkcent homoj, ebligis, ke ĝi plenumu misiojn kiel armea polico kaj intervena forto en loka situacio. Dispostenigite ĉe observaj pozicioj, establitaj laŭlonge de la konfliktolinioj inter militantoj (“teroristaj” grupoj, lojalaj trupoj, kurdoj, kaj ĝihadistaj por-turkaj grupoj), tiuj soldatoj havis, per sia ĉeesto mem, malinstigan funkcion, kio povis ĉe loka nivelo antaŭmalhelpi akriĝon de situacioj. Kompare, Ankaro disponis pri pli ol dek mil homoj en norda Sirio, sen enkalkuli siajn rezervojn de la Siria Nacia Armeo.
Diskutoj inter Moskvo kaj la novaj aŭtoritatoj pri la estonteco de la rusa armea ĉeesto komenciĝis ekde la falo de la siria reĝimo je la 8-a de Decembro 2024. Pragmatismo tiam ŝajnis konvena. En intervjuo donita al pluraj arabaj amaskomunikiloj (inkluzive de Al-Ĵazira) la 14-an de Decembro, s-ro Al-Ŝaraa afektis pacigeman spiritstaton. La estro de la islamisma grupo Hajat Tahrir al-Sham (HTS), kiu uzis la militnomon Abu Mohamed al-Ĵulani, tiam kvalifikis “strategiaj” la rusajn interesojn en Sirio, kaj ne esprimis malamikecon kontraŭ daŭrigo de la moskva armea ĉeesto sur la tero de sia lando. Tio okazis malgraŭ bombardoj fare de la rusa aerarmeo kontraŭ la enklavon Idlib, kien fuĝis la soldatoj de HTS, kaj malgraŭ azilo donita al s-ro al-Asad.
Verdire, Kremlo disponas pri kelkaj atutoj. La rusoj proponas kiel allogaĵon forprenon el la listo de organizaĵoj konsiderataj teroristaj, kaj ili efektivigas liveradojn da sterko, karburaĵoj kaj nutraĵaj helpoj, en situacio kie Damasko ankoraŭ suferas embargon de plej multaj okcidentaj landoj. Malgraŭ tio, la parta nuligo de punoj fare de Vaŝingtono kaj Bruselo fine de Majo kaj komence de Junio – inkluzive de la Cezara Leĝo, alprenita en 2019, kiu izolis la landon de internaciaj ekonomiaj agantoj, malhelpis ĝian rekonstruadon kaj pligravigis senhavojn de bazaj produktoj – inspiras al Kremlo kelkajn timojn. La rusa kapitalo pezas malmulte, perspektive de alfluontaj arabaj, eŭropaj kaj ĉinaj investistoj. En Majo, Damasko kaj havenlogistika firmao el Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, DP World, subskribis memorandon pri intenco evoluigi la havenon Tartus per valoro de 800 milionoj da dolaroj. Ĝis tiam, la rusoj prizorgis administradon de tiu infrastrukturo. La siriaj aŭtoritatoj sugestas, ke Moskvo ne plu inklinas regi strategiajn posedaĵojn de Sirio, pri kiuj ĝi iam vetbatalis kun Teherano. Paralele, ili ofte ĝenas la provizadon de la rusaj armeaj bazoj, tiel endanĝerigante la imunecon de tiuj instalaĵoj, kiujn ili supozeble garantias. Neidentigita grupo eĉ atakis la bazon de Ĥmejmim la pasintan 20-an de Majo, kaŭzante mortojn de rusaj soldatoj (de du ĝis kvar mortoj, laŭ raportoj) kaj atakantoj.
La novaj siriaj aŭtoritatoj, tamen, ne povas malhavi rusajn fortojn por stabiligi landon minacatan de fragmentigo kaj prematan de Israelo. Printempe de 2025, ekbataloj, en kiuj partoprenis registaraj fortoj en urboj de majoritato druza – komunumo, kiun Telavivo asertas sian volon protekti – servas kiel preteksto por pluraj militentrudoj (4). Ekde tiam, israelaj soldatoj fortikigas siajn poziciojn en Siria Golano. Masakroj en la regiono Sueida, kaŭzintaj plurajn mortojn de druzoj, rezultigis en Julio israelajn bombardojn ĝis la centro de Damasko. En tiu situacio, s-ro Al-Ŝaraa esperas premon de Moskvo al Israelo. Lia vizito al Kremlo finiĝis per anonco de liveradoj de armiloj kaj sendo de rusaj patroloj al la sudo de la lando, tiam redeplojitaj en la nordoriento, proksime al la kurda urbo Kamiŝli, apud la landlimo de Turkujo.
Tamen, tute eblas, ke la interkonsenton de 2017 anstataŭos alia, pli modesta. Rusujo povos reteni logistikajn centrojn sen ĝui suverenecon super tiuj armeaj instalaĵoj. Tiuj bazoj tamen povus pli simili al logistikaj naboj, kaj Moskvo devus kvitiĝi per lupago por uzi ilin, kio ne estis la kazo sub la reĝimo de s-ro Al-Asad.
Sendepende de la elektota formulo, Rusujo devos esplori aliajn opciojn por siaj floto kaj aviaro. Koncerne la aviadan komponenton, novaj bazoj en Libio parte kompensos la malfortiĝon de la aranĝo en Sirio. Moskvo jam tie luprenas flugkampojn de marŝalo Ĥalifa Haftar. Tamen, kompare kun Ĥmejmim, aviadiloj ekflugantaj el Rusujo bezonas de du ĝis tri pliajn flughorojn por uzi ilin, kio malfaciligas transportadon de pezaj ekipaĵoj. La eblecoj por redeploji mararmeajn fortojn estas eĉ pli malmultenombraj. Dum Egiptujo celas konservi ekvilibron inter Moskvo kaj la landoj de Okcidento, Alĝerio restas tre postulema pri sia suvereneco. Alĝero, engaĝinta sin en diplomatia repaciĝo kun Vaŝingtono, verŝajne ne faros ion ajn pli ol la nuna interkonsento pri mararmea kunlaborado, kiu permesas al rusaj marŝipoj halti en alĝeriaj havenoj por leĝeraj logistikaj operacoj (proviziĝo per dolĉa akvo kaj karburaĵoj). La libiaj urboj Tobruk kaj Bengazi povos eble gastigi rusajn ŝipojn, sed tio necesigus refortigon de iliaj havenaj infrastrukturoj. Tiu eventualo tamen konsistigus netrapaseblan sojlon por Usono. Fina opcio : Sudano, eĉ kvankam tiu lando troviĝas malproksime de Mediteraneo. La rusoj kaj sudananoj subskribis en Julio 2019 interkonsenton pri establado de mararmea bazo, sed la premado de Okcidento sur Kartumon, kaj poste la subita komenciĝo de enlanda milito en 2023, baris la planojn de Kremlo.
Ĉiuokaze, Moskvo alfrontas defiojn fortirantajn ĝin el Proksim-Oriento. La ŝipoj de la rusa mararmea taĉmento en Mediteraneo atingas sian plej malaltan nivelon ekde la reaktivigo de tiu formacio en la 2010-aj jaroj. Post la eknavigado de la korveto de projekto 20380 al la Balta Maro komence de Oktobro, restis nur unu klasika submarŝipo de tipo Kilo, nome Novorossijsk, kaj tri subtenaj ŝipoj. Plue, Rusujo devas regule malfortigi sian mediteranean flankon por eskorti la petrolŝipojn de sia “fantoma floto” en la Balta Maro kaj en la Maniko, fronte al la premado farita de membroŝtatoj de Eŭropa Unio kontraŭ la punsankciita rusa nafto.
Ekzistas konekto inter la usona milita interveno en Venezuelon kaj la jam ĝenerala protestado en Irano: la unua ne hazarde koincidas kun la dua; sed pri tio vi povas legi aliloke, inkluzive de la konsekvencoj por islamismo unuflanke kaj Israelo aliflanke.
Ĉi tie ni ekanalizas la delikatan situacion de la esperantlingvaj komunumoj en tiuj landoj. Ĝi similas al tiu de aliaj militscenaroj kie situas ankaŭ esperantistoj kaj Esperantianoj, sed ne samas: en Ukrajno aŭ Kongolando, Rusio aŭ Israelo oni ne atendas baldaŭan renverson de la nuna registaro nome reĝimo. Kontraŭe, Irano situas sojle de revolucio, Venezuelo de io analoga: ambaŭkaze interna eksplodo.
Kiel kondutas diasporoj en tiaj situacioj? Individuoj klopodas migri, eĉ rifuĝi aliloken. Societoj petas helpon de eksterlande. Tiel ankaŭ por Esperantio, kies tradiciaj movadoj tamen estas malpli fortaj ol antaŭ trideko da jaroj, okaze de la milito en eksa Jugoslavio. La helpo ŝajnas dependi precipe de privataj iniciatoj, de rilatoj inter konatoj. Verŝajne pli efika asisto eblus, se ekzistus reala persekuto; sed persekuto bonŝance ne okazas jam.
Post la aperigo de la suba informo el HeKo ni ricevis jenan komenton de José Antonio del Barrio:
“Mi legis novaĵon en via retejo, pri instruado de Esperanto en Katalunio laŭ komuniko de Heroldo. Atentu ke tio devenas de publikigaĵo de la Kataluna Junularo la 28an de decembro. Tiu estas la Tago de la Naivuloj en Hispanio, simila al la 1a de aprilo en aliaj landoj, do temas pri ŝerco! Mi sugestas forigon aŭ korekton”.
La jaro 2028 estos tre grava por la kataluna esperantismo. Danke al la kunlaboro inter Kataluna Esperanto-Junularo kaj la departemento pri Edukado de Katalunio, Esperanto povos esti elektita kiel unujara opcia fako en la katalunaj mezlernejoj. Unua provo okazos en Subirats jam dum 2027.
La celoj de la iniciato estas pluraj: akirigi al la katalunaj lernantoj ĝeneralajn lingvajn konojn kaj kapablojn kiuj helpos al ili lerni aliajn lingvojn; samtempe, pritrakti kaj esplori valorojn kaj konceptojn kiel lingvan diversecon aŭ lingvan justecon.
Dum 2026 kaj 2027, kunlabore kun ILEI, okazos trejnprogramoj por instrui Esperanton al preskaŭ naŭcent katalunaj mezlernejaj lingvoinstruistoj, por ke ĉio pretu en 2028.
Alodne al pasintaj bazaj statistikoj, jen kelkaj aliaj datumoj, kiuj indas por vidi la progreson de Aperu! kaj tubaro.
Unue, jen la datumoj:
Monatoj
spektoj
spektintoj
spektitaj_afiŝoj
referencoj
Januaro
1005
328
507
611
Februaro
770
314
362
463
Marto
747
223
442
541
Aprilo
772
264
439
2470
Majo
931
300
541
799
Junio
688
244
354
497
Julio
703
222
371
441
Aŭgusto
1551
502
540
823
Septembro
961
304
485
503
Octobro
941
382
426
525
Novembro
2206
615
581
1252
Decembro
1955
477
911
1989
Kiu, kompreneble, estas pli klare kiam oni grafikumas:
Estas imprese la kvanto da homoj kiuj sekvis rekomendojn de tubaro dum Decembro, kaj dum Aprilo. Estis sekvataj multaj rekomendoj de tubaro. Ne facilas klarigi kial tio okazis.
Kaj, por la tuta jaro 2025:
13230 spektoj
3959 spektintoj (tio ne estas la sumo de spektinto de januaro, februaro… decembro, kiu, parenteze, estas 4175 spektintoj)
4902 filmoj ricevis iun spekton danke al tubaro (denove, tiu kvanto estas pli malalta ol unika afiŝoj por januaro, februaro… decembro, kiu estas 5959. Tion oni komprenas, ĉar iun filmon oni spektas dum kelkaj monatoj)
Kian spacon okupis la esperantlingva komunumo en la intelekta historio de la nuntempa Japanio, dum la epokoj Meiĝi kaj Tajŝo (1868-1926)? Kaj kiamaniere festi la centan jarrevenon de tiu 1926, kiam la etoso vajmara de la nipona liberalismo subiris kaj anstataŭe erao de militismo kaj naciismo leviĝis en la azia imperio?
Responde al tiuj demandoj la subskribinto kaj d-ro Filippo Pedretti, esploristo pri Zen-budhismo ĉe la fama Komazaŭa-universitato de Tokio, baldaŭ starigos propran societon, dediĉitan al esploro pri tiuj temoj, ĉiam kun atento al la rolo de esperanto en Japanio. Multaj projektoj la jam menciitan flankos: ekzemple, oni planas serion da eventoj kaj artikoloj pri la tradukado en esperanton de tekstoj de la grava bikŝuo Doŭgen (1200-1253). Poste, sekvos laboro pri monaĥo Ŝibajama Zenkei (1894-1974), fondinto de Japana Budhana Ligo Esperantista, cele al realigo de monografia eldonaĵo.
La establo sin engaĝos kun la internacia akademia medio kaj uzos, kiel ĉefajn laborlingvojn, la japanan, esperanton kaj la anglan. Jam, flanke de la du kundirektoroj, anoncis sian intereson partopreni deko da intelektuloj, kaj japanoj kaj eksterlandanoj. Sub la nomo de Instituto Kinsecu (Kinsetsu Kenkūjo, japane), reference al budhologia esprimo, kaj kun la ideogramo 望 (“espero”) kiel simbolo, la societo estos probable dusideja, ĉar aktiva kaj en Japanio kaj en Eŭropo.
Kiam ĝi estos formale registrita, laŭ la ĵus aprobita Direktivo Barikumutima, Instituto Kinsecu certe petos la aliĝon al la Pakto, pri kiu voĉdonos la Forumo de la Esperanta Civito. Se aprobite, temos pri la unua orientazia establo de la konsorcio.
La Forumo de la Esperanta Civito, kunsidanta en Pavio (Italio) 29 decembro 2025, unuanime akceptis la aliĝon al la Pakto kaj de Centro di Interlinguistica kaj de Esplora Instituto de Esperantologio: la unua fondiĝis en Kiaso (Svislando) 6 decembro 2025 kiel transformo de itala al svisa institucio, kun jura sidejo en Belinzono; la dua fondiĝis en Järfälla (Svedio) 8 decembro 2025, kun jura sidejo en Lesjöfors.
Samtage kaj samloke la Forumo aprobis unuanime la suspendon de kvar paktintoj ekster Eŭropo: Kooperativo Esperanto-Amikaro (Venezuelo), Kotdivuara Esperanto-Asocio (Eburio), Societo Solidareco Bona Volo (Kivuo — RDC), Unio de Esperantistoj por la Disvolvo de Uviro (Kivuo — RDC). Estas rimarkinde ke ili situas en areo nuntempe kun militaj perturboj kaj aliloken rifuĝintaj/ontaj membroj.
La suspendoj ne estas ankoraŭ eksigo laŭ la art. 5 de la Foruma Reglamento, sed helpo por la establoj, ĉar ĝi engaĝas la vickonsulon pri internaj aferoj al restarigo de kontakto.
Pro nia maniero identigi unikajn uzantojn, povas esti ke la vera kvanto “spektinto” estas iomete pli malalta ol la montrata cifero, sed estas supozeble ke ne tro.
Gravaj eventoj:
La unua konkurso okazis inter 11a aŭgusto 2025 kaj la 17a aŭgusto 2025.
La dua konkurso okazis inter 29a septembro 2025 kaj la 5a oktobro 2025.
Nia tria konkurso (AKK Tubara kantoparado), inter la 7a de novembro 2025 ka la 7a de januaro 2026 (ne finita)
Konkursoj gravas (gravegas) por plialtigi la kvanton da spektoj, sed ne tiom por kvanto de spektintoj… Eble konkursantoj ne tre aktive diskonigas iliajn kreaĵojn (kaj konsekvence la spektantoj de tiuj verkoj estas la kutimaj vizitantoj al tubaro.aperu.net), aŭ eble ili diskonigas inter homoj kiuj jam konas aperu.net, do iliaj diskonigoj vere estas rememorigoj ke Aperu! ekzistas.
03/01/2026 La enhavlisto de la januara kajero: 3 ... Se nur 365… Novjara mesaĝo de la Prezidanto de UEA 5 ... Multlingvismo progresas en Unesko! 6 ... Sep-persona delegacio de UEA en la 43-a Ĝenerala Konferenco de Unesko 7 ... La alparolo de Mireille...
3. Antaŭ 80 jaroj mortis Jean Borel (1868-1901-1946), svisa ĵurnalisto, eldonisto, volapukisto kaj esperantisto, dum pli ol 40 jaroj loĝinta en Berlino; kunfondinto (1902) kaj vicprezidanto (1902-03) de Svisa Esperanto-Societo, de la eldonejo Esperanto-Verlag Möller & Borel (1903; de 1912 Ader & Borel, de 1923 Ellersiek & Borel) kaj de la gazeto “Esperantistische Mitteilungen” (1904; de 1905 “Germana Esperantisto”) kiun li redaktis dum 1904-10; defonda membro de la Lingva Komitato (1905-14); aŭtoro de popularaj lerniloj, tradukinto de “Mateo Falcone. Kaj aliaj rakontoj” de P. Mérimée (1926), kiu aperis inter tridek libroj en la serio “Esperanta Biblioteko Internacia” fondita de li en 1909.
• Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 41-42.
6. Antaŭ 110 jaroj mortis Harold Bolingbroke Mudie (1880-1902-1916), angla borsisto kaj esperantisto, fondinto kaj redaktoro de “The Esperantist” (1903-05), vicprezidanto (1908-12) kaj prezidanto (1912-16) de BEA, unu el la tri ĉeforganizantoj de la 3a UK (Kembriĝo, 1907), kunfondinto de UEA (1908) kaj ĝia unua prezidanto ĝis sia morto.
• Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 207-209.
13. Antaŭ 135 jaroj naskiĝis Gyula “Julio” Baghy (1891-1911-1967), hungara aktoro, reĝisoro, oficisto kaj esperantisto: instruisto, verkisto, aktoro kaj movadano; kunprezidanto de Hungarlanda Esperanto-Societo (1947-50), prezidanto de Hungarlanda Esperanto-Konsilantaro (1955-60), prezidanto de Hungara Esperanto-Asocio (1960-65); membro de la Lingva Komitato (1924-48), membro (1929-67) kaj vicprezidanto (1938-51) de la Akademio de Esperanto; kunredaktoro de “Literatura Mondo”; aŭtoro de “Preter la vivo” (1923), “Viktimoj” (1925), “Pilgrimo” (1926), “Dancu, marionetoj!” (1927), “Migranta plumo” (1929), “Hura!” (1930), “Printempo en la aŭtuno” (1931), “La vagabondo kantas” (1933), “Sur sanga tero ”(1933), “Verdaj Donkiĥotoj” (1933), “La teatra korbo” (1934), “La verda koro” (1937), “Sonĝe sub pomarbo” (1958), “Koloroj” (1960), “Ĉielarko” (1966) k. a.; honora membro de IEL-UEA (1937).
• Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 19-20.
14. Antaŭ 125 jaroj naskiĝis Sergej Grigorjeviĉ Rublov (Рублёв, 1901-1919-1979), rusa sovetunia inĝeniero pri kemio kaj esperantisto, membro de la Lingva Komitato (1929-38), aŭtoro de kelkaj Esperanto-lerniloj, tradukinto de pluraj rusaj literaturaĵoj, inkluzive de la libroforme eldonitaj poeziaĵoj de I. Krylov (1979) kaj A. Puŝkin (2002).
16. Antaŭ 40 jaroj mortis Hu Yuzhi (1896-1913-1986), ĉina redaktoro, eldonisto, tradukisto kaj kulturaganto (direktoro de instituto pri eksterlandaj aferoj, direktoro de la ŝtata informa kaj eldona administracio, vicministro pri kulturo, vicprezidanto de la komitato pri reformado de la ĉina skribo, deputito kaj vicprezidanto de la Konstanta komitato (la supera organo) de la Ĉina Popola Kongreso (la ĉina parlamento), prezidanto de CK de la Ĉina Demokratia Ligo k. a.), kaj esperantisto konata en Esperanto kiel Hujucz; kunfondinto de Ŝanhaja Esperanto-Asocio (1919) kaj de ties revuo, disvastiganto de Esperanto (precipe en gazetoj kiujn li redaktis), iniciatinto de la restarigo de la Esperanto-movado en Popola Ĉinio, kunfondinto kaj la unua prezidanto de Ĉina Esperanto-Ligo (1951-86), membro de la Honora Patrona Komitato de UEA (1984); en 1991 aperis la ĉinlingva kolekto “Verkoj de Hujusz pri Esperanto”.
• Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 130-132.
30. Antaŭ 105 jaroj naskiĝis Leopoldo Henrique Knoedt (1921-1955-2000), brazila industriisto kaj esperantisto; Esperanto-instruisto, membro de la Akademio de Esperanto (1986-95); tradukinto de pluraj verkoj en Esperanton, i.a.: “Elektitaj Poemoj” de Castro Alves (1959), “La Luzidoj” de Camões (1980), “La Balado de Prizono Reding” de O. Wilde (1993), “Vivoj Sekaj” de G. Ramos (1997), “A Raça Menina” (portugaligo de “La Infana Raso” de W. Auld, 1992) k. a.; honora membro de UEA (1992).
31. Antaŭ 135 jaroj naskiĝis Nikolaj Ivanoviĉ Ĥoĥlov (Хохлов, 1891-1905-1953), rusa sovetunia ekonomikisto kaj esperantisto, konata en Esperanto ankaŭ kiel Nikolao Hohlov; sekretario de la lingva komisiono de SEU, gvidanto de la Esperanto-sekcio de la sovetunia amikeca societo VOKS, membro de la Lingva Komitato (1929-38); aŭtoro de la populara poemaro “La tajdo” (1928), tradukinto de pluraj beletraj, politikaj kaj fakaj verkoj.
• Legu pli en la enciklopedio Nia Diligenta Kolegaro, p. 133-134 kaj en la artikolo “Ĥoĥlov: Muzikon antaŭ ĉio” de Aleksander Korĵenkov https://sezonoj.ru/2021/02/hohlov-2/.
Aleksander Korĵenkov
Ĉi tiu listo de Esperantaj jubileoj kaj memordatoj por januaro 2026, kompilita de Aleksander Korĵenkov, aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2026/01//
Kiel malaperigi la nebulon el datumoj, novaĵoj, bildoj, kiu senĉese zumas el niaj ekranoj ? Metodo revolucia, kvankam du-jarmila, ja povas oferti azilon al dizertantoj de la milito pri atento. Ĝiaj kvalitoj mirigas ĝiajn uzantojn, ĝia potenco panikigas Silician Valon.
Atentu, jen teksto ekster la tempo, ekster la ciferecaj fluoj kaj kirladoj. Ĝia konstruo ne obeas la novajn regulojn uzatajn de ĵurnalistoj, blogistoj, influistoj, eldonistoj por provi transvivi la militon pri atento, kiu furiozas sur la ekranoj. Oni eklegos ĝin sen scii la magian nombron, kiu nuntempe antaŭas la unuan frazon de eĉ la plej eta artikolo en interreto, tiun de la necesaj minutoj por legi ĝin. Ĝia ĉefa mesaĝo ne tuj scintilas por stampiĝi en la retinojn, antaŭ ol ĉi lastaj forflugu aliloken, ien en paĝo de la tut-tera-teksaĵo.
Per observilo de okulmovoj, Jakob Nielsen fakulo pri komputika ergonomio, pruvis ke "la superanta maniero legi similas literon F. La legantoj inklinas komenci en la supera maldekstra angulo, kaj sekvi la tutan paĝon ĝis la dekstra fino. Ju pli ili legas des malpli ili atingas la dekstran parton. (1)". Kvindek kvar sekundoj : tio estas la mezuma tempo pasigita sur interreta paĝo, sed la duono de vizitoj ĉesas post dek sekundoj, kaj la mezuma daŭro de vizito al retejo ne superas ... du minutojn (2). Kiam la longo de informo necesigas rulumadon, la vizitanto inklinas foriri. Des pli ke la multobligo de sciigoj el la aptelefono incitas konsulti sian plenplenan mesaĝilon, respondi tekstmesaĝon, konsulti la fadenon en Instagram aŭ TikTok. Eĉ la hipertekstaj ligiloj, juveloj de cifereca formato, kiuj malfermas sinsekvajn alirojn al senfina akiro de scioj, fine lezas kompreneblon : "La plia decido kaj la vidtraktado necesaj por navigi de ligilo al alia pliigas la sciakiran ŝarĝon de la legantoj, postulante memorkapablon, kiun ili eble ne havas", konkludas detalado de la esploroj pri tiu temo (3).
De la "disponebla tempo de homa cerbo", kiun la eksprezidanto kaj plenuma direktoro de la televidkanalo TF1 singloris vendi al Coca-Cola en 2004, ĝis la scienca aŭkciado de konscioj aranĝita de la interretaj platformoj, la ekonomio de amaskomunikiloj ne vere ŝanĝis sian naturon nek siajn celojn. Sed la ritmo de informado kapturne plirapidigis. Kaj mesaĝoj detale celantaj individuojn per traktado de personaj datumoj anstataŭis la provojn de enŝaltomezuriloj por difini spektantarojn malnete tavoligitajn (kiel la fama "malpli ol kvindekjara dommastrino" de la jaroj 1990-aj). Ili nutras algoritmojn, kiuj statistike decidas tion, kion vidos, legos aŭskultos ĉiu uzanto por ke tiu restu enŝaltita plej longe kiel eble. Disputita, laŭpece dissendita, diserigita en sonpecoj, bilderoj, vortfragmentoj, la kolekto de informoj iĝas tute disigita de la kondiĉoj, kiuj ebligas doni al ĝi sencon : malrapideco, kontinueco, mensa imagpovo. Ĉiuj sociaj momentoj, ne nur tiuj pasigitaj antaŭ ekranoj, suferas tiun detruan disŝiriĝon.
Stultaj, sensciaj, malbonvolaj, kalumniaj, frenezaj, malpiaj kaj detruaj
Fronte al pluvego da datumoj kaj al malebleco ĉion asimili, la homoj diversmaniere reagas. En la 16-a jarcento en Eŭropo, la disvastiĝo de presado, la malkovro de Nova Mondo kaj la retrovo de la antikvaj verkistoj estigas lavangon da libreldonoj. "Ĉu loko ekzistas sur Tero, kiu eskapas el tiu svarmo de novaj libroj ?" », plendas la humanisto Erasmo - li mem fekundega aŭtoro - en 1525, en komentario pri la proverbo "rapidu malrapide". "Ilia nombro mem estas grava obstaklo por lernado" li koleras, ĉar "tiuj distraĵoj deturnas la homan menson de legado de la antikvaj aŭtoroj". Kaj tiu nederlanda teologo flamiĝas kvazaŭ li estis pasiginta unu horon ĉe X : la senbridaj eldonistoj "kovras la mondon per pamfletoj kaj libroj stultaj, sensciaj, malbonvolaj, kalumniaj, frenezaj, malpiaj kaj detruaj. La fluo estas tiom granda, ke eĉ aferoj, kiuj povus esti bonfaraj perdas ĉiujn siajn virtojn" (4). Oni trovas la saman riproĉon ĉe la reformaciano Kalvino, kolerigita de "tiu konfuza arbaro da libroj", kaj cent kvindek jarojn poste, ĉe la unua biografo de Kartezio, Adrien Baillet (1649-1706) : "Ni havas kialojn por timi, ke la amaso da libroj, kiuj ĉiutage kreskegas, faligos la venontajn jarcentojn en staton same barbaran ol tiun, kiu sekvis la falon de la romia imperio." Inter la komenco de la 16-a jarcento kaj la fino de la 18-a, la nombro de titoloj publikigitaj en Londono cent-kvindek-obligis (5). Sed anstataŭ fari dekadencan ŝtiparon laŭ sardanapala maniero, la kleruloj ĉirkaŭiris la troabundecon per metoda organizado de scioj. Tiam okazis la tempo de almanakoj, antologioj, enciklopedioj, manlibroj, kaj ankaŭ de bibliografioj kaj temaj indeksoj...
En la komenco de la 21-a jarcento, la merkato reagis al algoritma informado per tute alia maniero. Ne plu temis pri regi la kaoson de fluoj kiel en la 18-a jarcento ; sed pri plirapidigi ilian ensorbadon per diversaj teknikoj de aŭtomata supersatigado. Platformoj kaj sociaj retoj proponas legadon de enhavoj per plirapideco (x 1,5 aŭ eĉ x 2), kio samtiom obligas la englutadon de reklamoj. Miriado da servoj, kiel Power Reader, Spreeder, Outread, Speed Reader, ReadQuick, Reedy, promesas "legigi trioble plirapide ol kutimo" danke al "metodo, kiu koncentrigas vian rigardon ĉiufoje al pecetoj de teksto", aŭ danke al "opcio de aŭtomata kolorindiko por faciligi konsumadon de enhavoj". SmartNews "kompilas informojn el, pluraj fontoj en mallongaj resumoj, kiuj ebligas vin resti informita sen sentigi vin superŝutita". Inshorts sintezas "la plej bonajn novaĵojn naciajn kaj internaciajn, resumitajn maksimume en sesdek vortoj", Briefly estas "klera servo" kaj "resumas la esencajn punktojn per klara maniero kaj perteme klasifikas ilin". Por diri tion per nur ok vortoj : la merkato respondas al "tro" per "ankoraŭ pli". Ĉar ĝi postulas kontinuecon de atento, ĉiu longa teksto aperas esti obstaklo.
Unu post la alia, la "eldonistoj de enhavoj", kiel oni nun nomas la profesiojn kiuj plenigas tubojn anstataŭ nutri mensojn, kapitulacas. Publikigi pliajn artikolojn por esti referencita, oferti allogajn titolojn kaj "memorindajn punktojn", sekvi la ritmon de la televidkanaloj pri kontinua informado kaj de TikTok, pavi ĉe Twitch dum horoj... : tiuj receptoj jam eluzitaj ritmas la retgazetojn. Sed la esencaĵo estas alia. Per siaj mezuriloj pri populareco, pri disvastiĝeco, la algoritma informado estigas pli insidan transformadon de la redakciaj linioj, similan al tiu, kiun oni observis post la privatigo de la franca kanalo TF1 en 1987 pro la konkurso pri spektantaro. Freŝdata esploro detaligis tiun proceson per la kazo de la kanalo Brut, havanta veran redakcion, lanĉita en 2016 por diskonigi bonkvalitajn videofilmojn en la sociaj retoj celantajn publikon junan kaj ne kutimiĝintan al tradicia ĵurnalismo (6).
"La mezuro de spektantaro parte anstataŭas laboron por difini redakcian linion" konkludas la aŭtoro, instruisto-esploristo Aurélie Aubert, post esplorado de preskaŭ tri jaroj da produktaĵoj (novembro 2016- majo 2019), tio estas 828 videofilmoj. Iom post iom la temoj "socio" multobliĝis, dum la temo "ekonomio" malkreskis. La mediprotektadaj aferoj (219 el 828), ofte traktitaj laŭ individuaj ekologiaj sintenoj en la ĉiutaga vivo, estas la unuaj, dum la sociaj movadoj, kiujn malfavoras reklamistoj kaj mezuriloj, inspiras nur 15 videojn, inter ili 11 pri la "flavaj veŝtuloj" (7).
Ĉar ĝi estigas pli altan "procenton de engaĝiĝo" (t.e. nombro de reagoj/ŝatoj/komentoj dividita per nombro de vidoj), kaj do pli altan monigon, personigo kreskas ĝis aperi kiel plej granda traktomaniero : ĝi koncernas nur 1% de la unuaj objektoj dissenditaj de Brut fine de 2016, kontraŭ 49% en la printempo 2019. Tiel, laŭ la traktitaj monatoj, la esploristo vidis multobliĝi "videofilmoj enkorpigitaj de famaj homoj aŭ de anonimuloj, kiuj rakontas sian historion, siajn malfacilaĵojn, sed ankaŭ la manieron per kiu ili venkis ilin, kaj denuncas senzorgecon de la politikistoj". Ekzemple : "Molestita en sia lernejo, Jonathan Destin provis sinmortigi per fajro, 16-jaraĝe. Hodiaŭ li rakontas la kialojn, kiuj instigis lin fari tion".
Submetita al aparta premo de bildeco, la evolua itinero de Brut verŝajne estas pli kruta ol tiu de skribitaj amaskomunikiloj. Sed la disciplina efiko de mezuriloj influas ankaŭ la redakcian orientiĝon de paperaj gazetoj. Ĉi lastaj, de dek kvin jaroj dungis kohortojn da "vigligistoj de komunumo" kiuj, sub preteksto de famigo de titolo en la sociaj retoj, fakte laboras por pliriĉigi la retejajn platformojn, realsence - plialtigante iliajn borsajn valorojn - kaj figursence - tien enĵetante enhavojn.
Ĉar elpaŝi el la taktpaŝanta vico ofte riskigas ruiniĝon. Kiam en 2017 Facebook modifis la algoritmon de sia novaĵfadeno malfavore al politika informado por maksimumigi la "procenton de engaĝiĝo", tiu ŝanĝo lezis pli la maldekstrajn titolojn. La spektantaro de la usona monatgazeto Mother Jones plonĝis, kaj tiu malgranda entrepreno suferis reduktiĝon de siaj enspezoj de inter 400 000 ĝis 600 000 dolaroj, laŭ ĝia direktisto - ja grandega sumo por la senprofita fondaĵo, kiu publikigas tiun titolon. En 2022-2023, Meta plu reduktis la videblecon de aktualaĵoj en sia platformo kaj decidis "ne plu amplifi ilin" en sia nova servo Threads, centrita sur tekstoj. Tuj poste, la nombro de legantoj venantaj de Facebook dividiĝis per ... 83. "Kiam la platformoj malhelpas viajn abonantojn vidi grandan parton de viaj enhavoj - ĉar tion signifas "ne plu amplifi" - tio signifas, ke la eldonistoj ne povas rilati al siaj abonantoj aŭ mondonantoj. (...) Tial Usono perdas ĉiutage du gazetojn, kaj ĉi tiun jaron [2023] okazis senĉesaj maldungadoj en amaskomunikiloj (8). Mother Jones ne modifis sian redakcian linion.
Nek Le Monde diplomatique. Cetere, ni atingis la dek-unuan paragrafon de kontinua teksto, sen opcio pri "klera resumo" nek scintilantaj vortoj. Ĉu vi daŭre ĉeestas, karaj legantoj ? Se jes, eble tial, ke nia gazeto havas tiun nun maloftan karakteron : ĝi plejparte ekzistas sur papero. Tia aparteco kompreniĝas : nia monatgazeto publikigas artikolojn longajn, postulemajn. Nu, ĉiuj esploroj kiuj, de tridek jaroj, komparas la kvalitojn de legado, en Usono, en Germanujo, en Israelo aŭ en Hispanujo, sur papero kaj sur ekrano konverĝas al sama konkludo : la legantoj montras pli firman atentemon, pli bonan komprenon, kaj pli daŭran memoradon de kompleksaj tekstoj kiam ili estas presitaj.
Surstrata ĵurnallegado en Katmanduo foto de Jean Pierre Dalbéra, CC BY 2.0, laŭ Wikimedia Commons
La pioniro de elektronika lernejo retropaŝas
Kiam temas pri spaca memoro, kiu faciligas la eblecon retroiri por kontroli legadon, kiun perturbas la senĉesa reorganizado de ekranoj laŭ siaj formatoj, pri komforto kaj okullaceco, pri kapablo komentarii, substreki, marki por pli bone asimili, pri distro kreita de la rimedo, la papero komplete venkas. Ĝis la punkto ke Svedujo, kiu ĉion vetis pri perteknologia pedagogio, decidis en 2023 malpermesi uzon de komputiloj kaj ciferecaj rimedoj en la infanetaj lernejoj kaj reuzi presitajn kurslibrojn kaj permanan skribadon (9). La ĝeneraligo de artefarita intelekto en la klasĉambroj plifortigas tiun tendencon kaj skizas novan socian disiĝon : la gepatroj de kulturitaj sociaj klasoj insistas, por ke iliaj idaroj ricevu tradician instruadon - tiel, kiel la teknologiaj firmaestroj kiuj malpermesas al siaj infanoj uzadon de produktaĵoj, kiujn ili vendas al la malnobla homamaso.
Kvankam cifereco faciligas mallongajn kaj malformalajn interŝanĝojn, papero konservas sian statuson de la plej epokŝanĝa novigaĵo pri komunikado en la du lastaj jarmiloj. Kiel rimarkigis la usona ĵurnalisto kaj verkisto William Powers, ĝia simpleco mem malhelpas nin percepti ĝin kiel moderna tekniko, kiu restos ne superebla por iaj uzoj (10) - kiel legado de Le Monde diplomatique. La multobliĝo de konstraŭstaroj al legado sur ekranoj oponigas drastan refuton al la strategio de cifereca renverso adoptita de la gazetaj eldonistoj depost la fino de la jaroj 2000-aj, nome de idealisma principo : "Ja la vortoj, la bildoj, la ideoj, la nocioj kaj la enhavo, kiujn ni produktas estas tio, kio gravas, kaj ne la subtenilo per kiu oni diskonigas ilin", asertis jam en 2000 Daniel Okrent, famulo de The New York Times. Sed la sociaj uzoj de iu rimedo ne limiĝas al mesaĝo, kiun ili enhavas. Malfermi ĵurnalon kiel nian en kafeja teraso, ricevi aproban rideton de najbaro en trajno, lasi ekzempleron en publika loko aŭ svingi ĝin en manifestacio : tiuj gestoj, tiuj engaĝiĝoj ne estas imageblaj per malmateriala formo.
Eble tial, ke papero malfermas multe pli profundan imagpovon ol simpla rolo de subtenilo de skribaĵo. Presita gazeto simbolas rekonkeron de scivolemo, regadon de nia enpensiĝo, emon "rapidi malrapide", reziston al ŝtelo de personaj informoj kaj entrudoj en privatan vivon, kiujn necesas merkatigo de la uzo de konektitaj aparatoj. En la epoko de algoritma informado, la papero ne kontrolas sian leganton, ne kaperas ties emociojn. Ĝi ne trabatas statistikan vojon kontraŭ la fluo de nia volo : male, ĝi postulas strebon, enpaĝigo foje eĉ postulas akrobataĵojn. Kiam ĝia legado inspiras ideon, analogion, relativigon, koleron, agon, oni lasas ĝin, oni haltas, oni pripensas. Ĝi estas la subtenilo de retrovita suvereneco sur la subjektoj de nia atento kaj, konsekvence, de niaj engaĝiĝoj. Tiel, laŭdo al papero ne tradukas konservativan reagon, sed racian movon kaj politikan neceson.
Kvankam la civilizacio de presado verŝajne dumlonge kunekzistos kun tiu de ciferecaj bilderoj, la estonteco de paperaj gazetoj restas tute necerta. Kaptitaj de informoj kiuj defilas, ofte senpagaj, sur iliaj ekranoj, la legantoj forfuĝas el la gazetvendejoj, kies vendokvantoj falegas. En Francujo, el la 199 magazinoj nombritaj de la alianco por nombrado de gazetoj kaj amaskomunikiloj (ACPM), pli ol 150 konstatis malkreskon de siaj vendoj inter julio 2024 kaj julio 2025. En la dek unu unuaj monatoj de 2025, la vendoj de la ĵurnalo Le Monde malkreskis je 15,3% , tiujn de Le Figaro je 13,3%. La gazeto Le Nouvel Obs anoncis malkreskon je 17,7%, Télérama je 11,7%... Por maski tiun disfrakason, la titoloj artefarite ŝveligas siajn nombrojn de ciferecajn abonantoj per rabatoj, kiuj similas likvidadon ("escepta oferto Libé Friday, du jarojn por 50 eŭroj", tio estas malpli ol po 10 cendoj tage). Sed tia artifiko ne kompensas la malprofitojn faritajn pro la malkresko de la paperaj vendoj, kaj multobliĝas maldungadoj : ĉe Le Parisien, Le Point, Le Courrier picard, La Montagne, en la firmagrupo CMI (Marianne, Franc-Tireur, Elle...), en Prisma Presse (Télé-Loisirs, Voici, Géo, Femme actuelle...), ktp. En Usono, 136 ĵurnaloj fermiĝis en 2024, tiel malaperigante 7% de la laborpostenoj en tiu sektoro. La buĉofero de titoloj kreitaj por plivastigi la influon de iliaj posedantoj ne vere minacas plurismon de ideoj, sed ĝi plifortigas la poziciojn de algoritma informado kaj ja pli gravigas la fuĝon de ĵurnalvendejaj klientoj. Tiu flankefiko rekte trafas nin.
Libera tempo favoras malrapidecon
Le Monde diplomatique profitas bonan financan farton. Sed la erodiĝo de podetalaj vendoj ne maltrafas nin. En 2025, la nombro de ekzempleroj aĉetitaj en gazetvendejoj malkreskis je ĉirkaŭ 6%, dum la abonoj al presita versio stagnis (-1,6%). Tiu mezumo kaŝas varion kiu, ekde kelkaj jaroj, forte pligrandiĝis inter "malbonaj monatoj" kaj "bonaj". Tio tradukas tiel politikan malgajon kiel neelteneblan ritmon de aktualaĵoj. En julio kaj aŭgusto, kiam multaj legantoj malproksimiĝas de siaj ekranoj kaj liberiĝas el ĉiutagaj devigoj, libera tempo estigas impeton al gazetvendejoj. La aĉetantoj de Le Monde diplomatique tiam estas duoblaj ol tiuj de decembro, kiam aferurĝeco, malgaja vetero kaj monzorgoj malproksimigas ilin el la gazetbudoj. La danĝero ne estas tuja, sed la kresko de malplenaj monatoj, la kreskanta malreguleco de vendoj kaj la malfortiĝo de la vendeja reto skizas tendencon kiu, se ĝi daŭrus, fine damaĝus la ekvilibron de nia gazeto. Le Monde diplomatique ekzistas tiom longe kiom ĝi estas pruntita, lasita sur tablo kaj reprenita aliloke. Vivigi ĝin baziĝas sur simplaj gestoj : aboni, aĉeti, donaci, konigi, montri ĝin al proksimulo ĉe gazetvendisto...
Sola sur sia mallarĝa redakcia padeto en universo de tradiciaj amaskomunikiloj (11), nia gazeto vidis flori en anguloj de la tut-tera-teksaĵo kreskantan nombron de elsendoj, podkastoj, tekstoj kiuj ankaŭ privilegias longan tempon kaj analizojn, eĉ ne ĉiam similajn al niaj. Kvankam la promeso de interreto, tiu de granda senperigo tiom potenca kiom tiu de la reformacio en la 16-a jarcento, estis forbalaita de la alveno de la teknologiaj gigantoj kaj la kancero de algoritma informado, ĝi tamen skuis la malnovan ordon. Ĉar tiu sistemo kiu liveras al cîu tion, kion li deziras vidi aŭ aŭdi, ankaŭ ebligas al ĉiu eldiri siajn opiniojn. Ĉi lastaj ne plu eniras hierarkion laŭ la statuso de sia aŭtoro, sed laŭ sia kapablo disvastiĝi kaj disopiniigi. En malpli ol jardeko, la vertikala arkitekturo de la publika debato, kiu baziĝis sur prestiĝo de fakulaj, ĵurnalistaj, politikaj paroladoj ŝanceliĝis. Sed la regantaj klasoj malpacienciĝas kaj sonorigas por reveno al ordo.
Nun difinitaj kiel problemo politika, sanitara, sekureca, la sociaj retoj estas kontrole gvatataj de la eŭropaj publikaj aŭtoritatoj. Sed pri ciferecaj aferoj, la malnova kontinento restas usona kolonio. Ĝiaj regantoj neniam pripensis produkti informadon sendependan de merkataj fortoj, nek konstrui infrastrukturojn sendependajn de tiuj de Silicia Valo. Devigitaj respekti la nunan ludon por ne aperi fortempiĝintaj, ili reduktiĝas al reguligi tion, kio ekzistas kaj ŝtopi la breĉojn, kiujn liberesprimo malfermis en la ekzistanta stato. Tio estas la senco de la batalo de la altranguloj kontraŭ "misinformado". Eŭropa prioritato de post la balotado por Briteliro en junio 2016 kaj la balota venko de S-ro Donald Trump kvin montaojn poste, tiu batalo, farita laŭ preteksto de ne neigebla multobliĝo de fantaziaj kaj mensogaj enhavoj, celas starigi reĝimon de "indulgema cenzuro" : temas pri protekti senrespondecajn uzantojn el danĝera influo, kiun povas havi libera komunikado de pensoj kaj opinioj. La monda epidemio de Kovim-19 en 2020, la milito en Ukrainujo ekde 2022, la masakro de la 7-a de oktobro 2023 kaj la israela milito en Gazao plifortigis tiun evoluon.
De malpermeso de la rusaj televidkamaloj en 2022 (sed ne de la samspecaj israelaj kiam, la sekvantan jaron, ili pravigis masakrojn de civiluloj en Gazao) ĝis dungo de "fidindaj signalistoj" taskitaj trovi kaj denunci "enhavojn supozatajn kontraŭleĝaj" kadre de la eŭropa projekto pri ciferecaj servoj, de ripetiĝanta projekto por kontroli la tuton de eŭropaj privataj konversacioj, inkluzive de ĉifritaj mesaĝiloj, ĝis la volo de la franca prezidanto "ĉion fari por efektivigi" profesian markon (12) por fidindaj informfontoj : stako da decidoj volas igi kontraŭleĝaj aŭ nevideblaj vidpunktojn - foje fantaziajn, foje abomenindajn, foje verajn - kiuj kontraŭdiras oficialan linion.
"Indulgema cenzuro" de Bruselo
Tiuj oficialaj kampanjoj por ideologiaj rektigoj havas efikojn. Dum la milito en Gazao, Facebook kaj Instagram manipulis siajn algoritmojn por limigi la videblecon de palestinaj komunikiloj, kiel pruvis enketo de British Broadcasting Corporation (BBC, 18-a de decembro 2024), kaj X havas tiom porisraelan biason, ke ĝi portempe fermis sian konversacian roboton, Grok, post kiam ĉi lasta skribis, ke la israela armeo estis okaziganta "genocidon" en Gazao kun usona kunagado. En Eŭropo la rumaniaj regantoj, kun subteno de la eŭropa komisiono, nuligis prezidantan balotadon pro fremda influo per TikTok (13). Kompreneble, tiu "indulgema cenzuro" efektiviĝas nome de nediskuteblaj valoroj (lukto kontraŭ pedofilio, antisemismo, incitoj al malamego) aŭ pro sekurecaj necesoj.
Senintenca humuro instigas la cenzuristojn doni al siaj cenzuriloj Orwell-ajn nomojn : "'Eŭropa ŝildo de demokratio', por pli bone lukti kontraŭ perreta manipulado de informado kaj fremdan entrudiĝoj", "Eŭropa centro por demokrata rezisto" kiu "arigos ĉiujn ekspertizojn kaj kompetentecojn de membro ŝtatoj kaj najbaraj regnoj", laŭ la modelo de la franca Viginium (gvatado kaj protekto kontraŭ fremdaj ciferecaj entrudiĝoj) aŭ de la sveda agentejo pri psikologia defendo (14). Jen ankaŭ "ŝildo por informado" starigita en Bukareŝto de France Média kaj Deutsche Welle, kaj pravigita la pasintan 2-an de decembro per konsterna komunikilo de ambaŭ televidkanaloj : "En internacia situacio en kiu la demokratioj estas testataj, pligravigita ĉi pasintajn monatojn post la usona malengaĝiĝo el la informada kampo, aparte en Eŭropo per la necerteco de financado al Radio FreeEurope / Radio Liberty" urĝas anstataŭi tiujn du usonajn propagandilojn, kies rusaj ekvivalentoj estis forigitaj el la eŭropaj antenoj post la invado de Ukrainujo.
Tiu ideologia enlaĉigo de kanaloj ĝis nun la malplej reguligitaj pretendas protekti loĝantarojn de rusaj intervenoj sed ankaŭ de tro evidentaj politikaj malkonsentoj. "Malamo kaj dupolusigo estas minacoj por la valoroj kaj fundamentaj rajtoj de EU kaj endanĝerigas la stabilecon de niaj demokratioj (15), klarigis S-ro Michael McGrath, komisaro pri demokratio, justico, jurŝtato kaj protektado de la konsumantoj - titolo, kiu per si mem simbolas la bruselan merkatan demokration loĝatan de civitanaĉetantoj, kiujn tro granda dupolusigo malstabiligus. Samtempe EU efektivigas eŭropan regularon pri libereco de komunikiloj, kiu garantias la rajtojn de tradicia ĵurnalismo, kies amasa plejmulto de titoloj subtenas la du lastajn pilierojn de la eŭropa projekto : merkaton kaj unuigan perspektivon de milito kontraŭ Rusujo.
Ekde nun estos malpli da libereco por tiuj, kiuj malamas ekonomian liberalismon. Kaj kiu defendos liberan komunikadon de pensoj kaj opinioj, kiam ekstremdekstro okupas tiun kampon kaj brue denuncas kreon de "ministrejo pri vero" ? Nominte "esprimlibero" la povon de posedantoj trudi sian vidpunkton al retplatformoj kaj privataj televidkanaloj, X aŭ CNews (16) laŭdas "free speech", kiu konsistas en cenzuri kaj mallaŭdi iun ajn, kiu parolas favore al Palestino, GLAT movadoj, impostoj, sindikatoj, kontraŭfaŝismo, komunismo, ktp.
Eble malvarmigante la entuziasmon de ciferecaj disidentoj, kiuj kredas trovi politikan savon en dissendado de perretaj pedagogaj enhavoj, necesas rememorigi, ke preskaŭ ĉiuj ciferecaj infrastrukturoj apartenas cû al usonaj industriistoj, kiuj impetis la pasintan januaron por kisi la fingroringon de S-ro Trump, aŭ al cenzoremaj ŝtatoj. Ambaŭ foje akordiĝas. Kiam la platformo TikTok estis taksita tro indulga pri kritikoj al Israelo, la usona prezidanto devigis ĝian posedanto vendi ĝin al usona miliardulo amika al Telavivo, tiel estigante ŝangon de linio, sed ne de ritmo (17). Por lukti per similaj armiloj, subtenantoj kaj oponantoj de ĉiuj disputegaj aferoj fakte akordiĝas pri sama taktiko : "superŝuti la zonon", plenplenigi la spacon per novaĵoj, datumoj, neadoj...
Tradicia ĵurnalismo, kiu kapitulacas fronte al postuloj de cifereca spektantaro, eŭropa leĝa kadro, kiu forĵetas same falsajn informojn, kontraŭleĝajn dirojn kaj kritikajn opiniojn : la destino de libera gazetaro pli kaj pli dependas de totala reformo kapabla depreni informadon el la merkata amboso kaj la ŝtata martelo. Atendante ke registaro montras tian volon, la disidentoj povas malfermi la paperan fenestron, kiun vi havas en manoj.
(1) Citita en Naomi S. Baron, Words Onscreen. The Fate of Reading in a Digital World, Oxford University Press, 2015.
(2) Katherine Haan, "Top website statistics for 2025", 24 octobre 2025, www.forbes.com ; "Digital news fact sheet", 10 novembre 2023, www.pewresearch.org
(3) Vidu : Naomi S. Baron, citita verko ;kaj Diana DeStefano kaj Jo-Anne LeFevre, "Cognitive load in hypertext reading : A review", Computers in Human Behavior, vol. 23, n° 3, Amsterdam, 2007.
(4) Tiu citaĵo kaj la sekvantaj en ĉi paragrafo estas ekstrataj el : Ann Blair, Too Much to Know : Managing Scholarly Information Before the Modern Age, Yale University Press, New
Haven, 2010.
(5) Vidu : James Raven, "New reading histories, print culture, and the identification of change : The case of eighteenth-cen- tury England", Social History, vol. 23, n° 3, Abingdon-on-Thames, 1998.
(6) Aurélie Aubert, "Les vidéos d'information diffusées sur les réseaux sociaux numériques : dire la société via les métriques de consultation. Une étude de cas à partir des vidéos du média Brut", Questions de communication, vol. 40, n° 2, Nancy, 2021.
(7) Spontana nestrukturita socia movado en Francio, kiu okazis ekde oktobro 2018 ĝis 2020 kaj foje esprimiĝis per perfortaj manifestacioj. (TT)
(8) Ben Dreyfuss, "Now we know Facebook made changes to show you less news from Mother Jones", 16-a de oktobro 2020, kaj Monika Bauerlein, "An Internet without news", novembro-decembro 2023, www.motherjones.com
(9) "Learning like the ancients", The Economist, Londono, 22-a de novembro 2025.
(10) William Powers, "Hamlet's Blackberry : Why paper is eternal", Shorenstein Center Discussion Paper Series, Universitato Harvard, Kembriĝo, Masaĉuseco, 2007.
(14) "Lutte contre la désinformation : l'UE propose la mise en place d'un 'bouclier européen de la démocratie'”, 12-a de novembro 2025, www.vie-publique.fr
(15) "La Commission se félicite de l'intégration du code de conduite révisé pour la lutte contre les discours haineux illégaux en ligne dans le règlement sur les services numériques", Eŭropa Komisio, Bruselo, 20-a de januaro 2025.
(16) Franca televidkanalo de kontinua informado, kiu apartenas al grupo de S-ro Bolloré, ekstremdekstra miliardulo. (TT)
(17) Legu : Benoît Bréville, "La oka fronto", kaj Serge Halimi, "Même les Américains se lassent d'Israël", Le Monde diplomatique, decembro 2025.
Jam dum la vivotempo de Johann Strauss la Danuba Valso fariĝis publika furoraĵo. Je la fino de la 19-a jarcento la tuta mondo dancis la danuban valson. Strauss mem fariĝis per tiu muzikpeco superstelulo kaj tiel ambasadoro por la marko Aŭstrio.
Principe la Danuba Valso estas la "sekreta himno" de Aŭstrio, diras historiisto de la universitato de Vieno, kiu esploras kiun rolon ludis muziko en la habsburga regno, kaj kiel aliflanke la regno sin mem difinis per muziko.
La melodioj de Johann Strauss inaŭguras en la Novjara Koncerto ĉiujare la novan jaron - kaj lia Danuba Valso estas konsiderata la sekreta himno de Vieno. Johann Strauss (filo) turneis kun sia kapelo senĉese tra la mondo. Kaj la danuba valso estis tiam unu el la plej gravaj partoj de la repertuaro. Ĝi ekestis en la jaro 1866 kiel komisia verko de la viena vira kantasocio kaj ĝi atingis rapide unuajn sukcesojn en la regno. Strauss jam antaŭvidis ke ĝi fariĝos furoraĵo.
Ĉar la kapelo de Strauss estis privata, ĝi ne ricevis subvenciojn kaj tial ili devis perlabori sian monon per senĉesaj turneoj. Kaj ili havis en siaj kunportaĵoj repertuaron kiu entuziasmigis la spiriton de la epoko. La muziko estis akceptata kiel nova kaj ekscita. La malvastaj dancoformoj, la tuŝado kaj prenado ĉe diversaj korpopartoj, tio estis klare erotikeca. La belaspekta, ĉarme aperanta Strauss kontribuis per sia konduto por doni al la valso la certan nervan tiklon. Tion la homoj volis aŭdi kaj ili preskaŭ kuŝis ĉe la piedoj de la "valsa reĝo" Strauss.
La tuttera trarompo por la Danuba Valso estis atingita en la jaro 1872, kiam Strauss prezentis la pecon ĉe la Monda Pacjubilea koncerto en Bostono. Por la festivalo estis konstruita pavilonego kiu povis gastigi 100.000 spektantojn. 800 muzikistoj staris sur la scenejo. Kaj la Danuba Valso tie fariĝis unu el la publikaj furoraĵoj de la 18-taga festivalo.
La muziko de Strauss fariĝis ankaŭ stabiliga faktoro por la habsburga regno. La regno montriĝis per tio ne kiel nesto de reakcio kompare ekzemple kun la tiama rusa regno. La Danuba Valso fariĝis "ĉiamverdaĵo", ĝi simbolas la aŭstrian muzikan kulturon kaj ĝi estas rekona melodio por Aŭstrio. Do ankaŭ post 200 jaroj ekde lia naskiĝo Johann Strauss ludas rolon kiel ambasadoro por la marko Aŭstrio.
La lerneja biblioteko de Kultura Centro Esperantista riĉiĝis pro multaj donacitaj titoloj (precipe el okcidenta Francio), kiujn ĵus ordigis sen. Kalle Vilbaste dum restado en la Helvetia Esperanto-Domo; sekve de tio la bretaro kun vendeblaj libroj pri medicino, gastronomio, religio trovis definitivan lokon en la libroservo.
Nun necesas katalogi la ordigitajn librojn, kio postulos pli da tempo kaj pacienco; sed intertempe liberiĝis la tabloj en la kaŝebla parto de la eta klasejo, kiu povas ree akcepti pli ol dek personojn, anstataŭ nur kvin. La lokalo gastigas ankaŭ la ŝirmeblajn bibliotekon kaj hemerotekon.
Krome pretas por transporto al Bujumburo libroj kaj binditaj revukolektoj: aparte gravaj estas Malgranda Revuo kaj La Nica Literatura Revuo. Ili situos en la Tanganika Esperanto-Domo, kiu gastigas la bibliotekon kaj hemerotekon de Afrika Esperanto-Instituto, la plej grandajn en la kontinento.
En somero 2022 la urba biblioteko ricevis novan direktoron; tuj poste s-ro Claude Gacond rezignis kiel arkivisto de CDELI. Samtempe eĥis la informo pri baldaŭa migro de tiu interlingvistika dokumentaro al grandioza kantona arkivejo konstruata en Ĉaŭdefono kaj inaŭgurota en 2028. Ĉar al la informo aldoniĝis la risko ke oni forĵetos centojn da duoblaĵoj kaj eĉ trioblaĵoj, la tiama vicprezidantino de KCE sendis leteron al la bibliotekestro, proponante la disponeblon de KCE akcepti tiujn superfluajn ekzemplerojn. Neniu respondis ĝis nun.
Je la 31a de decembro 2025 al la 111a Universala Kongreso de Esperanto, kiu okazos de la 1a ĝis la 8a de aŭgusto 2026 en la urbo Graco (Graz, Aŭstrio) aliĝis 621 personoj el 51 landoj. Dum decembro aliĝis 107 personoj.
Plej multaj aliĝintoj (92) estas el Germanio. Vidu la liston de la dek plej aliĝemaj landoj:
92 Germanio
67 Pollando
48 Francio
40 Hungario
38 Aŭstrio
30 Ĉeĥio
20 Koreio
19 Brazilo
19 Italio
18 Usono
Entute, el ĉi tiuj dek landoj aliĝis 391 personoj (63%), kaj 230 el la cetera mondo.
Pasint-jare je la 31a de decembro 2024 al la 110a Universala Kongreso de Esperanto en Brno aliĝis 679 personoj el 53 landoj, kaj entute UK-110 havis 1132 aliĝintojn el 63 landoj. Probable, ankaŭ la 111a esperantista mondkongreso allogos pli ol mil personojn, sed iom malpli ol estis en Brno.
La unua, plej favora aliĝtarifo finiĝis la 30an de novembro 2025. Nun, ĝis la 31a de marto 2026 validas la dua aliĝperiodo.
Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2026/01/graco-7/
La Premio Grégoire Maertens celas premii esperantistajn organizaĵojn aŭ individuojn, kiuj per siaj realigoj grave kontribuis kaj plukontribuos al la evoluigo de la Esperanto-movado. Pri la ricevantoj de la premio decidas komisiono konsistanta el eksaj prezidantoj de UEA, eventuale kun la kunlaboro de aliaj eksaj estraranoj de UEA.
Malsame al aliaj movadaj premioj, la Premio Maertens metas emfazon ne nur al la jamaj atingoj, sed ankaŭ al la potencialaj estontaj kontribuoj de la premiito; simbole, oni anoncas ĝin en la unua tago de la nova jaro, kiu ankaŭ, nehazarde, estas la naskiĝtago de la nomdoninto.
La Premio Grégoire Maertens por la jaro 2026 estas aljuĝita al Alekso Miller (Alexander Vaughn Miller) pro lia rimarkinda laboro sur la kampo de la Esperanta video-arto, kiu malfermas novajn vojojn en la informado, instruado, uzado kaj ĝuado de la lingvo.
Kreskinta en la usona ŝtato Minesoto, Alekso diplomiĝis en orienta Usono pri teatro kaj nun loĝas en Atlanto, Georgio. Tiu urbo estas la dua grava centro de filmproduktado en Usono, kaj Alekso ne nur aktoras en diversaj filmoj kaj teatraj prezentoj, sed akiris la necesajn kapablojn por mem reĝisori kaj produkti filmojn, kadre de vigla loka komunumo de kin-laboristoj. Konatiĝinte kun Esperanto en 2013, kaj spertante ĝian vivantecon en la somera kursaro NASK en 2016, li ekvidis en ĝi invitan terenon por videokreado. Inter liaj multaj kontribuoj al la evoluigo de tiu kampo, elstaras la jenaj:
la Usona Bona Film-Festivalo, kiu jam atingis sian 7an eldonon kun pli ol 200 filmoj el la tuta mondo, el kiuj la plej populara atingis jam pli ol 63.000 spektojn: https://www.youtube.com/@EsperantoUSA (ludlistoj de la Film-Festivalo troveblas ĉi tie);
la realigo de plena profesinivela filmo de la teatraĵo “1910” el la Universala Kongreso en Montrealo en 2022.
Ĉiu el tiuj diversaj projektoj estas mem plurfaceta, servante kiel modelo kaj inspiro por vastiĝanta filmkulturo en Esperanto. Ekzemple, la videoj ĉe “Exploring Esperanto” uzas diversajn formatojn, inkluzive de mallongaj vertikalaj videoj por tre mallongaj “kapsulaj” videoj (multaj el tiuj estas pri la ĝusta vortouzo de iu Esperanta vorto). La filmoj estas ĉiaspecaj: jen distraj, jen edukaj, jen plene esperante, jen angle kun esperantaj subtekstoj. Estas sonlibroj, atentokaptaj mallongaj filmoj, estas registraĵoj de koncertoj, skeĉoj, improvizaj humuraĵoj. La vigleco kaj vario en si mem kreas allogan bildon pri la lingvo kaj ĝia kulturo.
Prizorgante la Film-Festivalon, en kiu partoprenas homoj el la tuta mondo, Alekso ankaŭ helpis plibonigi la filmojn kvalite, per konsiloj kaj praktika helpo, same per prelegoj pri filmado, muntado, redaktado de sono, ktp. Li krome zorgis, ke la Festivalo ne dependu de li, kaj efektive la lastajn du eldonojn organizis aliaj, dum li mem plu senlace kuraĝigas kaj subtenas kaj la organizantojn kaj hezitemajn filmemulojn. Enplektante siajn aktorajn amikojn kaj konatojn en la produktado de filmoj en Esperanto, li cetere signife popularigis la lingvon en la Atlanta kino-komunumo.
Pinto de tiu filmproduktado ĝis nun estas la filmo de la originala teatraĵo “1910”, por kiu Alekso utiligis kvar kameraojn, redaktis la sonon, kaj faris la finan muntaĵon, inkluzive de intervjuetoj kun la aktoroj kaj la verkistino Ĵenja Amis. La fina produkto estas spektebla ĉe lia jutuba kanalo (jam 7300 spektoj). Tamen, kredante je la valoro de fizikaj realigoj, disvastigeblaj sendepende de la retaj entreprenoj, Alekso krome pretigis la filmon por eldono sur Blu-radia disko kun multaj aldonaĵoj kaj subtitoloj en ok lingvoj. Pri ties eldono nun respondecas Esperanto-USA.
Per sia talenta laboro, Alekso Miller signife plialtigas la nivelon de la Esperanta filmkulturo kaj sendube stimulos ĝian pluan evoluon en la venontaj jaroj. La aljuĝo de la dua Premio Grégoire Maertens, kun mona subteno de €1.000, celas rekoni lian elstaran kaj daŭrontan kontribuon.
En la jutubkanalo de UEA eblas spekti intervjuon kun la premiito, kiun faris Mark Fettes, eksa prezidanto de UEA kaj ano de la juĝkomisiono: https://www.youtube.com/watch?v=IncoMT6YmdY.
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Aaron Chapman el Kanado
En Ukrainio dum jardekoj multaj homoj vivis nature inter du lingvoj. Oni povis aŭdi la rusan en familia rondo, en vendejoj, en urboj kaj en amaskomunikiloj, dum la ukraina ofte havis alian rolon, ekzemple en lernejoj, en oficialaj dokumentoj aŭ en regionoj kie ĝi tradicie pli fortis. Por multaj tio ne estis granda demando: oni simple elektis la lingvon, kiu venis plej facile en la momento. Tia ĉi dulingveco povas aspekti tre ordinara, preskaŭ nevidebla, ĝis la tago kiam la historio forte frapas.
Post sendependiĝo en 1991 la ukraina fariĝis la sola ŝtata lingvo, kaj tio logike influis la publikan vivon. Tamen la rusa restis vaste uzata, precipe en kelkaj grandaj urboj kaj en orientaj partoj de la lando. Multaj ukrainoj parolis ruse hejme, sed sentis sin tute ukrainaj. Tio gravas por kompreni la nunan ŝanĝon: lingvo ne ĉiam estas simpla signo de politika sinteno. Homo povas ŝategi sian landon kaj samtempe uzi lingvon, kiun li heredis de familio aŭ de la urbaj kutimoj.
Sed la lastaj jaroj ŝanĝis la emocian pezon de la lingvoj. Por multaj, la rusa komencis soni ne plu kiel neŭtrala rimedo por interparoli, sed kiel lingvo ligita al minaco, al perdo, al perforto. Tio ne signifas, ke la lingvo mem kulpas. Lingvoj estas homaj iloj, ne tankoj. Tamen la sperto de milito povas alglui al vortoj tre fortajn sentojn, kaj tiam eĉ simpla frazo aŭ akĉento povas rememorigadi doloron.
Pro tio oni vidas interesan fenomenon: multaj ruse parolantaj ukrainoj konscie transiras al la ukraina. Ne ĉiam perfekte, ne sen embaraso, foje kun miksitaj formoj, sed decideme. Kelkaj diras, ke ili volas, ke la ukraina fariĝu la norma lingvo de la ĉiutaga vivo. Aliaj klarigas tion kiel geston de solidareco: se la lando estas atakata, oni volas pli forte teni tion, kio apartenas al ĝi. Oni ankaŭ rimarkas, ke la socio ofte reagas kun pacienco: se homo provas, eraras, serĉas vortojn, multaj helpas. En tiaj momentoj lingvo fariĝas komuna projekto, ne tabelo en ekzameno.
Kompreneble estas ankaŭ la rolo de leĝoj kaj institucioj. La ukrainan emfazas edukado, televido, administracio, kaj tio plifortigas ĝian videblecon. Sed la plej rimarkinda parto de la ŝanĝo ŝajnas veni el interne, el la persona elekto de ordinaraj homoj. Tio estas malofta kaj tre rapida moviĝo: lingvo, kiu antaŭe kunekzistis sen granda streĉo, perdas prestiĝon kaj komfortan lokon en la publiko, dum alia lingvo gajnas novan varmecon, novan gravecon.
Eble la plej humana konkludo estas ĉi tio: kiam homoj elektas lingvon, ili ne nur elektas sonojn kaj gramatikon. Ili elektas memorojn, estontecon, kaj manieron kunesti. En Ukrainio tiu elekto nun estas aparte videbla, kaj ĝi montras kiel profunde lingvo povas ligiĝi al digno, hejmo kaj espero.
Kiel oni maljuniĝas, tio dependas ankaŭ de la vivostilo. Kiun influon povas havi la nutraĵoj pri la mensa trejniteco, tion prilumigis esploristoj el Svedio. Ili atingis la konkludon ke regula konsumo de fromaĝo povas preventi demencon. Sed ĉu tio estas vere tiel simpla?
Ĉu kaj en kiu aĝo homoj malsaniĝas pri demenco, tio dependas de multaj faktoroj. Jam delonge estas konate ke la vivostilo povas havi signifan influon al la risko pri malsaniĝo. Laŭ tio regula moviĝado kaj sociaj kontaktoj, sed ankaŭ nefumado kaj modera konsumo de alkoholo povas malaltigi la riskon pri demenco. Tion dokumentas brita studaĵo de la universitato de Exeter el la jaro 2019. Ĉe tio la sciencistoj pritraktis la demandon ĉu sana vivmaniero povas malaltigi la riskon pri demenco ankaŭ tiam, se la risko pri malsaniĝo estas pli alta pro genetika disponiteco.
La rezulto de la studaĵo por kiu estis prijuĝe analizitaj datumoj de preskaŭ 200.000 homoj pli ol 60-jaraj montras: Ĉe personoj kun riskaj genoj kiuj vivis sane, la risko pri demenco estis je 30 procentoj pli malalta ol ĉe la kombino el riskaj genoj kaj malsana vivostilo. Alivorte dirite: Per sana vivmaniero eblas efike redukti la personan riskon pri demenco ankaŭ ĉe malfavora disponiteco.
Sed ankaŭ la nutraĵoj ludas gravan rolon por la konservado de la mensa produktivo. Kvankam la homa cerbo ampleksas kun ĉirkaŭ 1,5 kilogramoj nur proksimume 2 procentojn de la entuta korpa pezo, ĝi bezonas ĉirkaŭ 20 procentojn de la ĉiutaga energibezono. Kaj ju pli enhavoriĉaj je nutraĵoj estas tiuj energiliverantoj, des pli bone funkcias la cerbo.
Por prilumigi la influon de laktaj produktoj kun multe aŭ malmulte da graso, svedaj esploristoj prijuĝe analizis datumojn de preskaŭ 27.700 plenkreskuloj. La testpersonoj aĝis je la komenco de la longtempa studo averaĝe 58 jarojn. Ĉiuj notis ĉe la komenco tra sep tagoj siajn nutraĵojn en taglibro, ili partoprenis en intervjuoj pri nutrokutimoj kaj plenigis koncernajn enketilojn. La esplorista teamo de la universitato de Lund akompanis la partoprenantojn de la studo dum 25 jaroj. Dum tiu tempospaco malsaniĝis 3200 partoprenantoj pri demenco.
Ĉe la prijuĝa analizo de la datumoj montriĝis: Kiu konsumis ĉiutage pli ol 50 gramojn da fromaĝo kun grasenhavo de pli ol 20 procentoj, tiu havis je 13 procentoj pli malaltan riskon malsaniĝi pri demenco. Tiu kvanto korespondas al proksimume du tranĉoj da Emmentaler-fromaĝo, aŭ de Gouda aŭ Tilsita fromaĝoj. La riskon malsaniĝi pri vaskula demenco eblis redukti per la konsumo de fromaĝo riĉenhava je graso eĉ je 29 procentoj. Kaŭzoj por la vaskula demenco estas sangotrafluaj problemoj en la cerbo, dum la Alchejmera malsano ekzemple estas iniciatata per deponaĵoj de proteinoj.
Simile pozitiva efekto montriĝis ĉe la konsumo de lakta kremo kun multe da graso. Testpersonoj kiuj konsumis de tio ĉiutage unu ĝis du kulerojn, havis demencan riskon kiu estis je 16 procentoj pli malalta. Ĉe homoj kiuj konsumis magrajn laktoproduktojn tiu pozitiva efekto ne povis esti dokumentita.
La esploristoj supozas ke la kombino de diversaj nutraj substancoj en fromaĝo kaj la kompare alta enhavo je vitamino K povus esti respondecaj por la protekta efekto. La grasosolvanta vitamino ludas decidan rolon por la koagulo de sango kaj preventas angian skleroton kaj tiel la ekeston de demenco. En antaŭaj studaĵoj oni povis eĉ dokumenti ke fromaĝo povas redukti la riskon pri diabeto tipo 2 kaj pri alta sangopremo. Ambaŭ estas konsiderataj kiel riskofaktoroj por demenco.
Tamen la rezultoj ne estas ĝeneraligeblaj. Ĉar estas fakto ke temas pri observa studo. Tio signifas ke kaŭzo kaj efekto ne estas klare pruveblaj. Ankaŭ aliaj ne registritaj faktoroj kiel ekzemple regula moviĝado, nikotinkonsumo aŭ sociaj kontaktoj povas influi la riskon pri demenco. Kaj la nutrokutimoj estis enketitaj nur je la komenco de la 25-jara observa periodo, sed ja eblis ke dume tiuj kutimoj ŝanĝiĝis. Pro tio ne eblas derivi el la longtempa studaĵo certigitajn rekomendojn pri la prevento de demenco.
Je la jarŝanĝo Universala Esperanto-Asocio (UEA) sendas al la tuta esperantista komunumo kaj al ĉiuj amikoj de la internacia lingvo siajn plej sincerajn bondezirojn por paca, sana kaj esperoplena 2026. En mondo plena je defioj UEA restas firme dediĉita al sia misio: labori por interkompreniĝo, lingva justeco, internacia kunlaboro kaj solidareco inter homoj kaj popoloj.
La jaro 2025 estis por UEA periodo de intensa laboro kaj renovigo. Kun nova Estraro kaj klaraj strategiaj gvidlinioj la Asocio plifortigis sian agadon en edukado, informado, kultura kaj scienca kunlaboro kaj en la internacia sfero. Speciale rimarkinda estis la aktiva kaj videbla rolo de UEA en Unesko, la kreskanta universitata agado, la evoluo de la biblioteka reto kaj la daŭra subteno al landaj asocioj, junularo kaj virtualaj iniciatoj. Tio ĉio realiĝis danke al la engaĝiĝo de membroj, volontuloj, mecenatoj kaj kunlaborantoj tra la tuta mondo. Tio estas la reto de UEA.
Okaze de la jarŝanĝo UEA atentigas, ke la januara numero de la revuo Esperanto (n-ro 1/2026) nun estas libere elŝutebla por ĉiuj ĉe https://uea.org/revuoj/esperanto. Ĉiuj bonvenas legi kaj diskonigi.
La numero malfermiĝas per la novjara mesaĝo de la Prezidanto de UEA, titolita “Se nur 365…”, kiu invitas pensi pri konstanta, ĉiutaga engaĝiĝo al la valoroj de solidareco, respondeco kaj homa proksimeco - kaj kiel inteligenta donacprogramo, kiel Alianco 365, povas ŝanĝi nian estontecon. Inter la aliaj ĉefaj temoj de la numero troviĝas raportoj pri la progreso de multlingvismo en Unesko, pri la forta delegacio de UEA en la 43-a Ĝenerala Konferenco de Unesko, intervjuo kun estrarano Miora Raveloharison, artikoloj pri edukado, landa agado kaj eventoj, kaj memoroj pri forpasintaj aktivuloj, kiuj lasis profundan spuron en la movado kaj kiujn ni plu honoru en 2026.
Rigardante antaŭen al 2026, UEA jam intense preparas la 111-an Universalan Kongreson de Esperanto en Graco (Graz), kie esperantistoj el la tuta mondo renkontiĝos por interŝanĝi ideojn, spertojn kaj viziojn por la estonteco de la lingvo kaj la movado. La kongreso estos grava momento por fortigi internaciajn ligojn kaj por konkrete sperti la valorojn, kiujn Esperanto reprezentas. Pli ol 620 homoj jam aliĝis! Se vi ankoraŭ ne aliĝis, vi bonvenas tion fari ĉe https://uk.esperanto.net.
UEA kore dankas ĉiujn, kiuj per membriĝo, donacoj, partopreno kaj diskonigo subtenas ĝian laboron. Je la fino de 2025 la Asocio kun fido kaj espero rigardas la venontan jaron kaj invitas ĉiujn daŭre kunvoji. Restu aliĝinta kaj donacanta al UEA: https://uea.org/alighoj/alighilo.
UEA estas nia, UEA estas ni. Feliĉan kaj esperoplenan 2026!
Instruado de Esperanto estas grava tasko kaj nepra bezono ne nur por servi la jam iomete parolantojn kaj oferti al ili progreson en la uzado de Esperanto, sed ankaŭ zorgi pri komencantoj, ja sen novaj lernantoj nia movado ne povus longe ekzisti.
La lingvokursoj en Esperanto-Centro Herzberg jam dum kelkaj jardekoj estas organizataj por lernemuloj en pluraj niveloj: komencantoj, komencintoj kaj partoprenantoj kun stabila lingvouzo trovas niajn ofertojn plurfoje en la jaro, ĝenerale en printempo kaj aŭtuno unu-du fojojn dum semajnfinoj, kaj kompreneble ankaŭ en somero eblas lerni la lingvon ĉe ni, sed tiam eĉ en unu aŭ du sinsekvaj semajnoj, en Somera Esperanto-Perfektigo.
La 14-16an de novembro 2025 ni havis intensan semajnfinan kunlernadon, kiel kutime, en du grupoj. La komencantojn en la nivelo A1 instruis Peter Zilvar uzante la lernolibron de Stano Marček kaj enkondukante la kursanojn ankaŭ en la Esperanto-movadon, ja ili bezonas scii ankaŭ tion, kie kaj kiel ili povas utiligi sian lingvokonon, kiujn kulturajn travivaĵojn ili povas havi en la Esperanto-mondo.
La grupo de progresintoj en la niveloj B1-B2 lernis sub la gvido de Zsófia Kóródy, kiu per diversaj metodoj instigis ilin al intensa lernado, ke ilia vortprovizo, parolkapablo kaj gramatika ĝusteco tre rapide evoluu. Bildvortaroj, interesaj legaĵoj el gazetoj kiel “Juna Amiko”, “Kontakto” kaj “Monato” estis taŭgaj helpiloj por stimuli diskutadon, rakontadon, esprimon de propra opinio kaj per tio atingi la celon.
Ni postulis ankaŭ tuttempan lingvouzon, t. e. ne nur dum la lecionoj, sed ankaŭ dum la paŭzoj kaj dum la komunaj tag- kaj vespermanĝoj. Eĉ la urbogvidado okazis por ili en Esperanto, do eĉ tiu tempo estis bone utiligata por uzo de la lingvo en naturaj cirkonstancoj.
Ni ĝojis, ke kelkaj lernantoj revenis post sukcesa, rezultoplena lernado en antaŭaj semajnfinaj kursoj, ja tio montras, ke ili bonfartis kaj estis pretaj je plua, pli altnivela lernado.
Nia lasta ĉi-jara studsemajnfino okazis – kiel kutime – en la semajnfino proksima al la 15a de decembro, la Tago de Esperanto-libro kaj la naskiĝtago de Zamenhof. La programo enhavis tiurilatajn temojn: konatiĝon kun la vivo kaj verkoj de Zamenhof, informadon pri novaj Esperanto-libroj, komunan legadon ktp. Danke al niaj invititaj prelegantoj la ĉeestantoj povis surloke ĝui la prezentadojn, interalie, ankaŭ pri Kristnaskaj tradicioj kaj nekutimaj muzikinstrumentoj en Slovakio; aliaj interesiĝantoj povis sekvi la prezentadojn per Zoom.
Ni planas daŭrigi la organizadon de tiaj semajnfinaj studsesioj ankaŭ en 2026, parte ankaŭ hibride.
Jen nia plano por 2026:
Semajnfinaj kursoj: 20-22.03, 30.04-3.05, 12-14.06, 11-13.09.
Tutsemajnaj kursoj: 17-24.07 kaj 24-31.07.
Niajn novajn kursofertojn por 2026 ni baldaŭ publikigos en nia retpaĝaro: http://esperanto-urbo.de
Bonvenon ankaŭ en 2026!
Zsófia Kóródy
Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2025/12/germanujo-44/
La jaro 2028 estos tre grava por la kataluna esperantismo. Danke al la kunlaboro inter Kataluna Esperanto-Junularo kaj la departemento pri Edukado de Katalunio, esperanto povos esti elektita kiel unujara opcia fako en la katalunaj mezlernejoj. Unua provo okazos en Subirats jam dum 2027. La celoj de la iniciato estas pluraj: akirigi al la katalunaj lernantoj ĝeneralajn lingvajn konojn kaj kapablojn kiuj helpos al ili lerni aliajn lingvojn; samtempe, pritrakti kaj esplori valorojn kaj konceptojn kiel lingvan diversecon aŭ lingvan justecon. Dum 2026 kaj 2027, kunlabore kun ILEI, okazos trejnprogramoj por instrui esperanton al preskaŭ naŭcent katalunaj mezlernejaj lingvoinstruistoj, por ke ĉio pretu en 2028.
La Senato de la Esperanta Civito aprobis hieraŭ en Pavio tri rezoluciojn, kies dispozicia parto situas ĉi-sube, ĉie kun la enkondukaj vortoj “La Senato”.
(pri cionismo) KONSTATAS ke cionismo estas degeneranta pro la ekstremismo de iuj religie inspiritaj movadoj en Israelo; ENGAĜAS la Kapitulon subteni en politike neŭtrala lando internacian simpozion pri la aktualeco de la proponoj de Zamenhof alternativaj al cionismo por pritrakti la hebrean demandon.
(pri la komentoj en HeKo) INVITAS la Konsulinon, kiel oficialan proparoliston de la Esperanta Civito, engaĝi la redakcion de HeKo al: 1) forigo de la ebleco komenti en esperantio.net; 2) tuja malfermo de la eblo komenti en la Telegrama kanalo de HeKo; 3) atento pri la fakto ke ĉiu komento devas respekti la Universalan Deklaracion pri la Homaj Rajtoj. Pri la kostoj en la Telegrama kanalo garantias mecenato en Lombardio, almenaŭ por 2026.
(pri la Senata Reglamento) STARIGU sesmonatan laborkomisionon por la eventuala reformo de la Senata Reglamento, konsistantan el reprezentantoj kaj de la majoritato (du) kaj de la opozicio (unu), ĝis la venonta eksterordinara Senata sesio (art. 29 de la Senata Reglamento).
La komisionanoj estos Rubeno Fernández, Lucien Kagina kaj Perla Martinelli.
Tiun ĉi rakonton verkis kaj produktis Jarka Malá el Ĉeĥio
Kiam mia nevo naskiĝis, ĉiuj ĝojis. La knabo ŝajnis gaja, forta kaj scivolema. La mondo ĉirkaŭ li baldaŭ apartenis al li. Ĉiuj el nia familio ĝuis tiun estaĵon. Ankaŭ mi volis havigi gajan knabon, kiu scipovas gaje vivi...
Kiam li kreskis, mi helpis zorgi pri li kaj atendis lian decidon pri elekto de profesio. Sed li, kiel aliaj knaboj ĉirkaŭ li, ne volis studi longe, li rapide mergiĝis en la vivon. Li fariĝis vendisto. Estis interese persvadi homojn aĉeti ion, ne gravas kion. Sed aperis obstakloj: la prezo ne povis esti tro streĉita, tio homojn malinstigis aĉetadi. Post sep jaroj ĉio ŝanĝiĝis.
En nia urbo oni ne povas kreskigi siajn fortajn flankojn de karaktero, li translokiĝis al ĉefurbo. Tie certe estas pli da ebloj kreski. Okazis: Li fariĝis pli granda vendisto en privata firmao. Li ofertis novajn komercajn artiklojn. Nun li klopodis alporti en konvena tempo ĉiun menditan artiklon al atendata loko. Ilia frapfrazo estis: Se ne hodiaŭ, morgaŭ senpage! La firmao kreskis, la profito ankaŭ. Mia nevo estis tre kontenta pri si mem. Post sep jaroj tio ŝanĝiĝis.
En nia loĝloko kaj kun lokaj ebloj oni ne povas kreski, do li devas foriri en la vastan mondon. Li estiĝis vendisto-manaĝero kun monda direktado: Li sufiĉe ofte vojaĝis en aliajn landojn, malkovris vizitindaĵojn en Eŭropo, Azio, Ameriko. La vivo estis agrabla, la laboro tre plaĉis al li. Unu obstaklo aperis: ne estis tiom da tempo por havi ankaŭ ripoztempon. Li streĉe laboris dum multaj horoj. Ĝis la tempo, kiam li komprenis, ke la vivo rapide pasas kaj neniam li estos kontenta pri sia rezulto. Li brulkonsumiĝis. Post sep jaroj ĉio ŝanĝiĝis.
Li revenis en sian loĝlokon. Li serĉis novan laboron, ĉar aĉeto de nova domo postulas de li gajni pli da mono. Li serĉis ĉie, li kontaktis kapoĉasistojn (headhunters), sed neniu povis trovi al li ion taŭgan, lia posteno troviĝis tre alte en hierarĥio de postenoj. Dum unu jaro kaj duono li trovis postenon de kriza direktoro. Li devis labori kun homoj, ne kun artikloj. La firmao, kiu troviĝis en krizo, ne plu konserviĝis, sed perdoj ne estis tiel gravaj. Por mia nevo lia laboro finiĝis. Li devis pluserĉi en pli larĝa horizonto.
Antaŭ sep jaroj li finfine troviĝis en proksima lando en privata firmao kun multaj dungitoj. Li rapide penetris en novan medion, rapide ellernis la kondiĉojn de kresko de vendado en nova merkato. Li sukcesis estiĝi grava membro de tiu-ĉi firmao. Al ĉiuj li plaĉis, li venis kun novaj ideoj de vendado, lia vivo kontentigis lin. Denove li rekomencis, denove li malkovris, ke vojaĝo al sukceso estas streĉita afero. Li ne plu volas esti manaĝero. Ĉu li povas vivi sen konata hierarĥio de entrepreno? Ĉu li trovas tute alian laboron? Lia celo: esti memstara. Tre bona ideo! Sed kiel trovi truon en la merkato? Kion li proponus al la mondo? Li ankoraŭ ne scias: li estas bona vendisto, eminenta fotografo, bona parolanto.... Sed li ne volas esti dungita.
Nun li ankoraŭ serĉas sian novan postenon, kiu riĉiĝus lin. Poleksumu al lia baldaŭa viciĝo en nova labora procezo. Entuziasmo ne mankas al li. Nova generacio, kiu ne ĉesas serĉi ion novan, ion kontentigan...
Je la Zamenhofa Tago en Katmanduo kunvenis 37 esperantistoj por festi la 166an naskiĝdatrevenon de Zamenhof. Philip Pierce, Indu Devi Thapaliya, Shrijana Joshi, Nabin Lal Shrestha, L. P. Agnihotri kaj Sabita Dahal rakontis pri Esperanto kaj pri la aŭtoro de Esperanto. Sekvis unuminuta silenta paŭzo omaĝe al la esperantistoj forpasintaj dum la pasinta jaro, interalie, Renato Corsetti, Roman Dobrzyński kaj Rob Moerbeek. La prezidanto de Nepala Esperanto-Asocio (NEspA), kiu poste prezentis prelegon en Esperanto kaj en la nepala lingvo. La festa kunveno finiĝis per bongusta tagmanĝo preparita de Harka, Sushila, Shanta kaj Parsuram. La tutan programon lerte kondukis la kasisto de NEspA, Dipak Shrestha.
Kelkajn semajnojn pli frue komenciĝis 20-leciona kurso de Esperanto ĉe la departemento pri kampara disvolviĝo, oficiale subtenita de Kotesar Multfaka Kolegio. Kvindeko da studentoj lernas Esperanton ĉiusabate. Ĉe la fino de la kurso, la studentoj ricevos oficialan atestilon de la kolegio.
Bharat Kumar Ghimire
Prezidanto de NEspA
Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2025/12/nepalo-5/
Multaj esperantistoj en Ukrainio suferas pro la milito. Aparte severaj estas en la lastaj semajnoj la atakoj kontraŭ Ĥarkivo kaj Odeso, urboj kun longa movada tradicio. En Ĥarkivo manpleno da esperantistoj sukcesis kunveni por soleni la 115-an datrevenon de la unua loka Esperanto-asocio.
Esperantistoj en Ĥarkivo en decembro 2025 kunvenis por rememori la fondon de loka Esperanto-asocio, kiu okazis en decembro 1910. Sidas Natali Lubenska, Svitlana Neĵalska, Volodimir Hodin. Staras O. Sokolovskij, Olena Trojnikova. Sokolovskij estas sur la foto anstataŭ Vadim Susidko, kiu ekmalsanis.
Ĥarkivo en nord-orienta Ukrainio antaŭ la komenco de la milito estis la dua urbo laŭ grandeco en Ukrainio, kun 1,4 milionoj da loĝantoj. En februaro 2022 la rusiaj atakantoj preskaŭ sukcesis eniri la urbon, kiu situas nur dudek kilometrojn sude de la landlimo, sed la defendantoj sukcesis haltigi la atakon.
De tiam la urbo forte suferas de la rusia bombardado, kaj multaj loĝantoj, ankaŭ esperantistoj, forlasis Ĥarkivon. Sed neniel ĉiuj. Oni taksas, ke proksimume miliono da homoj plu loĝas en la urbo. Parto el ili tamen mem estas rifuĝintoj el regionoj eĉ pli trafitaj de la milito.
“Tiel aspektas nun nia kulturdomo”, skribas Svitlana Neĵalska.
Unu el la ĉefaj Esperanto-aktivuloj en la urbo estas Svitlana Neĵalska. Ŝi rakontas, ke la urba vivo nun estas reguligata de la bombadoj kaj la haveblo de elektro.
– Mi provu priskribi unu trankvilan tagon el mia milita vivo. Ĝi estis trankvila, ĉar de matene ne malaperis elektro. Sekve moviĝis transporto, ne estis superplenaj la metrostacioj, kaj homoj rapidis al la laborlokoj. Nuntempe nia ĉefa tasko estas reŝalti la cerbon inter la opcio ”atendo de bombardado” al ”mi estas ege okupita”.
Se dum longa tempo mankas elektro, necesas efike agi kiam ĝi subite haveblas, ŝi klarigas. Respondi al la demandoj de Libera Folio ne nepre estas la unua prioritato tiam.
– Ĉiuvespere, kiam neatendite aperas lumo, mi pensas: ”sukcesi, sukcesi”… Ĉar estas tagoj, kiam ni havas elektron nur po 2–3 horojn. Pro tio, ion verki kaj poste kapti momenton por sendi estas ege malfacile. En la urbo mem la problemo ne estas tiom akra, sed mi loĝas ekster ĝi.
La 12-an de decembro 1910 en Ĥarkivo okazis fonda konferenco de loka Esperanto-asocio, kiun partoprenis 400 homoj, ŝi rakontas.
– Post 115 jaroj ni kolektiĝis grupe preskaŭ 100-one pli malmultaj. La renkontiĝo okazis dank’ al niaj Esperanto-amikoj el Danio. Ni kore dankas pro la subteno kaj helpo, kiuj estas tre gravaj al ni. Tio neimageble helpas al ni emocie, ke estas homoj, kiuj ne nur maltrankviliĝas, sed zorgas kaj subtenas samideanojn dum tiuj malfeliĉaj jaroj.
Danaj esperantistoj kolektas helpon por Ukrainio jam de kelkaj jaroj. Sur la ukraina flanko la distribuadon kunordigas Viktor Vilĥa en Odeso. Li rakontas, ke la milito rekte trafas multajn esperantistojn.
Tonja Kalaŝnik.
– Por tiuj, kiuj soldatiĝis, ĝi signifas malpli da eblecoj helpi al siaj familioj. Por rifuĝintoj, ĝi signifas la perdon de siaj hejmoj kaj akre pliigitan vivkoston. Por tiuj, kies hejmoj estis difektitaj pro proksima batalado aŭ bombado, necesas ripari ilin. Kaj por multaj maljunaj, malsanaj esperantistoj, ĝi signifas pliiĝon de ilia vundebleco, ĉar tiuj, je kies helpo ili povis fidi antaŭe, nun batalas, helpas al la armeo aŭ fuĝis.
La bezonoj estas eĉ pli akraj dum la malvarma sezono, pro la altaj kostoj de hejtado kaj pro la manko de elektro pro la daŭraj bombadoj, li diras.
Unu el la ricevintoj de subteno el la esperantista monkolekto estas Antonina (Tonja) Kalaŝnik, esperantisto ekde la jaro 1989, nun grave malsana pensiulo. Ŝi mesaĝas, ke ŝi havas tre fortan motiviĝon:
”Mi revas travivi por vidi la venkon de Ukrainio, kiun mi amas pli ol ĉion alian.”
Komence de decembro Jacob Nordfalk en Danio alvokis esperantistojn kontribui al la monkolekto, por ke ankaŭ ĉi-jare oni povu sendi al Ukrainio la planitan sumon. La alvoko tuj havis rezulton, li rakontas.
– Post kiam mi dissendis la peton ni ricevis rekorde grandan subtenon de 17 500 danaj kronoj (2 300 eŭroj), el kiuj 10 000 kronoj estas de la dana esperantisto Jacob Damkjær Petersen. Li ĵus konfirmis la donacan sumon kaj permesis publikigon de sia nomo por nia publika librotenado.
Tio signifas, ke oni atingis la celon de la ĉi-jara monkolekto, sed la bezonoj kaŭzitaj de la milito ne malaperos dum longa tempo, kaj la monkolekto daŭras. Pli da informoj pri ĝi troveblas en la retejo de la kampanjo.
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Paŭlo S. Viana el Brazilo
En multaj esplorcentroj tra la mondo, fakuloj unuanime asertas: la homaro trapasas pandemion de mensaj malsanoj. En ĉiuj mondregionoj, milionoj da individuoj suferas de pluraj psikaj perturbiĝoj, inter kiuj tre multenombre de depresio kaj anksio. Estas tute paradokse. Neniam en sia historio la homoj povis ĝui tiom da komforto, tiom da plezuroj, vojaĝoj, komunikeblecoj, amuziĝoj kaj medicinaj progresoj; la perspektivo de vivolongo kreskis en mirinda rapideco dum la 20-a jarcento, kaj la medicinaj evoluoj estis eksterordinaraj, en ĉiuj kampoj — pensu nur pri la progresoj de Onkologio dum la lastaj 50 jaroj. Kaj tamen, la mensa ekvilibro ne akompanis tiun progreson, koncerne la senton de feliĉo, de kontenteco, de animpaco. La kvanto da memmortigoj, eĉ en landoj kun alta socia strukturo, estas surprize altaj. Eĉ inter tre junaj homoj! Kaj teruraj militoj kaj aliaj konfliktoj plu turmentas homgrupojn en multaj regionoj. Ĉu oni ne povas konsideri, ke militoj estas signoj de sociaj malsanoj?
Nu, meze de ĉi tiu iom griza panoramo, usona prestiĝa ĵurnalo publikigis antaŭ nelonge kuriozan, pensigan informon pri nova atingo de medicinistoj kontraŭ depresio: kapaŭskultilo, kiu sendas en la cerbon de pacientoj elektran kurenton. Ĝin kreis konata teknologia industrio, cele al mildigado de moderaj ĝis severaj kazoj, per elektra stimulado de la cerba regiono, kiu modulas humoron kaj streson. La tekniko ne estas nova: jam de certa tempo oni uzas stimuladon de la cerbo per ondoj, en fakaj klinikejoj, tiucele. Ĝis nun, tamen, tiaspeca flegado, sub la kontrolo de kuracistoj, estas multekosta kaj ne facile alirebla al ĉiuj pacientoj. Nun, laŭ deklaro de la fabrikanto, “Nia celo estas efektive demokratigi la aliron al tiu rimedo, en ĉiu hejmo en Usono”. La sistemon aprobis la usona sanagentejo FDA. Laŭ la fakuloj, temas pri unu plia rimedo por prizorgado de mensmalsanuloj, trans la medikamentoj. Tamen, oni povas utiligi ĝin kune kun psikodrogoj. La prezo de la nova aparato ankoraŭ ne estas difinita, sed probable restos je ĉirkaŭ 500 dolaroj. Baldaŭ aĉetebla.
Kion pensi pri tiu nova teknologiaĵo?
Sendube, oni respektu la klopodadon de industrioj mildigi la suferadon de depresiuloj. Neniu povus kritiki tion.
Tamen, kio pri la menciita pandemio? Kio pri kompreno de tiu tragika fenomeno de kresko de depresiuloj en la mondo? Kio fakte okazas al la homaro? Ĝis kiam oni kreados novajn medikamentojn aŭ novajn aparatetojn por solvi problemon, kies kaŭzon oni ne bone komprenas?
Depresio estas komplika malsano, kun aspektoj genetikaj, sociaj, kaj eĉ ligataj al nutrado kaj vivstilo. Estas evidente, ke drogoj helpas, sed ne vere solvas la malekvilibron. Ĉu la interhoma komunikado, kiu ravas per sia rapideco kaj trafeco, tamen alportas ian danĝeron? Ĉu la solvo troviĝas en la mano de edukistoj, kiuj devas konduki la novajn generaciojn al aliaj vivovojoj?
Multaj demandoj, malmultaj praktikaj respondoj. Ĉu provizore oni aĉetu la novan kapaŭskultilon?
Dimanĉe, la 14an de decembro 2025 okazis Zamenhof-Festo en Angers, Francio. En bonega etoso kunvenis 63 homoj por interparoli en Esperanto. La temo estis “muziko kaj dancoj”.
Matene okazis du prelegoj: Unue, David Guérin prelegis pri siaj festivalaj spertoj en Esperantujo kaj pri la Roskilde-festivalo kaj ties diferenco de Esperantaj eventoj. Ĝi estas grandega, neesperanta, somera muzikfestivalo en Danlando, kun diversaj volontulaj teamoj, inter ili unu Esperanta. Kontraŭ iom da facila laboro, oni povas partopreni dum tuta semajno en tiu mirinda evento, tendumi kaj manĝi senpage.
Poste, XiaoXiao prelegis pri plac-dancado, tre populara en Ĉinio nuntempe. Ŝi prezentis la aktualan situacion de plac-dancado kaj sekve, la procezon de ĝia evoluo kiu reflektas la gigantan ŝanĝiĝon de Ĉinio dum la lastaj kvindek jaroj. Ŝi finis per interaktiva parto: ĉiuj partoprenantoj gaje kundancis.
Inter diversaj intervenoj, oni parolis pri la tre interesa blogo de Christian Rivière nomata “Ajnoteko”. Sekvis kantata aperitivo kaj manĝo.
Posttagmeze kantistoj kaj muzikistoj Victoria Dubin (akordiono) kaj Gérard Houitte (gitaro) muzikis, kantigis kaj dancigis nin per cirklo-dancoj, ktp.
La partoprenantoj povis dum paŭzoj spekti ekspozicietojn de nekutimaj muzikiloj (sonorileto, bekflutoj, marakoj, senmembrana tamburino, ĝembo, pluvbastoneto, psalterioj, citro, okarino, ukulelo, valiho de Madagaskaro, kalimbo, ktp), de niabibliotekaj libroj primuzikaj, de libro-brokantaĵoj kaj de aliaj libro-budetoj de amikoj.
Laurent Vignaud
Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2025/12/francujo-31/
Post preskaŭ kvin horoj da laboro, la Konsulino, sen. Lorena Bellotti, fermis la hodiaŭan parlamentan sesion en Pavio, organizitan de Centro di Interlinguistica, elĉerpinte riĉan kaj densan tagordon.
La supera ĉambro kunsidis dum la mateno, post la varma saluto de la skabeno pri internaciaj rilatoj de la pavia civito, s-ro Brendolise, laŭ delego de la urbestro. El la multaj decidoj: aliĝis du novaj paktintoj (Centro di Interlinguistica, el Tiĉino, kaj Esplora Instituto de Esperantologio, el Svedio); estis aprobitaj — kelkaj plibonigitaj per amendoj — la modifoj Comincini pri direktivo Mühlemann kaj nova reglamento pri lingvotestado, laŭ propono de LF; same, la direktivo Barikumutima pri aliĝoj al la Pakto (AEI + HdE), la rezolucio Deceuninck-Silfer pri datenprotektado (HdE), la rezolucio Piccinini pri la Oka de Marto (proponita de la nova forumanino de FEM, c-ino Piccinini).
Same diligente laboris la Senato posttagmeze. Post la interesaj komunikoj de la kapitulanoj rilate al la respektiva aktiveco, estis aprobitaj (kun modifoj) la rezolucio pri cionismo (Kagina-Bartek), tiu pri la komentoj en HeKo (Martinelli) kaj la propono pri starigo de triopa komisiono por eventuala reformo de la Senata reglamento (Martinelli), kiu laboros dum la venontaj ses monatoj.
La sesio, la unua en la prestiĝa universitata urbo en Lombardio, anstataŭis la planitan leĝodonan kunsidon en Buĵumburo, nuligitan pro la milita stato en la areo. Fotis oficiale la eventon s-ro Federico Perinetti, kies laboron oni povas vidi petante al informado@esperantio.net.
Kvinan fojon, okaze de la Zamenhof-festo, precize la 15an de decembro 2025 (la Tago de la Esperanta Libro), la Akademio de Esperanto invitis tutmondan publikon al Konferenco de la Akademio, en kiu akademianoj prezentis per Zoom siajn laborojn kaj la laboron de la Akademio kaj fine proklamis la Laŭron de la Akademio 2025. Prelegis kvin akademianoj, ĉeestis pli ol kvardek spektantoj.
Amri Wandel prezentis la tradukadon de dika libro pri astrobiologio, Vivo en la Kosmo, kiun post kvarjara verkado kune kun biologo li publikigis anglalingve (“Life in space”) ĉi-septembre. Post multjara redaktado de la IKU-libro kaj verkado de pluraj libroj (“La Kosmo kaj ni”, …) pri astronomio kaj astrofiziko, li frontas novajn terminologiajn problemojn (vivo-zono…) en tradukado de tiu kompleta lernolibro pri nova fako. Sekvis demandoj ekzemple pri la diferenco inter biologia-signo kaj viv-signo.
Bertilo Wennergren montris al ni la testo-version de la venonta PIV. Ekde 2020, li gvidas la teamon, kiu profunde revizias tiun Plenan Ilustritan Vortaron per reta sistemo, kiun li evoluigas. La testo-versio testo.vortaro.net, ekde nun alirebla de la publiko, prezentiĝas pli klare, kun ligiloj al la precizaj kuntekstoj de la ekzemploj el pli ol 600 fontoj, kaj ĝi rajtigas ĉiujn raporti pri restantaj problemoj. Ruth Kevess-Cohen, membro de la teamo, prirespondis plurajn demandojn interalie pri la dato de la presota versio, eble 2030.
François Lo Jacomo priskribis la voĉdon-sistemon de la Akademio. Estas matematike pruvite, ke ne povas ekzisti plej bona voĉdonsistemo, kaj pluraj malsamaj voĉdonsistemoj estas efektive uzataj tra la mondo. En la Akademio gravas la du-triona plimulto kaj kiel kvorumo kaj kiel rezulto, interalie por oficialaj aldonoj al la universala vortaro. Kaj por voĉdoni inter pluraj ebloj la Akademio uzas la metodon de Kondorceto: voĉdonon per prefer-ordo de ĉiuj ebloj.
Jesper Jacobsen prelegis pri la premio Ampère de la franca Akademio pri sciencoj, kiun li ricevis la 28an de oktobro 2025. En Francio ekzistas kvin akademioj fonditaj de Colbert en 1666, kiuj interalie aljuĝas premiojn. Jesper Jacobsen pristudas statistikan fizikon, geometriajn modelojn de magnetaj materialoj. Studante fraktalan promenadon en ebeno hazarde tegita de etaj sesanguloj, li determinis la konstantojn de la statistika modelo. Kiam la ebeno iĝas duone tegita, subite la dudimensia perkolo laŭ tiuj sesanguloj pleniĝas.
Edmund Grimley Evans, memoriginte la historion kaj la regularon de la premioj aljuĝitaj de la Akademio de Esperanto, proklamis la ĉi-jaran laŭron de la Akademio: el 16 kandidataj libroj, la sephoma juĝkomisiono premiis poezian verkon aperintan en 2024: “Ek sor!” de Evgenij Georgiev. Ĝi konsistas el 105 sonetoj (7 sonet-kronoj) en klasika stilo. 38-jara inĝeniero kaj tradukisto loĝanta en Kazaĥio, Evgenij Georgiev estis jam plurfoje premiita en la Belartaj Konkursoj de UEA.
En la retejo de la Akademio, akademio-de-esperanto.org/, eblas spekti ĉiujn prelegojn de la Konferenco de la Akademio kaj legi pli detalan priskribon de la laŭro de la Akademio kaj de ties aŭtoro.
François Lo Jacomo
Ĉi tiu artikolo aperis en la decembra (vintra) eldono de “La Ondo de Esperanto” (2025).
Ĉe represo aŭ citado bonvolu nepre indiki la fonton:
Papere: La Ondo de Esperanto, 2025, №4 (326).
Rete: La Ondo de Esperanto https://sezonoj.ru/2025/12/akademio-35/
Tiun ĉi sonartikolon verkis kaj produktis Luiza Carol el Israelo
La pentraĵo estas farita de Luch OFER, la filino de la verkistino, en la jaro 1991.
Tiam la pentristino estis 18 jara.
Antaŭ tre tre longe, ĉe la piedoj de la Anda montaro, troviĝis eta vilaĝo, kie loĝis diligenta knabino. Ŝia nomo estis Anda, kaj ŝi estis paŝtistino.
Ĉiutage, Anda vekiĝis frue kaj kondukis la lamojn de la vilaĝo al paŝtejo. Ŝi scipovis melki ilin kaj purigi ilin. Kiam unu el la lamoj vundiĝis aŭ malsaniĝis, Anda flegis ĝin kaj kuracis ĝin pere de folioj, semoj, fruktoj aŭ radikoj. Tiujn kuracrimedojn instruis al ŝi la potenca sorĉistino Kvinoo, la Patrino-de-Ĉiuj-Grenoj, kiu loĝis en malproksima kavo, tre alte en la montaro.
Foje, dum plenluna nokto, Granda Vesperto eniris la vilaĝon. Tiu estis malica sorĉisto, kiu aliformiĝis en vespertegon por ŝteli manĝaĵon. Senbrue, li prenis sakojn da legomoj kaj grenoj, metis ilin sur la dorson de du lamoj kaj malaperis kune kun la ŝarĝitaj bestoj. Ekde tiam, li komencis viziti la vilaĝon ĉiun plenlunan nokton, por ŝteli. Ĉiufoje, li endormigis la vilaĝanojn, tiel ke ili ne kapablis forpeli lin. Oni preparis dekojn da kaptiloj por kapti lin, sed li superruzis ĉiujn per siaj sorĉoj.
La vilaĝanoj fariĝis pli kaj pli malkontentaj. Anda estis la plej chagrenita el ĉiuj, ĉar ŝi amis la lamojn kaj timis pri ilia sorto. Fin-fine, Anda prenis la lamojn de la vilaĝo en la montaron. Tri tagojn ŝi marŝis kun la lamoj tra kaŝitaj sekretaj padoj, ĝis ŝi alvenis al la kavo de Kvinoo.
La saĝa kaj potenca Patrino-de-Ĉiuj-Grenoj manĝigis la lamojn kaj la knabinon aŭskultante atente ties ĉi plendojn. Dum la nokto, Anda kaj la lamoj dormis, sed la sorĉistino laboris diligente. La sekvan matenon, Kvinoo ŝarĝis la lamojn per sakoj da mirakla greno, kiun ŝi ĵus preparis. Anda revenis hejmen kune kun la ŝarĝitaj lamoj.
Tio okazis ĝuste dum la sezono de grenosemado, kaj la vilaĝanoj tuj eksemis la novan grenon. La Granda Vesperto daŭrigis siajn vizitojn kaj ŝtelojn sensuspekteme, ankoraŭ kelkajn monatojn. Dume, la mirakla greno donis tre rapidan rikolton kaj la vilaĝanoj komencis prepari kaĉon el ĝi. Tiu manĝaĵo igis ilin ĉiutage pli fortaj. Iun nokton, la Granda Vesperto venis por ŝteli kiel kutime, sed la vilaĝanoj fin-fine sukcesis kontraŭstari liajn sorĉojn kaj forpeli lin. Pro timo, li fariĝis pli kaj pli malgranda kaj kaŝis sin. Laŭ onidiroj, li perdis por ĉiam la kapablon sorĉi, forfuĝis el la vilaĝo kaj neniam revenis.
La miraklan grenon, la vilaĝanoj nomis “kvinoo”, laŭ la nomo de la Patrino-de-Ĉiuj-Grenoj. Ĉu vi konas ĝin? Ĉu vi ŝatas ĝin?
RECEPTO PRI KAĈO “ANDA”
Mi boligis en apartaj kaseroloj kvinoon kaj florbrasikon. Mi miksis egalajn kvantojn el ili kune kun freŝa olivoleo kaj pastigis ĉion. Mi aldonis selon, karvion kaj kariofilon laŭ mia gusto. Mi dekoraciis per kapsiko, petroselo kaj olivoj.
Belarusio estas en la geografia centro en Eŭropo, dum sia historio ĝi ĉiam estis loko, kie multaj kulturoj, lingvoj kaj religioj renkontiĝis kaj kunvivis en paco. Ankaŭ Zamenhof dum kelkaj jaroj loĝis en Grodno, ĝis nun konserviĝis lia domo, kie nun troviĝas restoracio “Esperanto”. Kvankam Belarusio havas multajn historiajn ligojn kun Esperanto, nun ĝi restas preskaŭ la sola lando en Eŭropo, kie oficiale ne ekzistas Esperanta movado.
Lokaj Esperantistoj kune kun siaj moskvaj amikoj decidis ŝanĝi tion. Pasintjare okaze de la Zamenhof-Tago grupo da junaj Moskvaj esperantistoj kaj kelkaj esperantistoj el Grodno okazigis Esperantajn renkontiĝojn en Minsko kaj Grodno por revivigi la Esperantan movadon en Belarusio. Kvankam tiam pluraj gejunuloj esprimis sian deziron aliĝi al BelEJO (Belarusia Junulara Esperantista Organizo), ĉi tiu organizo ne ekfunkciis.
En majo 2025 estis organizita Esperanta ekspedicio tra Belarusio kun la celo trovi lokajn esperantistojn kaj krei jutubajn filmetojn pri kelkaj urboj de la lando, la filmetoj nun troveblas ĉe jutubo en la kanalo Esperanto Vivo (https://mallonge.net/evivo). Poste liceanoj de la Belarusia Ŝtata Universitato, kiuj ĉeestis la pasintjaran renkontiĝon decidis organizi novan kunvenon okaze de ĉi-jara Zamenhof-Tago. Moskvaj esperantistoj ofertis por ili librojn en Esperanto kaj lernolibrojn.
La 14an de decembro ĉi-jare, sojle de la Zamenhof-Tago, en Minsko okazis renkontiĝo de esperantistoj en la antikafejo “Atmosfero” kun partopreno de ĉirkaŭ dudek gejunuloj, kelkaj el ili jam estis kapablaj paroli Esperanton kaj surprize malkovris ke ili ne estas la solaj esperantistoj en Minsko.
Dum la renkontiĝo okazis mia prelego pri la vivo de Zamenhof kaj pri historio de la Esperanta movado, pri famaj Belarusiaj esperantistoj kaj pri la perspektivoj de revivigo de la landa movado; estis venditaj lernolibroj. Unu el la junaj liceanoj anoncis sian propran Esperanto-kurson por liceanoj sekvontjare.
Ĉi tiu artikolo aperis en la novaĵretejo “La Ondo de Esperanto”.
Ĉe represo aŭ citado bonvolu indiki la fonton:
“La Ondo de Esperanto” https://sezonoj.ru/2025/12/belarusio-2/
La 3an de januaro 2026 Usono bombardis Karakason, la ĉefurbon de Venezuelo, mortigante kaj vundante homojn kaj kidnapante prezidanton Nicolás Maduro kaj lian edzinon. Ĉi tio estas krima ago, kiu rekte malobservas internacian juron, inkluzive de Artikolo 2, Paragrafo 4 de la Ĉarto de Unuiĝintaj Nacioj, kiu malpermesas la uzon de forto 
Antaŭ unu semajno, je la jarŝanĝo, aperis la decembra (laŭ la nordhemisfera vidpunkto: vintra) eldono de la ĉiusezona bitgazeto “La Ondo de Esperanto” (2025, №326) kun 147 paĝoj. Entute, dum la 2025a jaro aperis kvar “Ondoj” kun sume 563 paĝoj (137 + 139 + 140 + 147 paĝoj). Kvankam la redakcio ĉiujare promesas 100-120 paĝojn ĉiusezone, do 400-480 paĝojn jare, ĉiam aperas multe pli. Sur la decembraj paĝoj (legeblaj laŭ la normoj “pdf” kaj “ePub”) estas sepdeko da tekst(et)oj kaj multaj ilustraĵoj.
La fonda kongreso de SAT en 1921.
SAT ne estas politike neŭtrala, male ol UEA. En freŝa 
Dante Alighieri. Vivo nova / Vita nova / Tradukis el la itala Enrico Dondi. – Chapecó: Fonto, 2003. – 167 paĝoj.
Post la aperigo de la suba informo el HeKo ni ricevis jenan komenton de José Antonio del Barrio:
Je la 31a de decembro 2025 al la 111a Universala Kongreso de Esperanto, kiu okazos de la 1a ĝis la 8a de aŭgusto 2026 en la urbo Graco (Graz, Aŭstrio) aliĝis 621 personoj el 51 landoj. Dum decembro aliĝis 107 personoj.
Esperantistoj en Ĥarkivo en decembro 2025 kunvenis por rememori la fondon de loka Esperanto-asocio, kiu okazis en decembro 1910. Sidas Natali Lubenska, Svitlana Neĵalska, Volodimir Hodin. Staras O. Sokolovskij, Olena Trojnikova. Sokolovskij estas sur la foto anstataŭ Vadim Susidko, kiu ekmalsanis.
“Tiel aspektas nun nia kulturdomo”, skribas Svitlana Neĵalska.
Tonja Kalaŝnik.
Kvinan fojon, okaze de la Zamenhof-festo, precize la 15an de decembro 2025 (la Tago de la Esperanta Libro), la Akademio de Esperanto invitis tutmondan publikon al Konferenco de la Akademio, en kiu akademianoj prezentis per Zoom siajn laborojn kaj la laboron de la Akademio kaj fine proklamis la Laŭron de la Akademio 2025. Prelegis kvin akademianoj, ĉeestis pli ol kvardek spektantoj.
