La pasintan 13-an de Julio, la usona Ministrejo pri Eksterlandaj Aferoj trudis punsankciojn al dek novaj kubaj kompanioj kaj registaraj agentejoj, inter ili, la Ministrejo pri Turismo. Vaŝingtono daŭrigas sian strategion de ekonomia sufokado de la insulo. La aŭtoritatoj de Havano, seneliraj, klopodas eviti disfalon. Ilia veto estas ĝeneraligi liberaligon kaj favori kreskadon de entreprena burĝaro.
En ege laca Havano, tute restaŭrita turkiskolora domo kontrastas meze de la kvartalo El Vedado. Du fruktarboj ombras ĝian korton. Balancilo gajigas la artefaritan gazonon. Malheligitaj vitroj de la fasado havigas ian intimecon. Sidanta sur rulseĝo, tre maljuna damo sole parolas ĉe la enirejo de la konstruaĵo. Ŝi estas unu el la rezidantoj de TaTamanía, privata maljunula hejmo : la unua kiu ekfunkciis en Kubo, printempe de 2026. Ĝis nun, la revolucio malpermesis tiajn instalaĵojn. Sed de antaŭ jaroj publikaj institucioj dediĉitaj al prizorgado de maljunuloj estas en kriza situacio pro manko de rimedoj.
Yadira Álvarez, ekspediatro, kaj ŝia edzo, komputikisto, kreis tiun mipyme-on, akronimon kiu priskribas la tre etajn, malgrandajn kaj mezgrandajn entreprenojn, kies kreado estis rajtigita de la ŝtato en 2021 kaj, de tiam, miloj ŝprucis. Post la mondepidemio de Kovim-19, Havano elektis liberaligi sian ekonomion esperante eviti ĝian kolapson pro la kombinitaj efikoj de usona embargo funkcianta ekde 1962, politiko de “maksimuma premo” efektivigita de Donald Trump dum sia unua oficperiodo —per aprobo de 243 premaj dispozicioj kontraŭ la insulo—, sankrizo kaj mona reformo, kiu pufigis la inflacion (1). Tiu unua ŝanĝiĝo koincidis kun la plej grandaj kontraŭregistaraj protestoj kiujn la regno travivis ekde 1959 : movado kiu skuis la potencularon kiu severe punpremis ties manifestaciantojn.
Ekde la reveno de la respublikana prezidanto al Blanka Domo en 2025, Vaŝingtono pli ol iam ajn havas Havanon en sia celilo. Trump plurfoje promesis “konkeri” tiun insulon (2). La 29-an de Januaro 2026, tri semajnojn post kiam li postulis —kaj atingis—, ke la venezuelaj aŭtoritatoj enpotenciĝantaj post la kidnapo de prezidanto Nicolás Maduro ĉesigu ĉiujn petrolliveraĵojn al Kubo, li deklaris ke la regno estas “nekutima kaj eksterordinara minaco [...] por la regna sekureco kaj ekstera politiko de Usono” (3). De tiam, neniu regno rajtas vendi aŭ provizi hidrokarbonojn al Kubo, sub minaco esti trafita de usonaj tarifoj. La ekonomia, komerca kaj financa sieĝo intensiĝas dum pliiĝas la gamo de usonaj punsankcioj : ekde la 1-a de Majo, ili ankaŭ celas kubajn gvidantojn akuzitajn je “gravaj malobservoj de homaj rajtoj”, same kiel ĉiun registaron, individuon aŭ organizaĵon kiu havas komercajn rilatojn kun Havano aŭ ties kompanioj (4). Tagojn poste, la 20-an de Majo, la Ministrejo pri Justico akuzis Raúl-on Castro je “konspiro por mortigi usonajn civitanojn” pro la kazo de la Fratoj Savantaj, okazinta en 1996 (5).
La strategio de Trump konsistas en sufokado de la ŝtata monopolo por devigi la kuban registaron toleri disvolviĝon de privata sektoro celanta mongajnon. La reformo estas vera skuo por ekonomio, kiu ĝis nun estis inter la plej direktataj el la mondo. Agrara reformo de 1959, grandaj ŝtatigoj de la 1960-a jardeko, kaj “revolucia ofensivo” de 1968 —dum kiu la aŭtoritatoj de Havano entreprenis la ŝtatigon de ĉiuj malgrandaj butikoj, lastaj privataj strukturoj ankoraŭ ekzistantaj sur la insulo—kondukis Kubon al ekstrema centralizado kaj kreis burokrataron tiel ĉieestan kiel paralizigan. La kombinitaj efikoj de tiu centralizismo, embargo kaj plifortigo de punsankcioj ekde finoj de la 2010-a jardeko ege trafis la loĝantaron. For de la kvereloj, kiuj alfrontas ilian registaron kontraŭ la plej granda potenco en la mondo, la kubanoj klopodas por supervivi la plej gravan ekonomian kaj socian krizon de post la revolucio. Ili ĉiutage suferas senfinajn elektro- kaj akvo-paneojn, la publika transporta servo malpliiĝas, sansistemo kolapsas kaj prezoj pufiĝas dum eksterlandaj kompanioj forlasas la regnon pro efikoj de la usona premo. Koncerne la turismon —esencan sektoron por la regna ekonomio—, ĝi suferas stagnadon : la nombro de vizitantoj malpliiĝis de 4,2 milionoj en 2019 ĝis malpli ol 360.000 en la unua duono de 2026 (6). De nun, la liberaligon de la ekonomio oni prezentas kiel lastan rimedon por provizi la regnon kaj, samtempe, kiel anoncon de nova epoko.
Ĉu Donald Trump kaj Marco Rubio vetas pri “malsatribeloj” por embarasi la potencularon kaj favori ĝian falon ?
La holdingo Grupo de Entreprena Administrado, Anonima Societo (GAESA -Grupo de Administración Empresarial S. A.) —kreaĵo de tiu centraliza sistemo— estas unu el la institucioj punitaj de Vaŝingtono. Ĝi estis fondita de Raúl Castro kaj la Fortoj Armitaj Revoluciaj (FAR) komence de la 1990-a jardeko, dum la “speciala periodo dum pactempoj” kiu sekvis la malaperon de Sovetunio kaj finon de la Malvarma Milito. Ĝi estis direktita de Luis Alberto Rodríguez López-Calleja —eksbofilo de Raúl Castro— ĝis lia morto en 2022. Ĝi posedas dekojn da kompanioj en la sektoroj de turismo (Mevo), financo (Rafin, Internacia Financa Banko), podetala komerco (Cimex), importado kaj eksportado, ĝiroj, konstruado kaj fiŝkaptado, inter aliaj.
Granda parto de la loĝantaro nuntempe konsideras tiun konglomeraton kiel financan brakon de la armeo kaj potencularo. Oni ĉefe riproĉas al ĝi la konstruon kaj kompletan financadon de multaj luksaj hoteloj —ĉirkaŭ kvindek ekde 2016, hodiaŭ preskaŭ ĉiuj malplenaj pro la ekonomia krizo kaj usonaj punsankcioj—, inter ili Iberostar Selection La Habana, konata kiel “Turo K”. En 2025, la inaŭguro de tiu grandega 42-etaĝa vitra konstruaĵo, starigita meze de disfalantaj konstruaĵoj, indignis. Multaj havananoj ne komprenas kiel oni povis alporti materialojn bezonajn por ĝia konstruo malgraŭ la embargo, kaj ankaŭ ne la kialojn de tia granda elspezo. “Ĝi estas sensencaĵo — koleriĝas kvartala najbaro—, simbolo de malestimo de niaj gvidantoj, starigita tie urbomeze. Kaj ni ne havas alian elekton ol rigardadi ĝin, ĉar ĝi estas videbla disde granda parto de Havano !”. La pasintan Marton, la aŭtoritatoj decidis fermi la instalaĵon, kiu, malgraŭ foresto de turistoj, restas lumigita kiam noktiĝas dum la urbo suferas elektropaneojn.
La 2-an de Junio, la registaro defendis la holdingon en kolumnoj de Granma : “GAESA ne estas kreaĵo de sekreteco, nek de elitoj, kaj ankaŭ ne maniero riĉigi kelkajn". La sama komunikaĵo precizigis, ke la profitoj estis reinvestitaj “en la termoelektra [centralo] Lidio Ramón Pérez", en la provinco Holguín, aŭ en “riparoj faritaj en poliklinikoj, domoj de kuracistoj de familio kaj lernejoj”.
Ĉu la usona prezidanto kaj lia ŝtatsekretario, Marco Rubio, vetas pri “malsatribeloj” por embarasi la potencularon kaj faciligi ĝian falon ? Estu kiel ajn, Havano, pro la pliiĝo de minacoj de interveno de Vaŝingtono, en Junio aprobis 176 dispoziciojn por “ekonomiaj kaj sociaj transformoj” (7). La plano estas radikala revolucio, kiu restarigas kapitalismon en multaj sektoroj : komerco, servoj, agrikulturo, manufakturado, energio... La dispozicioj prezentitaj de la ĉefministro interalie inkluzivas partoprenon de eksterlanda kapitalo en la komerca sektoro, kreadon de bankoj kaj privataj kreditejoj. Same kiel la eblecon por privatuloj malfermi kurantajn kontojn en valutoj. La registaro tiel intencas fiksi celon de parta dolarigo de la ekonomio kaj ekebligi transformon de publikaj kompanioj en komercajn societojn.
La ŝtato retaksas sian rolon kaj agadojn rezignante sian monopolon en la energisektoro favore al privataj investantoj. Oni liberigis la eksterlandan komercon, same kiel prezfiksadon de agrikulturaj produktaĵoj. Estas planite ke la “libreta” —porcikuponaro kiu delonge ebligis al ĉiuj kubanoj havi aliron al manĝaĵoj je tre malalta prezo— malaperu tia, kia ĝi estas, por redirekti la tutlandan solidaron al “vundeblaj personoj”, kiel asertis la prezidanto Miguel Díaz-Canel antaŭ la Centra Komitato de la Komunista Partio de Kubo la pasintan 18-an de Junio.
Submetita al konstanta premo de Usono, kiu konsideras tiujn reformojn “supraĵajn”, Kubo travivas krizajn tempojn. Sed, de nun, la mipyme-oj spertas novan komencon. Nuntempe ili povas dungi pli ol cent personojn kaj disvolvi siajn aferojn sen obstakloj kaj iliaj posedantoj povas posedi plurajn. Bona novaĵo por la fondintoj de TaTamanía : la instalaĵo ofertas al siaj rezidantoj konstantan loĝejon kaj dumtagajn servojn. La familioj devas pagi inter 1.000 kaj 1.200 dolarojn monate por prizorgo de parenco, kiam la meza monata salajro estas ĉirkaŭ 15 dolaroj. Yadira Álvarez precizigas : “Nia merkato ne celas kubanojn loĝantajn en Kubo mem, sed tiujn, kiuj elmigris kaj ĉi tie lasis iun familianon”. Ŝi ankaŭ rivelas siajn ambiciojn : “Ni malfermis filion en Dominika Respubliko, kaj ni volas havi ĉeeston en tuta Latinameriko, evoluigi la merkaton kaj iĝi la kontinenta ĉefentrepreno de la prizorga sektoro”.
Antaŭ kelkaj jaroj, neniu povis tiel paroli en Kubo. La liberaligaj dispozicioj aprobitaj en 2021 jam favoris estiĝon de nova entreprena klaso, kies kulturo iom post iom disvastiĝis tra la grandaj urboj en situacio de subita kresko de malegalecoj, hodiaŭ videblaj en la ĉiutaga vivo. La mipyme-oj estas ĉe la origino de tiuj ŝanĝoj. La dekoj da miloj jam funkciantaj entute dungas preskaŭ 900.000 personojn en regno de 4 milionoj da aktivaj laboristoj (8).
Miloj da domkortoj de la tuta lando iĝis butikoj. “Antaŭe, estis turistoj al kiuj mi luigis ĉambrojn. Nun, de antaŭ jaroj, ili estas malplenaj, do mi starigis ĉi tiun butikon sub mia hejmo”, diris al ni najbarino de El Vedado. Restoracioj, telefonriparejoj, fabriketoj de meblaro, konstruaj entreprenoj, vendejoj de purigaj produktoj aŭ de komputila materialo... Malgrandaj butikoj multiĝas. Ankaŭ aperis multaj apoj por hejmliverado de manĝaĵoj. Kaj La Nave, kuba ekvivalento de Uber, ĝuste funkcias laŭ la samaj principoj kiel ĉi tiu.
Ankaŭ aperas pluraj embrioj de financaj kompanioj, precipe en la sektoro de ciferecaj pagoj, kun la malkaŝa celo “oferti financan liberon al la kubanoj”, kiel al ni klarigas la fondinto de unu el ili. Alia entreprenisto diras, ke li volas krei la “kuban Amazon”, platformon per kiu oni centralizos vendojn de la mipyme-oj.
La rajto importi, ankaŭ enkondukita en 2021 —antaŭe nur la ŝtato rajtis fari tion—, estas grava ilo por disvolviĝo de privata agado. Ni renkontas s-ron Mario (9), mastro de mipyme-o specialigita en provizo de agrikultura materialo, dum li vizitas unu el siaj klientoj en la provinco de Artemisa, okcidente de Havano. Pluraj terkulturistoj kunvenas sur trihektara kampo ĉirkaŭ malgranda ruĝa traktoro, ĵus akirita kaj ekipita per remorko.
“Do, ĉu ĝi funkcias bone ?”, Mario demandas. “Jes, ĝi estas tre praktika : mi uzas tridek minutojn por fari tion, kio antaŭe kostis al mi labormatenon per kastritaj bovoj”, respondas unu el la terkulturistoj. La traktoro servas por sarki, elfosi, plugi, disverŝi produktojn sur kultivaĵojn kaj transporti rikoltitaĵon. “Ĝi akompanas nin en ĉiuj etapoj de nia agado. Estas mirinde. La problemo estas, ke ni ne ĉiam havas petrolon”, li konfesas, inter maliceto kaj ĉagreneto.
Mario kreis sian entreprenon en 2024. “Ni importas ĉion el Ĉinujo. La agrikultura sektoro havas grandan potencialon en nia lando. En Kubo, ni devas nin direkti al agroindustria produktado. Tio estas, kion ni celas per nia kompanio”. Li fiere montras al ni per sia poŝtelefono bildojn kaj videaĵojn de grandegaj hangaroj en Ĉinujo, en kiuj sekvas unu la alian vicoj de agrikulturaj maŝinoj kiuj baldaŭ ekvojaĝos al Kubo. Perspektivo, kiu povas efiki sur la regnan nutraĵproduktadon, damaĝitan post jardekoj da dekadenco : apenaŭ 9.000 tunoj da porkaĵo en 2024 (sensignifa kvanto por regno de dek unu milionoj da loĝantoj). Tiun saman jaron, la rizproduktado estis nur 30% de tiu de 2018 (10).
Nuntempe, la sendependaj terkulturistoj, kooperativoj kaj mipyme-oj ankaŭ rajtas rekte enmerkatigi siajn produktojn. Antaŭe, ili estis devigitaj vendi ilin al la ŝtato, kiu okupiĝis pri distribuo pere de institucio nomita Acopio. Nur malmultaj plusoj estis alireblaj por lokaj konsumantoj.
Ĉi tie oni kultivas fazeolojn, kukurbojn, maizon, maniokon, bananojn aŭ mangojn en grandaj nigrokoloraj forcejoj. Nutrinte dudekon da porkoj de la bieno kaj kontrolinte nivelon de la akvujoj, la kamparanoj donas al si ripozon sub ombro. Unu el ili, Rolando, diskrete komentis : “Nun ni vendos al la merkatoj, hoteloj. Se ni povintus antaŭe fari tion, ne estus tiom da malsato en ĉi tiu regno”.
“Kion mi revas pri Kubo estas tio, kion mi vidis en Ĉinujo !”
Kiam liaj kolegoj foriris, li pli sincere parolis : “La antaŭa sistemo bremsis la produktadon. Acopio venis kaj rikoltis. Multaj produktoj difektiĝis en magazenoj. Al la ŝtato mankas karburaĵo pro la blokado, sed ankaŭ estis indiferento kaj manko de volo flanke de funkciuloj. Oni multe investis en turismo kaj malmulte en agrikulturo. La privataj kompanioj pli bone pagas kaj la procezo estas pli simpla”.
La kapablo de produktado daŭre estas limigita, sed la nova regularo donas al la terkulturistoj pli grandan manovrokapablon por produkti kaj investi. Por la privataj entreprenistoj, la afero nun estas transformi tiun politikon de kompromiso en daŭrajn gajnojn kaj pruvi, ke ili povas garantii regnan nutraĵan sekurecon.
La karakterizaĵoj de mipyme-istoj estas tre variaj. Pablo parkumis sian aŭton Toyota SUV antaŭlonge importitan el Panamo. Ni sidis sur teraso de hotelo Roc Presidente en la ĉefurbo. En 2021, tiu junulo kreis aŭtoriparan kompanion kun dudeko da dungitoj. Antaŭ ol la mipyme-oj, malabundis materialoj kiel filtriloj, oleoj, pneŭoj... Pablo atingas enspezon, kiu ebligas al li vivi komforte.
Dum ni trinkis kafon, pasis virino kun bebo en brakoj almozpetante. Kiam ŝi etendis la manon al ni, la entreprenisto el sia poŝo eltiris bileton de mil pesoj (ĉirkaŭ 1,70 eŭroj tiutempe) kaj donis ĝin al ŝi. Li residiĝis kaj vespiris : “Vi vidu, mi serĉas iun kiu prizorgos mian patrinon, kiu malsanas. Mi facile povas pagi al li po 1.200 pesojn tage, sed mi trovas neniun. Virino kiel ĉi tiu almozulino povas fari la laboron !”. Kaj li pludiris : “Estas sintenoj de tiuj, kiuj ricevas malaltajn salajrojn, kiuj min surprizas. Estas tro da junaj, fortaj personoj, kiuj ne volas labori ; en konstruado, ekzemple. Se vi ne studis, vi devas akcepti tiajn laborojn —li asertis—. En la socio, anstataŭ plendi, ĉiu devu plenumi iun laboron”. Pablo senrezerve adoptis la novan entreprenan kulturon : “Kiam ĉiuj miaj dungitoj revenas hejmen, mi daŭre respondas mesaĝojn. Ni, la entreprenistoj, dormas kvin aŭ ses horojn nokte. Pasintjare, mi feriis nur du tagojn”.
Kiel li vidas la estontecon de la regno ? “Mi estis en Ĉinujo. Tie, via Uber alvenas minuton post kiam vi mendis ĝin ! Butikoj estas malfermataj la tutan nokton. Ĉi tie vi vidas homojn nenifarantaj ekde la dua aŭ tria horo posttagmeze. Kion mi revas por Kubo estas tio, kion mi vidis en Ĉinujo !”.
Longe, la deziro malhelpi la riĉiĝon de malmultaj kaj garantii egalecon pravigis malpermeson de privata iniciatemo en Kubo. Praktike, ĝia rajtigo estis lastjare akompanata de videbla pliiĝo de la sociaj diferencoj. La malegalecoj evidentegas : oni vidas infanojn almozantajn —ĵus aperanta fenomeno—, montoj de rubo amasiĝas sur la stratoj de Havano, kaj konsumado de drogoj kaj prostituado disvastiĝis.
Ĉe la vesperiĝo, blankkolora Tesla silente trairis la avenuon Línea, en El Vedado. Porsche Panamera parkis ĉe angulo. Iom pli for, malfermiĝis pluraj restoracioj, kiuj servas viandon importitan el Usono, fiŝon, vinon aŭ glaciaĵojn, okulfrapa kontrasto kun ŝtataj restoracioj, al kiuj mankas ĉio. Kompleta manĝo kostas inter 10 kaj 20 eŭrojn. Aperis ankaŭ multaj butikoj, el kiuj kelkaj vendas marmeladon kontraŭ po 9,50 eŭroj ĉiu poto, botelojn da olivoleo kontraŭ po 13 eŭroj, da vino kontraŭ po 30 eŭroj, paketojn da pasto kontraŭ po 3 eŭroj aŭ parmezanon kontraŭ po 40 eŭroj ĉiu kilogramo.
Multaj el la entreprenistoj, kiuj malfermis la plej enspezigajn butikojn, ricevis (aŭ ricevas) monon el eksterlando. Iuj, kiuj loĝis en Hispanujo, Meksiko aŭ aliaj regnoj, konservas tie bankan konton de sia kompanio, kaj revenis en Kubon por profiti novajn ŝancojn. Kaj por ĝui la vivon. Ĉe la ĉirkaŭurbo de Havano, vojeto kondukas al plurhektara bieno ĉeborde de kvieta lago. Sur ties gazono, sub kelkaj palmarboj, kelnerinoj bonvenigas klientojn de luksa trinkejo-restoracio. La prezo de manĝaĵo leviĝas ĝis 40 eŭroj ; nokto en bangalo —por pli bone profiti kajakadon, rajdadon aŭ masaĝojn— kun privata naĝejo kostas ĉirkaŭ 400 eŭrojn. El Patrón, entrepreno fondita de Roberto Carlos Chamizo González, ne plaĉas al ĉiuj loĝantoj de la areo. “Tiu loko... estas maldeca”, ofendiĝas pluraj terkulturistoj, kiujn ni renkontis survoje. Unu el la nepoj de Fidel Castro vizitadas tiun instalaĵon. Sandro Castro —kiu eĉ alŝutis al sociaj retoj fotojn siajn en la bieno—, ankaŭ estas mipyme-isto : en 2019 li malfermis la trinkejon EFE en El Vedado. En El Patrón ankaŭ eblas renkonti s-ron Dionisio Arranz, konatan entrepreniston de la havana luksa sektoro kaj filon de eksaltrangulo de la Ministrejo pri Eksterlanda Komerco. Koncerne s-ron Chamizo González mem, li publikigis en Instagram personajn fotojn ene de privataj jetoj, luksaj restoracioj en Dubajo aŭ de siaj ferioj en Italujo. Li estas konsiderata proksima al la aŭtoritatoj kaj malfermis privatan restoracion, Mía Culpa, en la hotelo Iberostar Packard, propraĵo de GAESA.
La sociaj retoj ebligas lokalizi aliajn mipyme-istojn devenantajn de la potenculaj rondoj. Kiel s-ron Ángel David Fernández del Valle, nepon de generalo Sergio del Valle Jiménez, proksima militista kunlaboranto de Fidel Castro. Lia entrepreno, Sil26, distribuas en Kubo la produktojn de Supermarket23, unu el la grandaj platformoj de interretaj vendoj (kun oficiala sidejo en Florido) kies produktoj —por tiuj kiuj povas pagi ilin— estas transportitaj al la insulo post sia aĉeto en Usono. La respondeculo de Gaia —alia rolanto de la distribua sektoro— estas Lisa Titolo Castro, nepino de Raúl Castro.
La disvastiĝo de la merkata ekonomio en Kubo akompanas neniun politikan kompromison. La kritikoj kontraŭ la reformoj faritaj de la Komunista Partio daŭre estas malbonvenaj. Oftaj arestoj estigas intensan etoson de timo, kaj embria maldekstrema opozicio ankaŭ suferas punpremon. La historiisto Alexander Hall Lujardo, kiu sin deklaras marksisto, esprimas siajn rezervojn pri la ĵusaj reformoj : “La alveno de la mipyme-oj estas bona kaj malbona afero. Sen ili, ne estas manĝaĵoj en Kubo. Aliflanke, la formiĝanta komerca burĝaro fine donos prioritaton al siaj propraj interesoj”. Li pledas por alternativa solvo bazita sur kooperativoj, kiujn li konsideras akordigeblajn al socialisma perspektivo. Estas malpermesite al ĉi tiu universitata profesoro forlasi la regnan teritorion. La ŝtataj sekurecaj fortoj al li proponis subskribi surbendigitan deklaron de memkulpigo —videaĵon en kiu li agnoskus serion da faktoj kiujn oni povus riproĉi al li— kaj publike rezigni ĉiun kunlaboron kun amaskomunikilaro kiel kondiĉon por povi vojaĝi. Li rifuzis : “Ĉu do estas pli facile ekdiskuti kun la historia malamiko de la revolucio ol kun civitanoj ?”
Raymar Aguado reprezentas novan generacion de maldekstremaj opoziciuloj en Kubo (11) : intelektuloj instruitaj en la universitato de la insulo, kiuj adoptas kontraŭimperiismajn kaj marksistajn sintenojn, sed kiuj kritikas la potencularon kaj aspiras flanklasi la epokon de Castro. Aguado estas fekunda verkisto kiu publikigas siajn tekstojn —sub gvatado— en pluraj ciferecaj amaskomunikiloj. “Ĉi tie, la plimulto de proprietuloj volas riĉiĝi. La malfermo de ekonomio al privataj rolantoj estis akompanata de neniu politiko celanta plifortigi, en la produktadsektoro, la rolon de sindikatoj aŭ partoprenon de organizitaj popolaj bazoj de la regno —li diras—. Mankas al ni libero de asocio, manifestacio aŭ esprimo”.
La necerteco, kiu regas en la medio, estas iom maltrankviliga. Du amikoj babilas sur teraso de kafejo en la kvartalo Centro Habana. Ili demandas sin ĉu ili devas resti en Kubo. “Kio okazos al ĉi tiu regno ?”, demandas la unua. “Mi ne scias kien ni direktas, frato. Tio, kion mi opinias, estas ke la potencularo trovos manieron eltiri profiton de la situacio”. Multaj loĝantoj delonge atendas rajti evoluigi siajn proprajn privatajn iniciatojn. Sed, same kiel okazis en multaj regnoj, kiuj travivis la transiron de ŝtatregata ekonomio al kapitalisma modelo, Kubo montras la unuajn signojn de formiĝo de loka oligarkio konsistigita de la nunaj gvidantoj.
Ĉiutage, samaj demandoj nutras konversaciojn : kio okazos morgaŭ ? Ĉu okazos socia eksplodo ? Ĉu Usono intervenos ? Ĉu oni vere efektivigos liberaligajn dispoziciojn aŭ la burokrataro bremsos ilin ? Ĉu ne estos tro malfrue ? Ĉu oni devis ilin adopti antaŭ tridek jaroj ? Ĉu la socia sistemo bazita sur senpagaj kuracado kaj edukado pluvivos, aŭ ni atestos la definitivan finon de la kuba modelo estigita de la revolucio ?
(1) Vidu Maïlys Khider, “"Saluton, kie mi povas trovi "perritos" ?"”, Le Monde diplomatique, Novembro 2023.
(2) Vidu Christophe Ventura, “Cuba, si seule”, Le Monde diplomatique, Marto 2026.
(3) “Addressing threats to the United States by the Government of Cuba”, prezidanta ordono, Blanka Domo, 29-an de Januaro 2026, www.whitehouse.gov
(4) “Imposing sanctions on those responsible for repression in Cuba and for threats to United States national security and foreign policy”, prezidanta ordono, Blanka Domo, 1-an de Majo 2026, www.whitehouse.gov
(5) Maurice Lemoine, “L'impérialisme, Raúl Castro et la fable des ‘Frères du secours'”, Mémoire des luttes, 29-an de Majo 2026, www.medelu.org
(6) Vidu “Statistika Jarlibro de Kubo. Eldono 2020” kaj “Alveno de vojaĝantoj. Internaciaj vizitantoj. Prepara informo”, Majo 2026, Tutlanda Oficejo pri Statistiko kaj Informado (ONEI, pro ĝiaj komencliteroj en la hispana), www.onei.gob.cu
(7) “Ekonomiaj kaj sociaj transformoj”, Registaro de la Respubliko de Kubo, Junio 2026, www.presidencia.gob.cu
(8) William Bello Sánchez, “Dungado, salajroj kaj dinamiko : aliaj aspektoj de la privata sektoro por prospera Kubo”, Cuba Capacity Building Project, Universitato Kolumbio, 28-an de Julio 2025, https://horizontecubano.law.columbia.edu
(9) La nomoj estas ŝanĝitaj.
(10) Ronald Suárez Rivas, “Kiuj perspektivoj havas la rizproduktadon en Kubo ?”, kaj Freddy Pérez Cabrera, “Ĉu ekzistas maniero reakiri porkproduktadon ?(I)”, Granma, Havano, 2-an de Marto kaj 9-an de Aprilo 2025, respektive.
(11) Vidu Maïlys Khider kaj Jésus Lopes, “Les deux visages de l'opposition cubaine”, Le Monde diplomatique, Aŭgusto 2025.
Ankaŭ la retejo de LibreOffice nun havas version ankaŭ en Esperanto.
En la agordoj de LibreOffice eblas ŝalti aŭtomatan ĉapeligon de iksoj.
La komitato de TEJO kunsidas en cirklo. Foto: Tyron Surmon
Post la varma kunsido la komitatanoj havis tempon freŝiĝi en la naĝbaseno. Foto: Carlos Pesquera Alonso.
Semajnfine, de la 11a ĝis la 13a de septembro 2026, okazos la 2a GEJMS en Bremeno. Tie atendos vin amuzaj ludoj! La celo estos, konkeri diversajn areojn de Bremeno kune kun via teamo.
Abonantoj jam povas elŝuti la septembran numeron de la revuo "Esperanto". La papera versio baldaŭ estos dissendita: 
DEMANDO
La 6an de aŭgusto 2026 la Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj (CED) de UEA okazigis sian 48an Esperantologian Konferencon. Estis tuttaga programero de la 111a Universala Kongreso en Graco (Aŭstrio).
Bengt-Arne Wickström prezentas la preleganton Alessandra Madella. Fotis Klaus Schubert.
Komuna foto en la korto de la kongresejo. Foto el la 
Plena eklipso dum la kongreso. Foto de Irene Albert el la 
La 20an de aŭgusto 2026 estis enretigita por publika legado la demonstra versio (demoversio) de la junia (somera, laŭ la nordhemisfera vidpunkto) eldono de “La Ondo de Esperanto”, dediĉita al interlingvistiko kaj esperantologio. La 48-paĝa demoversio (pdf) enhavas plurajn tekstojn kaj tekstokomencojn el la 138-paĝa 328a numero de “La Ondo de Esperanto”, publikigita antaŭ preskaŭ du monatoj.
La Premio Onisaburo Deguchi aŭ simple Premio Deguĉi estas monpremio administrata de UEA, kiu celas regule distingi la plej meritajn projektojn kaj agantojn (individuojn aŭ organizaĵojn), kiuj aktivas sur la kampo de utiligo de Esperanto kiel potenca rimedo por monda paco kaj homara feliĉo, konforme al la idearo de L. L. Zamenhof, la instruoj de Deguĉi Onisaburo kaj la Statuto de UEA, kiu listigas inter siaj celoj (art. 3ĉ) “kreskigi inter siaj membroj fortikan senton de solidareco kaj disvolvi ĉe ili la komprenon kaj estimon por aliaj popoloj”.
Statuo de Gráinne Mhaol (Gráinne Ní Mháille, 1530–1603) ĉe Westport House, Graflando Mayo, Irlando. Foto: Suzanne Mischyshyn. CC BY-SA 2.0. Fonto: Wikimedia Commons. 
“Hangul” – la nomo de la korea alfabeto skribita per la korea alfabeto. Oni legas de maldekstre dekstren kaj de supre suben. La komenca parto de la silabo ĉi tie estas markita ruĝe, la vokala parto blue, kaj la fina parto verde. Bildo: Johannes Barre
Du paĝoj de Hunminjeongeum Haerye, la verko kiu enkondukis la korean skribsistemon. La novaj literoj estas klarigataj ĉine.
Ĉi-jare la Japana Esperanto-Kongreso okazos la 3-4an de oktobro en la urbo Chiba, 40 km for de la urbocentro de Tokio. La kongresa temo estas “ALTIRI popolon, ESPERI pacon”. La kongreso okazos en Chiba por la unua fojo. Fakte, la nomo de la profesia basketbala teamo “Altiri Chiba”, bazita en Chiba, devenas de la Esperanta vorto “altiri”. Ni konsideris tiun ĉi vorton el diversaj vidpunktoj kaj integris ĝin en la temon de la kongreso.
